फ्लँडर्साच्या रणामध्ये

मान्य. ही कविता प्रवाही ऐकू येण्यासाठी काही शब्दांचे उच्चार नेहमीच्या भाषेतले करावे लागतात. ध्वनिमुद्रित करून चढवतो.

कविता वाचून दाखवण्याची तुमची पद्धत आवडते. भाषांतरात तिसर्‍या कडव्यात थोडा कृत्रिमपणा वाटला, पण या कवितेची ओळख करून दिल्याबद्दल धन्यवाद. थोडी सूचना: "... तेव्हा त्याचा एक मित्र हल्लीच मृत्युमुखी पडला होता." 'हल्लीच'च्या जागी 'नुकताच' हा शब्द योग्य वाटतो का?

ऐकलं. इथं ऐकताना फ्लँडर्सच्या रणामध्ये हेच उचित वाटलं मला.

कवितेत कवीने सांगितलेला शोक इतका प्रामाणिक आहे, की वेदना आपल्यापर्यंत पोचतात. "शोक प्रामाणिक आहे" म्हणजे कसा - एकही शब्दाचा नाट्यमय आलाप नाही. एखादे दृश्य बघून भकासपणे त्याचे वर्णन करतानाची ही मनःस्थिती आपल्याला पटते. आपल्या स्वतःच्या मित्रांचे मरण किंवा जवळच्या नातेवाइकांचे मरण आठवून बघावे. ढसाढसा रडणे होत असेल, तर अगदी थोडा वेळ. सुन्न-शून्य नजरेने आपण निसर्गाकडेही अगदी "वस्तुनिष्ठ"पणे बघतो. तो शोक. मेलेल्या व्यक्तीबरोबर आपण कायकाय अनुभव घेतले, त्याच्या आठवणी वरचेवर येत राहातात. एकत्र मिळून काहीकाही अनुभवायचे राहिले, असे राहूनराहून वाटते. अशीच ही पहिली दोन कडवी होत. युद्धविरोध असणार्‍याला हा शोक हादरवतो. पुढचे कडवे दृढनिश्चयाचे आहे. कितीही मेले तरी भार दुसर्‍या कोणाच्या पाठीवर जात राहाणार. आता कवितेच्या अंतर्गत "कॅनडाची बाजूच न्याय्य आहे" हा युक्तिवाद नाही. कवीचे असे मत असेलच, शंका नाही. पण ते तपशील या कवितेत नाहीत. युद्ध नेहमीसाठी चालू राहाण्यासाठी जो मित्रशोक स्फूर्ती देतो, तो प्रामाणिक आहे, हे या कवितेतून वाचकाला पुरते पटते. तिकडे दोन मैल पलीकडे जर्मन सैनिकही जर्मन भाषेत असा-म्हणजे-असाच मित्रशोक करत असेल. मृत-मित्रांची शपथ घेऊन युद्ध पुढे चालवायचा तितकाच प्रामाणिक निश्चय करत असेल. हा विचार ओघाने मनात येतो. युद्धविरोधी व्यक्ती प्रामाणिक शोक आणि प्रामाणिक निश्चय दोन्ही लक्षात घेतो. लढणार्‍यांच्या सैनिकांच्या हातात हे शोक-दृढनिश्चय-चक्र थांबवणे शक्य नाही, हे त्याला पटते. (याला "सूडचक्र" म्हणणे कसेसेच वाटते.) मात्र पहाट-संध्या उपभोगणारे, प्रेमी, प्रिय असण्याच्या लायकीचे तरुण वाया जाण्याचा हा चक्रीवाढ शोक थांबावा याबाबत त्याचा निर्धार अधिक पक्का होतो. "युद्ध न्याय्य आहे" असा विचार ज्या वाचकाचा आहे, त्यालासुद्धा ही कविता स्फूर्तिदायक ठरते. कवितेचे शेवटचे कडवे "वॉर बॉन्ड"च्या जाहिरातीसाठी यूएसमध्ये सुद्धा वापरले होते. त्या काळी युद्ध "विकण्या"साठी अशा कितीतरी कविता वापरलेल्या असतील. प्रत्येक शाळकरी पोराने र-ला-ट लावून अशा देशभक्तीच्या कविता केल्या असतील. त्या हजारोनी कविता कालवश झाल्या पण ही टिकली. पहिल्या महायुद्धात ब्रिटनची बाजू न्याय्य होते, की जर्मनीच्या कैसरची? तो मारलेला आर्कड्यूक फ्रांझ फर्डिनांड चांगला राजपुत्र होता की ऐयाश... ब्रिटनला भारतीय, कॅनडीयन, ऑस्ट्रेलियन सैनिक मरायला पाठवण्याचा हक्क होता का... आपणा तिर्‍हाइतांना या बाबतीतली उत्तरे स्पष्ट नसतीलही. तरी मॅकक्रेच्या भावनांचा प्रामाणिकपणा लख्खपणे कळून येतो. म्हणून ही कविता अजून कालबाह्य झालेली नाही.