फ्लॅंडर्सची फुलं (भावानुवाद)

वाचकाला दोन पर्याय आहेत - कवितेच्या आतच राहून कवीच्या (मित्राच्या) शब्दाला प्रतिशब्द ठेवल्याप्रमाणे कल्पनेला प्रतिकल्पना ठेवून अर्थ काढायचा. किंवा कवितेच्या बाहेर येऊन या प्रसंगावरून वेगळा बोध घ्यायचा. यातली कुठली रास्त? माझ्या मते हे ठरवता येत नाही. [तुमच्या लक्षात आलं असेलच की अनुवाद करताना तुम्ही पहिली पद्धत स्वीकारली तर अर्थ काढताना दुसरी.

वाचकाला दोन (टोकाचे) पर्याय (आणि सर्व मधले पर्याय) आहेत हे खरेच. पण भाषांतरकाराला ते पर्याय नसतात. आता तुम्हाला माहीत आहे की कबाला-भक्तांमध्ये एक विचारसरणी आहे, की जगातील सर्व भूत-वर्तमान-भविष्य वाक्ये तोराह ग्रंथात आहेत. फक्त लिखित प्रत्येक शब्दाचा अर्थ वेगळाच काहीतरी घ्यायचा, तो तोराहच्या ऐतिहासिक रचनाकाळातल्या अर्थापेक्षा कमालीचा वेगळा का असेना. याचे पुढचे पाऊल म्हणजे प्रत्येक लिखित अक्षर वेगळ्याच ध्वनीचे चिह्न आहे, असे मांडून तोराह वाचायचा. आणखी एक पद्धत आहे, की स्क्रॅबलमध्ये करतो तशी तोराहमधली अक्षरे मिसळून अ‍ॅनाग्रॅम बनवायचे आणि अन्य अर्थ सिद्ध करायचे. (तोराहमध्ये जवळजवळ सगळी हिब्रू अक्षरे आहेत, त्यामुळे हिब्रूमधली सर्व सामान्य लांबीची वाक्ये तयार होतात, हे सहज-सिद्ध आहे.) रसग्रहणाचे हे सर्व प्रकार रसिकाच्या हक्काचे आहेत, याबद्दल दुमत नाही. रसिक रसग्रहण म्हणून हे अर्थ एकमेकांना हे अर्थ सांगूसुद्धा शकतात. पण ही भाषांतरे नव्हेत. स्वतंत्र कलाकृती आहेत. (किंवा जर धर्मोपदेश असेल, तर स्वतंत्र धर्मोपदेश आहे.) - - - उपमा जिवंत असण्याबद्दल : (जिवंत असणे म्हणजे "कवी आणि रसिक दोघांनी अनुभवलेली असणे" असे नव्हे. "कवीच्या कुशल अभिव्यक्तीमुळे रसिकाला अनुभव झाल्यासारखे वाटणे" असा आहे.) उपमेत उपमान जिवंत करण्याबाबत कमतरता म्हणजे केवळ आळस आहे. एखाद्या शिकाऊ टीनेजरने किंवा कॉलेजातील सॉफोमोरने अशी घिसाडघीची उपमा रचली, तर आपण त्यांना माफ करतो. आपण त्या वयातल्या स्वतःला आज माफ करतो तसेच. (माझी हायस्कूलमधली कवितांची वही आईबाबांना आताच सापडली आणि त्यांनी मला ती दिली. त्यावेळी माझ्या वाचनावर भगवद्गीतेचा पगडा होता. "आत्मा" काय "निर्गुण" काय... वाटेल त्या कविता होत्या. त्यांच्यातला कोवळा-कच्चेपणा प्रामाणिक आहे, म्हणून वाचता तरी येतात. मात्र उपमा अजिबात चालण्यासारख्या नाहीत.) उपमा जिवंत करण्यात कौशल्य खर्च केलेले नाही, असा एक कवी किंवा कविता मला दाखव, आणि मी तुला दुय्यम दर्जाचा कवी किंवा चांगल्या कवीचे दुय्यम दर्जाचे काव्य दाखवतो. एक उदाहरण येथेच घेऊया : "उपमा कालिदासस्य" म्हणून गौरव करतात, तर त्याच्या "ऋतुसंहारा"तल्या उपमा इतक्या विसरलेल्या कशा? ऋतुसंहारात जिवंत उपमा त्या मानाने कमी आहेत. शरद्-ऋतू(स्त्रीलिंगी शब्द)च्या वर्णनाच्या पहिल्या कडव्यातल्या पहिल्या ओळीत "कमळासारखा चेहरा" येतो. (या श्लोकाचे इंग्रजी भाषांतर महाराष्ट्र बोर्डाच्या "कुमारभारती" मध्ये होते, म्हणून हा श्लोक आठवला.) : काशांशुका विकचपद्ममनोज्ञवक्त्रा सोन्मादहंसरवनूपुरनादरम्या। आपक्वशालिललिता तनुगात्रयष्टिः प्राप्ता शरन्नववधूरिव रूपरम्या॥ ३-१ काशाची वस्त्रे, उमललेल्या कमळांचा सुंदर चेहरा, उन्मादलेल्या हंसांचे बोलणे हा पैंजणांचा रम्य नाद, पिकत आलेल्या साळींसारखी नाजूक वाकलेली शरीरयष्टी, वधूसारखी रूपरम्य शरद्-ऋतू आलेली आहे. कॉल अ स्पेड अ स्पेड अँड अ क्लिशे अ क्लिशे! यात तीन (की चार) क्लिशे वृत्तात बसवू शकतो म्हणून कुठल्या नवशिक्या कविकिरडूपेक्षा कालिदास महान. (पिकलेल्या वाकलेल्या साळी स्त्रीसारख्या कंबरेत वाकून लचकत आहेत, ही उपमा मात्र तजेलदार, जिवंत आणि सुंदर वाटते, हे कबूल करतो. नाही म्हटले तरी कालिदास अगदीच बंडलपणा प्रकाशित करणार नाही... अशा सौंदर्यस्थळांमुळे ही कविता कालवश झाली नाही.) उमललेले कमळ देखणे असते, आणि वधूचा चेहरा देखणा असतो, इतके ढोबळ साम्य मला कळते. पण त्यांच्या तुलनेचा चित्रमय अनुभव होत नाही. आणि हंसाचा आवाज (इथे ऐकता येईल) ऐकून पैंजणे ऐकण्याची तुलना काहीच्या काही वाटते. हंसाचा आवाज निसर्गात छान वाटतो, आणि पैंजणांचा आवाज वधूच्या पायात छान वाटतो, इतपत ढोबळ साम्य पुरेसे नाही. काश म्हणजे पाणथळ भागात उगवणारे गवत. त्याची वस्त्रे - ठीकठाक उपमा आहे. चालवून घेईन. त्या मानाने त्याच्या रसिकप्रिय अजविलापातली ही उपमा बघा : वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत्| ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम्॥ ८-३८ शरिरातील इंद्रियशक्ती गेल्यामुळे ती पडली, पडतापडता तिने पतीलाही पाडले. खरेच - दिव्यातल्या तेलाचा थेंब उडतो, तसा तिच्याबरोबर ज्वाळाही जमिनीवर पडते. (यातून संजोप रावांच्या हल्लीच्या लेखातल्या मुद्दाम-भंपक उपमांची आठवण होऊ नये. त्यांच्यात मुद्दामून कृत्रिमपणा ओसांडतो.) अजविलापातल्या उपमा सुंदर आहेत, कारण त्या ताज्या आहेत आणि जिवंत आहेत. ज्वाळा घेऊन गळणारा तेलाचा थेंब मी बघितलेला आहे - बघितला नसेल तरी बघितल्यासारखा अनुभव मनःपटलावर होतो. एवढा तेजस्वी बलशाली अज राजा, कोमल इंदुमती पडली तसा तिच्याबरोबर तो पडला तरी कसा? हे कोडे कवितेच्या प्रसंगात अगदी-अगदी सुटल्यासारखे वाटते. ऋतुसंहारातल्या उपमा विसरण्यालायक आहेत, कारण तसल्या घिशापिट्या उपमा मनाला जिवंत अनुभव देत नाहीत. वाटेल त्या सुंदर प्रसंगाचे चारपाच अवयव सांगून "वधू" म्हटले, तरी माझ्या डोळ्यासमोर "सुंदर नटलेली वधू" म्हणून निसर्ग उभा राहात नाही. - - - तुम्हाला मर्ढेकर आवडतात. मर्ढेकरांची जिवंत नसलेली उपमा मला दाखवा. (कोणास ठाऊक. दाखवालही. मला मर्ढेकरांच्या सगळ्या कविता लक्षात नाहीत. तुम्ही उदाहरण दाखवल्यास मर्ढेकरांबद्दल माझा आदराचा अतिरेक कमी होऊन "नॉर्मल" होईल, इतकातरी फायदा होईल.)