सध्याचे वाचन: पुरंदरचा तह ~~ पराभव की विजय??

"हे महाराजांना नक्की कधी कळले ? कारण अफझलखानाला त्यांनी जावळीपर्यंत येऊ दिले. शाहिस्तेखानाला पुण्यात मुक्काम ठोकू दिला. जौहराला पन्हाळ्यापर्यंत येऊ दिले. सामान्य जनतेच्या स्थैर्यासाठी ह्या कुणाशीच तह केला नाही." अतिशय चांगला प्रश्न, जर सभसदाच्या बखरीतील अफजल्खानाच्या स्वारीचा भाग वाचला तर लक्षात येते की सुरवातीची योजना तहाचीच होती पण अफजल्खान वैयक्तीकरीत्या स्वता:ला व स्वराज्याला नेस्तनाबुतच करायला आलाय हे लक्षात घेवुन महाराजानी त्याच्याशी भेट घेवुन त्याला संपवायचे ठरवले.(त्या भेटीत कुणीतरी एक जण संपणारच होता. पहीला वार खानाने केला हा निव्वळ योगायोग) दुसरे म्हणजे जावळी हे तेंव्हा स्वराज्याचे टोकच होते. खानाचा वरवंटा जरी तुळजापुर/ पंढरपुरवर फिरला तरी खरतर तो आदिल्शाहीचाच भाग होता. इतकेच काय, प्रतापगडापलीकडची वाई ही खानाची जहागिर होती. म्हणजे प्रताप्गडावर भेट घेवुन राजांनी दोन गोष्टी साध्य केल्या, एकतर, स्वता:च्या सोयीची जागा लढाईसाठी निवडली व दुसरे, जरी त्या भेटीत काहीही झाले तरी खानाची फौज सहजासहजी परतही जावु शकणार नाही याची तजवीज केली. खानाच्या वधानंतर अवघ्या १५-२० दिवसात राजांनी-नेताजीने प्रतापगडापासुन ते करवीरपर्यंतचा मुलुख(पन्हाळ्यासकट) जिंकला. खानाच्या वधानंतर जौहर पन्हाळ्याला वेढा घालुन बसला, तीही स्वराज्याची सीमाच होती. जौहरचे उद्दिष्टही शिवरायांना अटक करणे हेच होते. त्यामुळेच वेढा ढीला होइल असे काहीही त्याने केले नाही. शाहिस्तेखानाची गोष्ट वेगळी होती, केवळ स्वता:वर शारिरीक हल्ला झाला म्हणुन मोहीम सोडुन निघुन गेलेला सेनापती इतिहासात दुसरा नसावा. यावरुनच स्वता: शायस्ताखान या मोहीमेबाबत किती गंभीर होता ते ल़क्षात येते. येथेही, पुणे ही स्वराज्याची सीमाच होती. पुण्यापर्यंत येताणा खानाला केवळ चाकणची गढी जिंकावी लागली. खान अधुनमधुन आसपासच्या खेड्यांवर छापे मारायचा पण राजांनी आपल्या अमंलदारांस रयतेच्या रक्षणाची योग्य तजवीज करायचे हुकुम दिले होते(तसे त्यांचे पत्र उपलब्ध आहेत).खानाने राजांच्या मुलखात शिरायचा केवळ एकदाच जोरकस प्रयत्न केला, तोही स्वतः नाही, कारतलब्खानाला २०००० सैन्य देवुन खानाने कोकण जिंकायला सोडले. लोहगडाखालच्या उंबरखिंडीत अवघ्या १००० सैन्यासह राजांनी त्याचा असा पराभव केला की शस्त्र तर सोडाच पण मोगलांच्या अंगावरील कपडेही मराठ्यांनी हिसकावुन घेतले(युध्द-व्यवस्थापन शास्त्राचे ही लढाई म्हणजे एक उत्तम उदाहरण आहे, त्याविषयी परत कधीतरी .) इतक्या लेच्यापेच्या व्यक्तीमत्वाच्या सेनापतीसमोर शिवराय तहाला बसतील हे अशक्यच होते.