टिळक कि दाते

".....(आता खरंच अवांतरः तो चित्रा आणि तो स्वाती असं लिहायला फार गंमत वाटली!)....." [~ हा प्रतिसाद थोडासा विषयाशी फटकून होईल याची जाणिव आहे, तरीही अदितीने "चित्रा व स्वाती" चा उल्लेख केल्यामुळे राहवत नाही, म्हणून देत आहे.] दोन मित्रांनी मिळून मागे मला "ऋषिकेश मुखर्जी स्पेशल" असा डिव्हीडी चा एक सेट प्रेझेंट दिला आहे. त्यात ऋषिदांचा 'सत्यकाम' नावाचा चित्रपट आहे. तो एकदा पाहताना या चित्रा आणि स्वाती भेटल्या होत्या. धर्मेन्द्र आणि संजीवकुमार दोघेही इंजिनिअरिंगचे शेवटच्या वर्षातील विद्यार्थी आणि कॉलेज हॉस्टेलमधील त्यांचा तो शेवटचा दिवस असतो...दोन्ही मित्र रात्रीच्यावेळी टेरेसवर गप्पा मारत बसतात. त्यावेळी नरेन्द्र (संजीव) वियोगाच्या दु:खाने व्याकुळ होऊन सत्यप्रियला (धर्मेन्द्र) सांगतो, 'सत्य... आता उद्यापासून कुठून ही मैत्री?....तू एकीकडे जाणार, मी दुसरीकडे....मग कशी राहणार ही मैत्री?" वगैरे. यावर सत्यप्रिय त्याला सांगतो, "अरे नरेन्, असा का विचार करतोस, तू ? आपण कुठेही गेलो तर या आकाशाखालीच असणार ना? याच टिमटिमणार्‍या तार्‍यांच्या संगतीने आपण फिरणार आहोत. वर बघ...आकाशात ती पश्चिमेकडे एक तेजस्वी चांदणी दिसते ना....तिचे नाव आहे 'स्वाती...' ~ आणि एक रहस्य सांगू तुला..? मी स्वातीच्या प्रेमात पडलोय....तिला जेव्हाही मी पाहतो त्यावेळी मनोमनी म्हणतो की लग्न झाल्यावर माझ्या पत्नीचे नाव मी स्वाती ठेवणार..... नरेन...चित्राच्या शेजारी आणखीन एक लुकलुकणारी चांदणी पाहिलील? तिचे नाव आहे "चित्रा".... तू चित्राला ठेवून घे....मग पुढे आपण कुठेही गेलो, तरी ज्यावेळी चित्रा आणि स्वातीला आकाशात पाहू त्यावेळी एकमेकाची आठवण काढू !" टिपिकल ऋषिकेश मुखर्जी !! इन्द्रा

तुमचा परिचय आजचा नाही थत्ते मिया !

पृथ्वी गोल असल्याकारणाने येथे टिळक पंचांगावर टिपण्णी मिळाली. :) त्यातील काही वाक्ये खाली उर्धृत करत आहे: (केवळ काही गोष्टी मी अधोरेखीत केल्या आहेत)

जुन्या आणि टिळक पंचांगामध्ये यात फरक येण्याचे कारण यांच्या सूर्यसंक्रांतीच्या वेळेस येणारे सुमारे चार दिवसांचे अंतर हे आहे. हे अंतर दोघांनी राशीचक्रारंभस्थान वेगवेगळे मानल्याने येते. लोकमान्य टिळकांनी खरे भारतीय पंचांग जाणलेले होते. शून्य अयनांश शकवर्ष ४५० दरम्यानच हवा याबद्दल ते आग्रही होते. त्यानुसार सर्व भारतभर एकच पंचांग प्रसारित व्हावे याचा त्यांनी प्रयत्न केला. आणि त्यांचे गुरू प्रो. केरो लक्ष्मण छत्रे यांच्या पटवर्धनी पंचांगाचा पुरस्कार केला. जे आज टिळक पंचांग म्हणून ओळखले जाते. कोकणात विशेषत: कोकणस्थ ब्राह्मणांच्यात टिळक पंचांग वापरात आहे. याची कारणे म्हणजे त्या पंचांगात असणारी अचूकता व लोकमान्यांबद्दल असलेला आदरभाव हे होय. पण हल्ली दोन वेगवेगळ्या अधिक मासांमुळे होणारा फरक, या कारणास्तव काही मंडळी टिळकपंचांगाचा त्याग करून इतर पंचांगे वापरू लागली आहेत.

बाकी दातेपंचांगाच्या संस्थळावर चांगला इतिहास वाचता आला. त्यात दिलेल्या माहितीनुसार थोडक्यातः भारतात मुख्यत्वे ५-६ पंचागे प्रसिद्ध होत असत. मात्र त्यातील गणिते ही ग्रहतार्‍यांची स्थिती बदलली असली तरी हजार आणि अधिक वर्षांपुर्विच्या सुर्यसिद्धांत आणि ग्रहलाघवा पद्धतीने होत असत. सर्व पंचांगांमधे समानता आणि अधुनिकता आणण्यासाठी लो. टिळकांनी अखिल भारतीय ज्योतिष मंडळाची सभा १९०६ साली घेयला लावली. (स्वगतः ही माणसे तेंव्हा कुठलिही फॅन्सी साधने नसताना काय काय करत असत! आणि मग आपण वेळ नाही म्हणत काहीच का करत नाही?) . त्यात त्यांनी दृकप्रत्ययी म्हणजे जसे दिसते त्यावर आधारीत खगोलगणित आधारणे सुचवले. अर्थातच ते अनेकांना मान्य झाले नाही कारण ते त्यांच्या लेखी धर्मशास्त्रात बसणारे नव्हते. आणि टिळकांचे मत होते यात धर्मशास्त्र नसून गणित आहे. त्यात लिहीलेले नाही पण जे काही टिळकांवर वाचले आहे त्यावरून वाटते की टिळकांनी त्यांना भाव न देता त्यांना गणितीअर्थाने योग्य पंचांग वाटते ते प्रकाशीत केलेच. पुढे स्व. श्री. लक्ष्मणशास्त्री दाते यांच्या लक्षात आले की ग्रहस्थितीचा आणि धर्मशास्त्राचा काहीच संबंध नाही. म्हणून त्यांनी तत्कालीन विद्वान सोमणशास्त्री यांच्याशी सल्लामसलत करून दाते पंचांग तयार केले ज्यासाठी त्यांनी टिळकांनी सुचवलेलीच दृकप्रत्ययी पद्धतच अंगिकारीली. -------------------- अतिअवांतरः पुल बिग्री ते मॅट्रीकमधे (गंमतीत) म्हणाले होते की गोखल्यांच्या अंकगणिताला कंटाळून लोक टिळकांचे अनुयायी झाले असतील. तेच पुढे रेटत आता (गंमतीतच) म्हणावेसे वाटते की टिळक पंचांगात असलेल्या सणावारांच्या वेगळ्या वेळांना वैतागून अनेकजण गांधीजींचे अनुयायी झाले असावेत. ;)