योगसाधना कुणाकडून आली आहे?

कधीकधी वाय एम सी ए मध्ये योगासनांच्या वर्गाला मी हजेरी लावत असते. ९ वाजताची वेळ ही सांध्यांच्या दुखणेकरींसाठी ठरून गेल्यासारखी झाली आहे. सगळे ७० च्या आसपासचे आजीआजोबा सुजलेली बोटे, न वाकणारी पाठ अश्या अवस्थेत येतात. मेरीअ‍ॅनबाई ७० च्या आसपास असूनही तरूणांना लाजवतील अशी योगासने करतात व हा मुळचा भारतीय व्यायामप्रकार असल्याने शेवटी ओमकार म्हणून घेतात. "नमस्ते" म्हणून सांगता होते. कधीतरी पिलाटेज लाही जाते. तो क्लास सुरु होण्याआधी त्याच खोलीत झुंबा नाच + व्यायाम चालू असतो. ते लोक पंजाबी गाण्यांचे संगीत वापरुन व्यायाम करताना पाहिले आहेत. जर कुणी विचारले (बोलण्यात आले) तर मी सांगीन कि योगा हा भारतीय व्यायाम आहे. त्यांनी शंका उपस्थित केल्यास मी पटवून द्यायला जाणार नाही.

व्हरमाँट च्या चर्च स्ट्रीटवर एक योगसाधना शिकवणारी माझी मैत्रिण होती. ती एक अनवट वस्तूंचे दुकानही चालवत होती. तिच्या समजूतीप्रमाणे योगा हा ही भारतीयांची देण होती तिला हिंदू धर्माची विशेष आवड होती. तिच्याकडे नटराज, गणपती आदि मूर्ती होत्या ज्यात मी दत्तात्रेय आणि अतिशय सुरेख विठ्ठल-रखुमाईची भर तिला प्रेमाची भेट म्हणून घातली होती. ती योगा विशेषतः तिच्या युनिपोलर का बायपोलर डिसॉर्डरवर उपचार म्हणून शिकली होती. जेव्हा इतर दुकानदार बुद्ध धर्माच्या जास्त वस्तू ठेवत तेव्हा ती एकटी हिंदू धर्माच्या वस्तू ठेवत होती. बाकी मला योगाबद्दल जास्त अनुभव नाही. हं मी कुंकू लावते त्याबद्दल प्रचंड कुतूहल आढळतं. मी शक्यतो अति खोलात जाऊन सांगत बसणं टाळते आणि फॅशन या नावाखाली वेळ मारून नेते. पण जर कमी समूह असेल, वातवरण मैत्रीपूर्ण अथवा न्यूट्रल असेल तर मी प्रयत्न जरूर करेन हे ठसवण्याचा की योगसाधना ही चीन आदि देशांमध्ये एकाच वेळी अस्तित्वात आली असू शकेल (कारण जोपर्यंत मी पूर्ण अभ्यास करत नाही मी दुसर्‍या शक्यता कशा फेटाळू?) , पण माझ्या माहीतीनुसार भारतात तिचा उगम आहेच आहे. पातांजली योगसूत्रे म्हणून ग्रंथदेखील आहे. बुद्ध धर्माचे म्हणाल तर , बुद्ध स्वतः हिंदू होता. पुढे त्याने नवा धर्म वाढवला. तेव्हा बुद्ध धर्माचा पाया हा हिंदू धर्मातच आहे असं मला वाटतं.

हम्म, बर्याच गोष्टींवरून भारताचा हक्क नाकारण्याचे प्रयत्न जरी होत असतील तरी आपणच विरोध केला पाहिजे...जिथे कुठे असे दिसते तिथे मी स्वतः अशा लोकांशी बोलते अथवा इमेल पाठवून मत व्यक्त करते...आणि बहुतेक वेळा लोकांना समजते किंवा समजल्यासारखे दाखवतात किंवा प्रश्न विचारतात हे सुद्धा कमी नाही. गम्मत म्हणजे ओर्कुटवर मी अशा विषयावर लिहिते तेव्हा प्रतिसाद खूपच कमी असतो. असो.

मूळ आसने पेटंट करू नये. त्यात जर कोणी बदल केले असतील, किंवा वेगळीच कुठली आसने बनवली असतील, तर ते बदल पेटंट करता येतात की नाही? त्याबद्दल बहुतेक देशांत कायदे असावेत. त्यांच्यात खोट असली तर बदलले पाहिजेत. हळदीवर पेटंट घ्या (दुवा). या पेटंटने हळदीचा "जखमा बरे करण्यासाठी उपयोग" पेटंट केला. हे तसे वाईटच. पेटंट ऑफिसरचे अज्ञान. त्याहून वाईट असे : पेटंटनुसार हळद विकायचा किंवा वितरित करायचा अधिकार फक्त पेटंटधरकाला होता. भारतीयांनी तक्रार नोंदवली, आणि दोन वर्षांत पेटंट रद्द झाला हे विशेष. (आता या लोकांनी हळदीवर विवक्षित नवी रासायनिक प्रक्रिया करून फक्त त्या उत्पादनावर अधिकार गाजवला असता, तर मला तरी काही दोष दिसत नाही. नाहीतर याचा अतिरेक केला तर संख्यांचे आकडे "हिंदू" आहेत म्हणून संगणकाचे पेटंट नाकारावे लागतील!) पेटंटच्या बाबतीत हळद हिंदू की भारतीय की काय याबद्दल काहीच विशेष नाही. हळदीचा हा उपयोग आधीच ठाऊक असलेला आहे - ते कुठे का असेना - हे इतकेच महत्त्वाचे आहे. "आधी ठाऊक होते" (तांत्रिक संज्ञा : प्रायर आर्ट) म्हणून पेटंट रद्द करायची प्रक्रिया आहे. पण विकसनशील देशांतल्या लोकांना तो खर्च जमणार नाही. म्हणून वाटते - मूळ योगासने पेटंट करता येऊ नये. याबद्दल विविध देशांतल्या पेटंट ऑफिसरांना माहिती असली पाहिजे. योगासनात काय बदल केले, हे अर्जात सांगून तितके बदल फक्त पेटंट करण्याची मर्यादा घातली पाहिजे. बाकी मुद्दे नीट समजले नाही. (बौद्ध विरुद्ध हिंदू, वगैरे. श्रेय लाटणे, वगैरे प्रकारही कळला नाही. जुन्यामध्ये फक्त जे काय नवीन घातले, त्याचे श्रेय घेता आले पाहिजे.)

जग बदलयं... इथे ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावण्यापेक्षा, त्यावर स्वामित्व प्रस्थापित करुन त्याद्वारे नफा मिळवणे ही वॄत्ती बळावली आहे. हिंदूस्थानाकडे तर ज्ञानाची अशी अमाप संपत्ती आहे,पण उद्या त्या ज्ञानाचे जनक ते नाहीत असा दावा जर कोणी करु लागला तर ते का म्हणुन सहन करायचे ? पिढ्यां न पिढ्या जे ज्ञान आपल्या पूर्वजांनी प्रसारित केले त्यावर अधिकार सांगणारे हे फिरंगी कोण ? आज अनेक फिरंगी लोक भारतीय तंत्र,मंत्र आणि यंत्र यावर प्रचंड अभ्यास करत आहेत... अगदी टर्बो कॅडने गणेश यंत्र / श्रीयंत्र कसे काढावे असे व्हिडीयो बनवणारे फिरंगीच आहेत... संदर्भ :--- http://www.youtube.com/watch?v=9nHcGHmUrK4( अर्थात त्याचा आधार ही Yantra: The Tantric Symbol of Cosmic Unity by Madhu Khanna किंवा Tools for Tantra by Harish Johari यांची पुस्तके असोत...) उद्या कोणी ॐवर पेटंट भरेल तर कोणी श्रीयंत्राच्या डिझाइनचे पेटंट घेइल !!! आपल्या देशाने जगाला इतके भरभरुन दिले आहे तितके ज्ञान बहुधा जगातील कोणत्याच देशाने दिले नसावे... आज २५० पेक्षा जास्त योगासनांवर फिरंगी माकडांनी आपला दावा लावला आहे हे कशाचे द्योतक आहे ? जे पतंजली योगसुत्राने सांगितले त्यावर स्वता:चे स्वामित्व सांगणीरी ही मंडळी कोण ? ज्याप्रमाणे हळद, बासमतीवर दावा लागला त्याप्रमाणेच कडुलिंबावर देखील दावा लावला गेला आणि त्यासाठी बरीच लढाई लढावी लागली... संदर्भ :--- http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4333627.stm माझ्यामते ही तर फक्त सुरुवात आहे,भविष्यात हा जाच अधिक होणार हे निश्चीत...स्वार्थ आणि स्वार्थच साधायचा असेल तर परमार्थाचा देखील बाजार भरवता येइल. जाताजाता :--- शून्याचा शोध आर्यभट्टांनी लावला, मग उद्या आम्ही शून्याचे पेटंट फाइल केले तर हिंदूस्थानाला किती पैसा मिळेल ? ;)

वाचत आहे.... :) मेकॉले आणि त्याच्या शिष्यांनी रोवलेल्या झाडांना आलेली विषवल्ली पण पहात आहे. वसाहतकालीन आणि स्वातंत्र्योत्तर साम्यवादी इतिहासकारांनी केलेल्या फेरफाराचे परिणाम आता दृश्य स्वरुपात दिसु लागले आहेत हे नक्की. असो. सध्या कुंभकावर नियंत्रण मिळवत आहे... !

अतिशय वाईट आहे हे.. खुप संताप होतो...पण उपाय काय करु शकतो... आपण भारतीय खुप मुर्ख आहोत...

इथे योगसाधनेच्या मालकीच्या बाबतीत पाश्च्यात्यांनी केलेल्या विधानांवर ब-याचजणांना राग येत आहे. मुळात इथले कितीजण ही अमुल्य गोष्ट जपण्याचा प्रयत्न करतात. कमीत कमी त्या लोकांना याचे महत्व समजले आहे. पण आपल्यकडे सामान्य भारतीयांपासून, केंद्रसरकारपर्यंत याबाबतीत उदासिनता दिसून येते. बी.के.एस. अय्यंगार सारख्या महापुरूषाला वयाच्या ९२व्या वर्षीही 'शाळांमध्ये योगसाधना आवश्यक करण्यासाठी' दिल्लीला हेलपाटे घालावे लागतात. फिरंगी हजारो डॉलर्स खर्च करून एका महीन्याकरिता योगसाधना शिकण्यासाठी सर्व व्याप बाजूला ठेवून इथे येतात.(हा इथे तुम्ही म्हणाल की ते त्यावर कमवतात ही तेवढे. याला मी सहमत नाही, कारण अमेरिकेतल्या योगशिक्षकांचे जीवन कसे आहे ते मी जवळून पाहिले आहे.) पण भारतीयांना वर्षाला हजार रूपये एवढी कमी फी असतानासुद्धा लोकांमध्ये त्याबाबतीत उदासिनता दिसून येते. हं आपली संस्कृती (नष्ट होत चाललेली )किती श्रेष्ठ आहे (होती!) त्यासाठी चिन्मय युवा केंद्राचे 'अवेकनिंग इंडियन्स टू इंडिया' हे पूस्तक जरूर वाचा. आणि आपण इकडे अतिशय वेगाने प्रगती करत आहोत ही दुर्दैवाची पण खरी गोष्ट आहे. हं पेटंट वगैरे याला विरोध झालाच पाहीजे. पण ना ज्ञानेश्वरांनी ना पतंजलीनी आम्ही जे काही दिले आहे ते फक्त ठरावीक या धर्मासाठीच उपयुक्त आहे असे कुठेही सांगीतले नाही. जसे मनात आले तसे लिहीले. लेखनात ब-याचवेळा भरकटल्याबद्दल क्षमस्व..!! [चांगले वागणे, चांगले असणे, सुसंकृत असणे हा कुठल्याही जातीचा, धर्माचा, देशाचा मक्ता नाहीये. सर्व जातीत, धर्मात, देशात चांगली माणसे आहेत, नीचसुद्धा आहेत. गुणाला गुण म्हणताना मन मोठे करायला हवे. दोषाला दोष देतानाही हिंमत दाखवायला हवी! 'जातीसाठी माती खावी' या म्हणीसारखा आपल्या जातीच्या लोकांचा वाईटपणा झाकून ठेवण्याचा दांभीकपणा आणि हिनपणा कुठेही नसेल.]

'योग' संदर्भात जास्त माहित नाही, पण आपण भारतीय पेटंट घेण्याबाबत खूप उदासीन असतो. हे मला कायम माझ्या कामावर जाणून येते. आम्ही अमेरिकेतील एका नामांकित कंपनीसाठी पुण्यात काम करतो. 'गाड्यांना लागणाऱ्या नवनवीन कल्पना सुचवून' किंवा 'आहे त्यात नवीन बदल घडवून आणण्याचे काम' आमची कंपनी करते. मात्र ज्या काही नवनवीन कल्पना आम्ही मांडलेल्या असतात, त्याच्यावर भारतातील आमची कंपनी आहे तिचा हक्क नसतो (तसे अगोदरपासूनच ठरविलेले असते). काही उत्तम कल्पना सुचविल्यामुळे आम्हाला केवळ ३०००-५००० रुपयाची रोख बक्षिसे मिळतात आणि अमेरिकन मात्र त्याचे पेटंट 'त्याच्या' नावावर चढवून घेतात. ह्या बाबत मी कित्येक वेळा माझ्या मॅनेजर ला छेडले असतात मला एकच उत्तर मिळते, 'आपण इथे केवळ त्याचे काम करण्यासाठी आलेलो आहोत, हे पेटंट वगेरे आपल्याला परवडणार नाही, त्याचा खर्च येतो. आपल्याला जी काही दर महिना रक्कम त्यांच्याकडून मिळते, त्यातच आपण खुश राहायला पाहजे' इथे एक बाब नमूद करुशी वाटते कि, आज जरी पेटंट सांभाळण्यासाठी लागणारे पैसे खूप वाटत असले तरी उद्या जेव्हा भारत त्यांच्याशी बरोबरी करायला जाईल तेव्हा मात्र त्यांच्याकडे भारतापेक्षा १०० पटीने जास्त पेटंट असतील, आणि एखादी कल्पना आम्हीच बनविली असली तरी सुद्धा ती कल्पना आम्हाला आमच्या उत्पादनात वापरता येणार नाही, ह्याचे खूप दु:ख होते. माझ्या मॅनेजरला हे सर्व माहित असून त्याला सुद्धा वरून काही मदत मिळत नाही. त्यामुळे सध्या इथे अनेक सुपीक डोक्यातून रोज काही कल्पना ते आपल्या डोळ्यादेखत नेत आहेत आणि आम्ही मात्र चिडीचूप.

रोजच्या व्यवहारात, म्हणजे जर तुम्ही आम्ही कुठे योगासाधना करायाला जात असलो, एकत्रित येत असलो तर बोलायची गरज देखील नाही. पण जर कोणी चुकीची माहीती देऊ लागले अथवा कोणी आपण्हून माहीती विचारली तर उत्तर देताना काचकूच करायची गरज आहे का? अशा वेळेस आपण योगसाधनेचे मूळ हिंदू संस्कृतीत आहे असे म्हणणे (जे आधी कधी म्हणायची गरज भासली नाही) हे आपल्याला योग्य आणि महत्वाचे वाटते का? का त्याची काही गरज नाही असे वाटते? का हे overt intellectual property theft वाटते?

आज भारतात 'तुमच्या अमेरिकन पिझ्झासंस्कृती'च्या नावाने खडे फोडणारे महाभाग पुष्कळ सापडतात. (नाही सापडत?) आता रोजच्या व्यवहारात, म्हणजे जर तुम्ही आम्ही कुठे पिझ्झा खायला जात असलो, एकत्रित येत असलो तर बोलायची गरज देखील नाही. पण जर कोणी चुकीची माहीती देऊ लागले अथवा कोणी आपण होऊन माहीती विचारली (अथवा कोणी खडे फोडू लागले), तर उत्तर देताना काचकूच करायची गरज आहे का? अशा वेळेस आपण 'पिझ्झ्याचे मूळ इतालियन संस्कृतीत आहे' असे ठणकावून सांगणे (जे आधी कधी म्हणायची गरज भासली नाही) हे आपल्याला योग्य आणि महत्त्वाचे वाटते का? का त्याची काही गरज नाही असे वाटते? का हे overt intellectual property theft वाटते?

बर्गर संस्कृती असुंदेत अथवा आयपॉड संस्कृती, ती विश्व व्यापणार असे किमान गेल्या शतकापासुनचे पुढच्या काही शतकांपर्यंतचे तरी चित्र रहाणारच आहे. म्हणजे आज अमेरिकन्स म्हणतात म्हणून उद्या तुम्ही आम्ही देखील "योगा योगा " करत नकळत मुळं विसरणार

पिझ्झासंस्कृतीचे असेच नाही काय? म्हणजे आज आम्ही अमेरिकन्स म्हणतो म्हणून तुम्ही देखील "पिझ्झा पिझ्झा" करत नकळत (इतालियन) मूळ विसरणार... (सोनियाचे नव्हे (काश!). पिझ्झ्याचे.) मग अशा वेळी इतालियनांनी बोंब मारायची, की (शेवटी पिझ्झ्याची मूळ कल्पनासुद्धा मार्को पोलोने की कोणीशीशी चिन्यांकडून उचलली, म्हणून) चिन्यांनी? पिझ्झा मुळात कोणाचा का असेना, आज त्याचा जगभर प्रसार, लोकप्रियता, फार कशाला, निकटची ओळख कोणामुळे आहे? डॉमिनोज़, पिझ्झाहट वगैरे असल्याच मंडळींमुळे ना? मग 'कोणाचा आहे' याने फरक काय पडतो? (फार कशाला, हल्लीच्या दिवसांत क्रिकेटचा खेळसुद्धा हिंदुस्थानइतका इतर कुठे प्रस्थापित नसेल. आजकाल जगभरचे खेळाडू येऊन हिंदुस्थानातल्या लीग्ज़मध्ये खेळू पाहतात. पूर्वी आपले देशी खेळाडू इंग्लिश कौंटीज़च्या वतीने खेळू पाहात, तसे. मग आता साहेबाने बोंब मारावी काय, की 'आमचा' खेळ या इंडियनांनी ढापला म्हणून?) शेवटी एखाद्या गोष्टीचा खप जो सर्वाधिक घडवून आणतो, तो त्याचे श्रेय घेणारच. मग भले ती गोष्ट बनवलेली कोणी असो. इतालियनांच्या मते डॉमिनोज़चा पिझ्झा भलेही 'त्यांच्या' पिझ्झ्यापुढे सबस्टॅंडर्ड असेल. (आणि ते मत योग्यही असेल बहुधा.) पण इतालियनांचा आपल्या या 'चीज़'वस्तूचा खप जगभर वाढवण्यात जोपर्यंत फारसा हातभार नसेल (आणि उलट डॉमिनोज़चा तो असेल), तोपर्यंत इतालियनांनी हवे तर 'ह्यँ:! आमच्या पिझ्झ्याची सर त्या डॉमिनोज़च्या पिझ्झ्याला कध्धीकध्धी येणार नाही! शेवटी तेथें पाहिजें जातीचें!' असे भले ('तुई मुख फुटे तोर मोनेर कोथा अ‍ॅकला बोलो रे'च्या धर्तीवर) तोंड फाटेस्तोवर जगाला सांगावे आणि आपलीच (पाठ) थोपटून घ्यावी. पण त्यांना रडण्याचे काहीच कारण नाही. (आणि इतालियनांना कधी रडताना ('हे अमेरिकन्ज़ घाऊक भावात पिझ्झे खायला लागल्यापासून मोत्झारेलाचे भाव अवाच्यासवा वधारले!' किंवा 'डॉमिनोज़ने ताबा घेतल्यापासून पिझ्झ्याची पडझड सुरू झाली', वगैरे वगैरे) पाहिलेलेही नाही. ते आपले शांतपणे आपला तो काय तो पिझ्झा-पाष्टा वगैरे खातात, ती कियांती की काय ती पितात, आणि एकंदरीत मजा करतात*. ते डॉमिनोज़ वगैरे सगळे जाऊ द्यात तेल लावत - तेल ऑलिवचे, की आणखी कसले, हा प्रश्न गौण आहे.) निदान, डॉमिनोज़ / पिझ्झा हट वगैरे मंडळी जोपर्यंत पिझ्झ्याचेच पेटंट घेऊन इतालियनांच्या पिझ्झा बनवण्यावरच घाला घालत नाहीत, तोपर्यंत त्यांनी का रडावे? तसे काही होऊ लागले, तर विरोध अर्थातच समजण्यासारखा आहे, नव्हे योग्यच आहे. पण सहसा डॉमिनोज़ पिझ्झ्यावर पेटंट घेत नाही, फार फार तर डॉमिनोज़ बनवत असलेल्या एखाद्या विशिष्ट क्रस्टवर नाहीतर घटकांच्या प्रमाणाच्या फॉर्म्युल्यावर / रेसिपीवर घेते. आणि तस्सा क्रस्ट / तश्शी रेसिपी जर कोणा सुगरणीने / बल्लवाने कधी योगायोगाने घरी बनवलीच, आणि आलेल्या पाहुण्यांना कधी खाऊ घातलीच, तर त्याला बहुधा काही अडचण येत नसावी. म्हणजे याचा अडथळा जर कोणाला आलाच, तर व्यापारी तत्त्वावर ती वस्तू (पिझ्झा / विशिष्ट क्रस्ट / विशिष्ट रेसिपी) बनवून विकून नफा कमावू पाहणारास यावा. अर्थात असा अडथळाही आक्षेपार्ह आहेच, नाही अशातला भाग नाही. शेवटी कोणाकडून लुबाडले जायचे (आणि लुबाडणारा देशी असावा की विदेशी) याचा निवाडा करण्याचा हक्क ग्राहकाजवळ असलाच पाहिजे. आणि लुबाडणार्‍यांमधील पर्याय जितके कमी, तितकी ग्राहकाची लुबाडणूक अधिक होण्याची शक्यता जास्त (एकाधिकारशाही घातक!), हे अर्थशास्त्रीय तत्त्व येथे लागू आहेच. याबद्दल वाद नाही, आणि म्हणून असे काही घडत असेल तर त्याचा विरोध झालाच पाहिजे. मात्र, याव्यतिरिक्त येणारे 'श्रेय कोणी घेतले', 'राष्ट्रीय अस्मिता' वगैरे मुद्दे अतिशय गौण आहेत, असे वाटते. (तसेही, आज अमेरिकन्स जर आपलाच असल्याच्या थाटात सर्रास पिझ्झा खात असतील, तो खाताना 'परकीय संस्कृतीचे अतिक्रमण' वगैरे विचार आमच्या मनाला शिवत नसतील, या असल्या 'म्लेंच्छांच्या पाककृती'चे आमच्या अन्नातून उच्चाटन करून** त्या जागी 'मेफ्लॉवर'वरील पिल्ग्रिमांच्या कोण्या अज्ञात रेशिपीचे ओढूनताणून पुनरुज्जीवन करू पाहणारी एखादी 'अन्नशुद्धी चळवळ' काढावीशी आम्हांस वाटत नसेल, नव्हे हा पदार्थ मुळात कधीतरी 'परकीय' होता याची आठवणही येत नसेल, इतका जर तो आमच्या संस्कृतीचा अविभाज्य भाग होऊन गेला असेल, तर तो मुळात कोठूनही आलेला असो, तो अमेरिकनच. इंग्रजी भाषेसारखा. मग भले आमच्या अंगीकारण्याने त्याचे मूळ स्वरूप - पुन्हा इंग्रजी भाषेसारखे - पूर्णपणे पालटले, तरी - किंवा कदाचित म्हणूनच - तो आमचा. इतालियनांना पिझ्झा, इंग्रजांना इंग्रजी भाषा आणि भारतीयांना/हिंदूंना योग वगैरे आपली मालमत्ता वाटत असेल, तर वाटो बापडी. तो त्यांचा प्रश्न आहे - त्याच्याशी आम्हाला काहीही देणेघेणे नाही. तसेही आमच्या गोष्टी आम्ही त्यांच्याशी शेअर करू की, आम्हाला वाटले तर... ;-) 'आसिंधुसिंधुपर्यंत**** अमेरिकन जे काही चरतात, ती अमेरिकन खाद्यसंस्कृती' अशी आमची बॉ 'सांस्कृतिक अमेरिकनत्वा'ची - खाद्यापुरती तरी - साधीसोपी व्याख्या आहे.) =================================================================== तळटीपा: * असे निदान आपले तरी बॉ इंप्रेशन आहे - चूभूद्याघ्या. तज्ज्ञांनी खुलासा करावाच. पण एकंदरीत अतिशय छान लोक, असे वाटते. (पुन्हा चूभूद्याघा.) ** मेक्सिकन स्थलांतरित मंडळी आमच्या देशात घुसलेली आम्हांस खपत नसतीलही कदाचित***, पण मेक्सिकन जेवणाशी आमचे वाकडे नाही. सर्रास आणि आवडीने हादडतो. *** (म्हणजे, मला व्यक्तिशः काहीही अडचण किंवा आक्षेप नाही, पण अनेक अमेरिकनांना खपत नाही. अनेक महाराष्ट्रवासीयांना महाराष्ट्रात बिहारी घुसलेले खपत नाहीत ना, अगदी तस्से! असो.) **** यातील दोन सिंधु हे अनुक्रमे प्यासिफिक आणि अतलान्तिक महासिंधु गणावेत.

योग ही भारताची विश्वाला दिलेली देणगी आहे.योग, भक्ती इत्यादिचे पेट॑ट कोणिही कसे काय घेउ शकते? प्रत्येक मानवी जीवाच्या कल्याणासाठीच त्या॑ची निर्मिती आहे.अमेरिकाच काय भारताने तरी या वैश्विक ठेव्याचे पेट॑ट घ्यावे का?भौतिक व आत्मिक असा भेद करावा का? शून्य ही भारताने जगाला दिलेली देणगी आहे.त्याचे सुद्धा पेट॑ट घ्यावे का?मिळेल का? माझा थोडा गो॑धळ होतो आहे. आत्मीक उन्नतीच्या कोणत्याही गोष्टी॑चे पेट॑ट असू नये. क्रुपया खुलासा करावा.