भारतातील मंदिरे-४ ... गिरिशिल्पे

श्री. कांदळकर : पहिल्या लेखात जी तांत्रिक शब्दांची माहिती दिली आहे त्या प्रमाणे रथ म्हणजे " गाभार्‍याच्या बाहेरच्या भिंतीवर असणारे उभे पट्टे, हे एकापुढे एक सरकतात, क्षिप्त (बाहेर फेकलेले) असतात. या रथांच्या संख्येवरून मंदिराच्या विधानाला "त्रिरथ", "पंचरथ" अशी नावे देतात. हे रथ उंचीला कपोता(पागोळा, सज्जा)पर्यंत असतात किंवा काही वेळा आमलकापर्यंतही पोचतात. मालिकेतल्या दुस्र६या भागात थर दाखवणारे एक भुवनेश्वर येथील राजराणी मंदिराचे छायाचित्र दिली आहे. या संदर्भात आपण पंचरथ बघा. (व पंचरथ दाखवणारे छायाचित्रही मिळवून य़ेथे टाका !) पहिल्या भागात श्री. जयंत कुलकर्णी यांनी सिन्नर येथील गोंदेश्वर मंदिराची वित्रे दिली आहेत. त्यांचेही रथ बघा. Bada चा अर्थ वा संदर्भ लागला नाही. आपण जेथे वाचले तेथील एखादा परिच्छेद दिलात तर शोधावयाचा प्रयत्न करीन. व्यनि पाठवा. महाबलीपुरम येथील एकपाषाणी देवळांनाही रथ म्हणतात. पण हे झाले स्थानिक नाव. त्यांची माहिती आपण पुढील लेखात बघणार आहोतच. श्री. जयंत कुलकर्णी : गोंदेश्वर मंदिराची माहिती देण्यास उशीर झाला. क्षमस्व.मुख्य मंदिर, समोर अलग असा नंदीमंडप,चार उपदिशांना छोटी उपमंदिरे व सर्वांना वेढणारा प्राकार ( ८४ मी.x ८५ मी.) यादव-शिलाहार घराण्यांच्या काळातले( ११-१२ वे शतक ). साधारणत: मध्यभागी चौथर्‍यावर मंदिराची वास्तु आहे. आमलकाच्या जागचा घुमटाकार भाग सोडला तर सर्व वास्तू मूळ स्वरुपात आहे. भोवतालची मंदिरे,गणेश, नारायण,सूर्य व देवी यांची आहेत. त्यांची शिखरे मुख्य देवालयासारखी नसून त्रिरथ, पंचरथ पद्धतीची आहेत.छत, स्तंभ यावर कोरीव काम आहे. सर्व देवालयांत कक्षासने, अर्धस्तंभ यांसारखीचे नेहमीचे भाग आहेत. शरद

असेच म्हणते. वाचत आहेच. धन्यवाद.