संस्थळांची प्रगल्भता - एक तुलनात्मक अभ्यास

कुणी या प्रगल्भ-अप्रगल्भोत्तर संवेदनांच्या जाणीवा समजावून सांगू शकेल का?

आंतरजालावर सदस्यांची लैच गळचेपी होत आहे. आंतरजालावर या शब्दाला आक्षेप. तुम्हाला तिकडे सदस्यांची लैच गळचेपी होत आहे असे म्हणायचे आहे का? कारण मिपावर सदस्यांची गळचेपी होत नाही असे माझे म्हणणे आहे. खोटे असेल तर सिद्ध करा.

आता मला हे स्पष्टीकरण लिहिण्यास भाग पडल्यामुळे माझ्या प्रतिसादापुरता साधलेला समतोल ढळला आहे. अर्थातच निर्देशांकाप्रमाणे आता मिसळपाववरती गुंतागुंतीच्या प्रतिसादांची संख्या दोनाने अधिक आहे. (मात्र निर्देशांकाकरिता लेख उत्तम, मध्यम की सामान्य रकान्यात घातला जाईल, त्याबद्दल कल्पना नाही. ज्या कुठल्या का रकान्यात घातला जाईल, त्या रकान्यात दोन प्रतिसाद अधिक मोजले जातील.)

मुळात अशा अभ्यासाचा उपयोग, गरज आणि ग्राह्यता काय, याबद्दल साशंक असल्याकारणाने, असा समतोल राखण्याची गरज कळली नाही. अर्थात, 'व्यक्ती तितक्या प्रकृती' या न्यायाने आपली भूमिका याहून वेगळी असू शकते हे समजू शकतो. तसेही, असा जाणूनबुजून राखावा लागणारा समतोल अशा फुटकळ प्रतिसादांनी सहज बरबाद होण्यासारख्या सर्वेक्षणाच्या निष्कर्षांची ग्राह्यता काय, याबद्दल शंका राहतेच. तसेच, या अशा अभ्यासाचा आणि त्यातून निघणार्‍या अनुमानांचा आणि प्रसिद्धीचा उपयोग नेमका कोणाला आणि कसा होऊ शकतो, याबद्दलही शंका होती. कारण, बहुत विचाराअंतीसुद्धा संकेतस्थळे आणि संकेतस्थळांचे होतकरू ग्राहकवर्ग (हे दोनच वर्ग अशा अभ्यासांचे ग्राहकवर्ग असू शकतात असे वाटले.) यांपैकी कोणाच्याही दृष्टीने अशा अभ्यासाचा कोणताच उपयोग दृष्टिपथास आला नाही. (जाहिरातदारांच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास हा मुद्दा दोन कारणांस्तव रद्दबातल ठरावा. एक म्हणजे, सर्वेक्षणाखालील कोणत्याही संकेतस्थळावर तूर्तास जाहिराती घेतल्या जात असण्याबद्दल किंवा भविष्यात तशी काही योजना असल्याबद्दल काहीही माहिती नाही. दुसरे म्हणजे, जाहिरातदारांकरिता असलेला अभ्यास हा जाहिरातदारांच्या एखाद्या संकेतस्थळावर मांडण्याऐवजी अशा संकेतस्थळांवर प्रसिद्ध करण्याचे काहीच प्रयोजन दिसत नाही.) त्यामुळे, या अभ्यासामागील तथाकथित अभ्यासकाजवळ व्यर्थ घालवण्यास उपलब्ध असलेल्या मुबलक वेळेचा व्यय आणि तथाकथित अभ्यासकाचे कंडशमन, याहून अधिक यातून काही साधले असावे, असे वाटले नव्हते. आणि म्हणूनच, हा तद्दन फालतू प्रकार आहे अशी धारणा झाली होती. संकेतस्थळांच्या ग्राहकवर्गाच्या दृष्टिकोनातून विचार करावयाचा झाल्यास, एखादे संकेतस्थळ निवडण्याकरिता ग्राहकांचे निकष हे अर्थातच 'रोज संध्याकाळच्या टाइमपासाची निश्चिंती' येथपासून ते 'संकेतस्थळाची प्रगल्भता' येथपर्यंत काहीही असू शकतात, हे ओघाने आले. पैकी, 'मी ज्या संकेतस्थळावर वावरू शकतो, ते संकेतस्थळ प्रगल्भ असूच शकत नाही' अशी (काहीशी ग्राउचो मार्क्स*च्या धर्तीवर) स्वतःबद्दल ठाम धारणा असल्याकारणाने, 'संकेतस्थळाची प्रगल्भता' हा निकष मला माझ्यापुरता कधीही उपयोगी वाटला नाही. (कारण हा निकष वापरला असता कोणत्याही संकेतस्थळावर वावरणे व्याख्येनेच अशक्य झाले असते.) त्यामुळे या निकषास अनुसरून इतरांना या अभ्यासाचे निष्कर्ष कसे उपयोगी पडू शकावेत, याबद्दल दुर्दैवाने स्वानुभवाच्या आधारावर काहीही लिहू शकत नाही; केवळ तर्क (किंवा अटकळी) बांधू शकतो. मात्र अशा तर्काच्या किंवा अटकळींच्या आधारावर मला या अभ्यासात या निकषाच्या दृष्टीने उपयुक्त असे काहीही दिसले नाही, हे नमूद करू इच्छितो. (* नावाची लेंडी++) माझ्या अंदाजाप्रमाणे, 'संकेतस्थळाची प्रगल्भता' या निकषावर एखादे संकेतस्थळ निवडू पाहणारा एखादा होतकरू ग्राहक (तितकाच प्रगल्भ असेल तर) हा या अशा प्रमाणपत्री 'सरकारमान्यते'वर विसंबून राहील, असे वाटत नाही. असा ग्राहक हा स्वतः अशा संकेतस्थळास जोखून पाहण्याचा प्रयत्न करेल, आणि स्वतःच्या निकषांवर स्वानुभवाच्या आधारावर काही निष्कर्षाप्रत पोहोचेल, अशी शक्यता अधिक वाटते. एखादा चित्रपट हा ज्याप्रमाणे केवळ एखाद्या समीक्षकाने बरा किंवा वाईट म्हटला या आधारावर चांगला किंवा टाकाऊ आहे हे ठरू शकत नाही (किंवा उलटपक्षी लोकप्रियतेच्या आधारावरही ठरू शकत नाही), तेथे 'स्वतः मेल्याशिवाय स्वर्ग - किंवा नरक - दिसत नाही' हेच तत्त्व उपयोगात आणावे लागते, त्याचप्रमाणे एखादे संकेतस्थळ प्रगल्भतेच्या निकषावर निवडताना असे अभ्यास हे स्वतः होऊन स्वतःच्या निकषांवर केलेल्या पारखीकरिता पर्याय ठरू शकतील असे वाटत नाही. निदान, कोणताही चोखंदळ ग्राहक असे करेल असे वाटत नाही. त्यामुळे, होतकरू ग्राहकाच्या दृष्टीने अशा सर्वेक्षणाचा काही उपयोग आहे, असे जाणवले नाही. उलटपक्षी, संकेतस्थळाच्या दृष्टीने पहावयाचे झाल्यास, एखाद्या संकेतस्थळास अशा सर्वेक्षणाचा काय उपयोग व्हावा, हे समजू शकत नाही. जाहिरातबाजीसाठी उपयोग करून उन्नीसबीस** तंत्र आणि कौशल्य असणार्‍या सुमार, सवंग आणि अप्रगल्भ ग्राहकांस संकेतस्थळाकडे आकृष्ट करणे हे प्रगल्भ संकेतस्थळांस उपयुक्त नसावे, आणि अशा संकेतस्थळांचे असे धोरणही खचितच नसावे. (तसेही, एखाद्या प्रगल्भ संकेतस्थळास 'प्रगल्भ' म्हणून आपली जाहिरात करून आपली प्रगल्भता सिद्ध करण्यात काही हशील असू शकेल असे वाटत नाही.) याउलट, चोखंदळ आणि प्रगल्भ ग्राहकवर्ग प्रगल्भ संकेतस्थळ निवडताना अशा सर्वेक्षणांस बहुधा महत्त्व देणार नाही, हे वर मांडलेलेच आहे. (** या एकोणिसाचे किंवा विसाचे एकक नेमके काय, आणि ही मोजणी नेमकी कशी केली जाते, या काही न समजलेल्या गोष्टी आहेत. कोठेही का असेना, पण दिसायला बर्‍या केलेल्या एखाद्या गोष्टीमागील तंत्र किंवा कौशल्य एका रात्रीत बदलून उन्नीस-बीस होऊ शकते, असाही क्वचित अनुभव येतो. कदाचित मध्यंतरी मोजमाप करणार्‍याशी काही पंगा घेतल्यास पॅरलॅक्स बिघडून विसाचे एकोणीस होत असावेत. चालायचेच; यात काही नवीन नाही. पॅरलॅक्स बिघडल्याने रीडिंग बदलण्याचा अनुभव प्रयोगशाळेत आपण सगळ्यांनीच घेतला असावा. आणि अशी रीडिंगे खपवूनही दिली असावीत. निदान मी तरी दिलीत. मोजमापे ही ठोकून देता येतात, आणि मोजमापांवर - खास करून दुसर्‍याने केलेल्या मोजमापांवर - म्हणूनच भरवसा ठेवायचा नसतो, हे तेव्हा शिकलो. अधूनमधून कॉलेजमध्ये जाण्याचा आयुष्यात फायदा होतो, तो असा! असो, हे विषयांतर झाले.) याच कारणास्तव, 'अशा सर्वेक्षणात जरासेही डोके चालवण्यालायक काहीही नाही' याबद्दल सहमती दर्शवली होती. मात्र, अशी सर्वेक्षणे आणि त्यांचे परिणाम (हा शब्द हिंदी अर्थाने वापरलेला नसून मराठी अर्थाने वापरलेला आहे, 'निष्कर्ष' किंवा 'निक्काल' अशा अर्थाने तो वापरण्याचा उद्देश नाही, याची विशेष नोंद घ्यावी.) हे मानवी स्वभावाच्या आणि वागणुकीच्या अभ्यासाच्या दृष्टिकोनातून रोचक ठरू शकतील, असे अधिक विचाराअंती आणि पश्चाद्दृष्टीने आता लक्षात येऊ लागले आहे. अशा सर्वेक्षणाबद्दल संबंधित संकेतस्थळांवरील प्रतिक्रिया, अशा सर्वेक्षणांस अशा संकेतस्थळांवर दिले जाणारे तुलनात्मक महत्त्व, अशा सर्वेक्षणांच्या उगमाविषयी कोठे आणि किती प्रमाणात तर्ककुतर्क लढवला जाऊ शकतो, अशा सर्वेक्षणांत बाजी मारण्याकरिता 'नाउ इज़ द टाइम फॉर ऑल गुड मेन टू कम टू द एड ऑफ द पार्टी' छापाची आवाहने कोठे, किती प्रमाणात आणि कोणत्या पातळीवरून केली जाऊ शकतात*** (भले मग ती अगदी उपहासाने का असेनात, किंवा किमानपक्षी तसा दावा का असेना), सर्वेक्षणातील इतर संकेतस्थळांशी आपल्या संकेतस्थळाच्या प्रगल्भतेच्या वारंवार आणि विविधतेने नटलेल्या तुलनेतून आपल्या संकेतस्थळाची आणि पर्यायाने आपली प्रगल्भता स्वतःसच पटवून देण्याची आत्यंतिक निकड कोठे आणि किती प्रमाणात दिसून येते, दुसर्‍या संकेतस्थळावरून येणार्‍या प्रत्येक अप्रगल्भ (आणि कदाचित खोडसाळ किंवा चिथावणीखोर) प्रतिसादामागे किती पडसाद किती सदस्यांकडून देण्याची गरज कोणत्या संकेतस्थळावर भासते (थोडक्यात, एका संकेतस्थळावरील एखादा अप्रगल्भ सदस्य दुसर्‍या संकेतस्थळावरील किती प्रगल्भ जणां अथवा जणींना गुंतवून ठेवू शकतो, आणि मुख्य म्हणजे अशा गुंत्यात स्वतःस अडकवून घेण्याची गरज किती प्रगल्भ जणां किंवा जणींना भासते), या सर्व बाबींचे निरीक्षण करणे हे येत्या काही काळात मनोरंजक ठरावे. (अर्थात, एखाद्या अप्रगल्भ संकेतस्थळावर असे काही होणे हे विशेष नसावे; बहुधा आम असावे. त्यामुळे, 'कुत्रा माणसास चावला तर माणसास चौदा इंजेक्षणे घ्यावी लागण्यापलीकडे त्यास महत्त्व नाही; माणूस कुत्र्यास चावला तर मात्र ती हेडलाइन न्यूज़' या (अ)न्यायाने, आपापल्या रेडियोदुर्बिणी केवळ प्रगल्भ संकेतस्थळांच्या फ्रीक्वेन्सीवर लॉक करून देऊन कष्ट निम्म्याने वाचवण्यास प्रत्यवाय नसावा.) (*** अशा आवाहनांना येणार्‍या प्रतिसादांची प्रगल्भता ही अर्थात संकेतस्थळाच्या प्रगल्भतेशी असंबद्ध आणि व्यक्तिगत पातळीवर वेगवेगळी असणे शक्य असावे. वाजपेयींना 'द राइट म्यान इन द राँग पार्टी' असे काही जण म्हणत, त्या धर्तीवर. त्याचा विचार या संदर्भात करण्याची बहुधा विशेष गरज नसावी. आणि तसेही, 'राइट पार्टी' असा काही प्रकार असू शकतो, असाही दावा नाही. असो.) अशा रीतीने विचार केला असता, निखळ मनोरंजनाची वानवा असण्याच्या या काळात त्या अज्ञात अभ्यासकाचे उपकार मानावे तेवढे थोडेच, हे जाणवू लागते. त्या अज्ञात उपकर्त्याचे अनंत आभार!