प्यासा : एक निष्कर्मवाद

तुमच्या या प्रतिसादाच्या अनुषंगाने माझे विचार खालीलप्रमाणे : ~ प्यासामधील विजय कवी आहे म्हणजे तो 'बाय डीफॉल्ट' रोमॅन्टिक/भावुक असणार हे मान्य करू या. तो कोणत्या "ईझम" चा फॉलोअर आहे हे ठरविण्याचा अधिकार फक्त तुम्हाआम्हा प्रेक्षकानाच आहे. विजयची व्यक्तिरेखा चितारताना तो 'समाजव्यवस्थेचा धिक्कार' करणारा आहे हे स्पष्ट झाले पाहिजे असे कथा/पटकथाकाराचे तसेच दिग्दर्शकाचे मत असले तरी तो 'मशाल' हाती घेऊन ती व्यवस्था नष्ट करण्यासाठी पुढे सरसावत नाही, किंबहुना तो त्याचा प्रांतही नव्हे. त्याचा उद्देश 'आर्थिक असमानते' मुळे जे मनोदौर्बल्य निर्माण होते तिथे दोघांपैकी एकाची प्रगती खुंटते थांबते आणि त्यामुळे वाढत जाणारी न्यूनगंडाची भावना घातक ठरू शकते, व्यक्तिगत पातळीवर. कम्युनिझमची प्रमुख कल्पनाच अशी आहे की, समाजरचनेचा पाया अर्थरचना हा (च) असतो; मग ती जर बदलता आली नाही तर एक देश आणि दोन वर्ग अशी दरी सातत्याने राहणार आणि त्यामुळे मग त्या व्यक्तीचे भवितव्यही घडवता येत नाही. या भेदामुळेच जरी प्रेम असले तरी मीनाचे प्रेम हे "व्यवहारी" आहे तर विजय अजून स्वप्नात. गुलाबोवर तो प्रेम करतो असे कुठेही सूचीत होत नाही (या चित्रपटाची डीव्हीडी आहे माझ्याकडे....त्यामुळे विजय आणि गुलाबो यांचे विश्व ही दोघांनी स्वीकारलेली फारतर अपरिहार्यतेमुळी निर्माण झालेली अ‍ॅडजस्टमेंट म्हणता येईल.....) 'आत्ममग्न माणूस' कम्युनिस्ट असणे वा नसणे हा विचार विजयच्या व्यक्तिरेखेच्या बाबतीत सापेक्ष आहे. तो कवितेतून ज्या समाजाचे चित्र उभे करतो ती जळजळीत वस्तुस्थिती आहे. "जिन्हे नाज है हिंदपर वो कहाँ है....|" हे अपील आणि त्यातील विचाराना कोणत्याही ईझमची गरज नाही इतके ते स्वयंस्पष्ट आहेत. आता जो कवी ती तळागाळीतील प्रखर स्थिती समाजापुढे आणत आहे, त्या कवीनेच तो समाज बदलला पाहिजे अशी अपेक्षा आपण करू शकत नाही. विजय म्हणजे कुणी बाबा आमटे वा अभय बंग नव्हे की जो तिथलाच एक सदस्य बनून त्यांच्या उन्नतीसाठी कार्य करण्यासाठी कंबर कसेल....आणि तसे पाहिले तर फिल्डवर काम करणार्‍यानाच खर्‍या अर्थाने लेनिन आणि मार्क्स कळाला असेही काही नसते. त्याना मानणारी व्यक्तीही आपआपल्या मगदुराप्रमाणे अन्यप्रकारेही योगदान देत असतेच. चित्रपटातील शेवटचे 'ये दुनिया अगर मिल भी जाय तो क्या है?" हा प्रश्न कुणा एका प्रेमवीराचा नसून मतलबी दुनियेत राहून जर ती बदलता येणे अशक्य आहे असे आता निश्चित झाल्याचे समजलेल्या एका भग्न व्यक्तीचा आहे. त्याच्याकडे प्रश्न आहे, पण उत्तर नाही....आणि जर उत्तरच सापडत नाही तर मग 'ही दुनिया घेऊन तरी मी काय करू....जाळून टाका..." ही हताशता त्याला आली आणि ती केवळ प्रेयसीने पैशापायी प्रेमाला दुय्यम समजले यातून आली नसून समाजातील सर्वच घटक आणि त्यांचे प्रेम हे पैशातच मोजले जात आहेत या झालेल्या जाणीवेतून आली आहे. विजय आहे अशा एका गटाचा प्रतिनिधी....पण ती बदलण्यासाठी काही प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष कृती केलेली दिसत नसली तरी त्यामुळे त्याच्या व्यथेची धार कमी होत नाही....."प्यासा" हे शीर्षकच सांगून जाते की प्रातिनिधिक विजय नेहमी तसाच राहणार आहे. "आज सजन मोहे अंग लगालो, जनम जनम की मै प्यासी...." ही गुलाबोची प्रार्थना शब्दश: घेतली तर अर्थ वेगळा होतो...पण व्यवहारातील गुलाबोला पुरुष देहाची खरेतर किळस आलेली आहे, तिच्या व्यवसायामुळे....मग इथे तिची जी 'प्यास' आहे तिचा कोणता रंग? आणि मग तिला नव्याने सापडलेला हा 'सजन'...त्याच्याकडून तिला हवे आहे ते फक्त आत्मिक प्रेम....जे याने मीनाला अगोदरच दिले आहे.....म्हणजे जिला दिले ती लक्षाधिशाशी विवाह करूनही 'प्यासी'....जी मागते तीही 'प्यासी' आणि ज्याच्याकडे असूनही तो 'प्यासा'...पण अन्य कारणाने.....हे कारण रोमॅन्टिक नसून असहायतेचे लक्षण आहे. ....असे मला वाटते रमता जी. इन्द्रा