फायनान्सची तोंडओळख (भाग ५): बॅलन्स शीट

या भागाची काठिण्यपातळी: सोपी यापूर्वीचे लेखन फायनान्सची तोंडओळख (भाग ०): जादूगार राम कुमार आणि जादुच्या छड्या फायनान्सची तोंडओळख (भाग १): Perpetuity, व्याजाचे दर आणि टाईम व्हॅल्यू ऑफ मनी फायनान्सची तोंडओळख (भाग २): Annuity फायनान्सची तोंडओळख (भाग ३): एफिशिएंट मार्केट आणि फायदा-तोटा फायनान्सची तोंडओळख (भाग ४): घसारा, कॉस्टिंग आणि ब्रेक इव्हन पॉईंट १ जानेवारी २०११ रोजी राम कुमार आणि त्याचा फायनान्स मॅनेजर सुमंत कुमारची मिटींग झाली. बिझनेस सुरू होताना काय परिस्थिती आहे याचा आढावा या मिटींगमध्ये घेतला गेला. रामकडे ३०० छड्या तयार करता येतील इतक्या कच्च्या मालाचा साठा होता.तो त्याने आपल्या बिझनेसमध्ये वापरायचे ठरविले.इथे एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की ’कुमार एन्टरप्रायझेस’ हा एक ’Sole proprietorship’ बिझनेस आहे.अशा प्रकारच्या बिझनेसचे देणे त्या बिझनेसच्या नफ्यातून फिटले नाही तर रामला स्वत:च्या पैशातून ते भरणे बंधनकारक असते. तरीही बहुतेक ’Sole proprietorship’ चे मालक स्वत:ची आणि बिझनेसची बॅंक खाती स्वतंत्र ठेवतात. तेव्हा रामने ३०० छड्या बनवता येतील इतका कच्चा माल ’कुमार एन्टरप्रायझेस’ला दिला याचाच अर्थ या कच्चा माल ’कुमार एन्टरप्रायझेस’ने राम कडून विकत घेतला! तेव्हा रामने स्वत:चे २ लाख ७० हजार इतके (३०० गुणिले ९०० रुपये) भांडवल आपल्या उद्योगातून काढून घेतले. रामने स्वत:चे १० लाखाचे भांडवल घातले आणि बॅंकेचे १० लाखाचे कर्ज मिळून सुरवातीला रोख २० लाख रूपये बिझनेसकडे होते. त्यापैकी १० लाख रुपये ऑफिसची जागा घेण्यात गेले आणि वर म्हटल्याप्रमाणे रामने त्यातून २ लाख ७० हजार रूपये काढून घेतले.म्हणजे बिझनेसकडे रोख रक्कम उरली ७ लाख ३० हजार रूपये. तेव्हा १ जानेवारी २०११ रोजी कुमार एन्टरप्रायझेसकडे पुढील गोष्टी होत्या-- १. ऑफिसची जागा: १० लाख रुपये २. कच्च्या मालाचा साठा: २ लाख ७० हजार रूपये ३. रोख रक्कम: ७ लाख ३० हजार रूपये एकूण: २० लाख रूपये या तीन गोष्टींना कुमार एन्टरप्रायझेसच्या Assets म्हणतात. याचे कारण या तीन गोष्टींचा वापर बिझनेससाठी होणार आहे. आता हे Assets आकाशातून पडलेले नाहीत.तर ते उभे करायला कोणीतरी आर्थिक पाठबळ दिले आहे.ते पाठबळ कोणी दिले? तर ते पुढीलप्रमाणे: १. बॅंकेचे कर्ज: १० लाख रूपये २. रामचे भांडवल: १० लाख रुपये एकूण: २० लाख रूपये यापैकी बॅंकेच्या कर्जाला बिझनेसची Liabilites म्हणतात तर रामच्या भांडवलाला Equity म्हणतात. याचाच अर्थ Assets उभे करायला Liabilities आणि Equity च्या माध्यमातून आर्थिक पाठबळ दिले जाते.नेहमी Equity ही Liabilities च्या बाजूला दाखवातात. इथे Assets आणि Liabilities+Equity ची किंमत सारखीच आहे. हा योगायोग आहे का?तर तसे नक्कीच नाही.Assets आणि Liabilities+Equity ची किंमत नेहमी सारखीच असते याचे कारण, पुन्हा एकदा Assets उभे करायला Liabilities आणि Equity च्या माध्यमातून आर्थिक पाठबळ दिले जाते. तेव्हा जेवढ्या Assets तेवढ्याच Liabilities+Equity! या Assets आणि Liabilities आणि Equity च्या स्टेटमेन्टला Balance Sheet म्हणतात. यापैकी रामचे भांडवल आणि बॅंकेचे कर्ज या दोन गोष्टींचा दर्जा सारखा नाही. म्हणजे समजा बिझनेसकडील सगळा कच्चा माल काही कारणाने खराब झाला तर बिझनेसचे एकूण नुकसान २ लाख ७० हजारांचे झाले. सगळा बिझनेसचा डोलारा उभा राहिला तो रामचे भांडवल आणि बॅंकेचे कर्ज या दोन गोष्टींवर. मग झालेले नुकसान या दोन पैकी कोणी सोसावे? याचे उत्तर आहे की, अपेक्षेप्रमाणे बॅंक हे नुकसान अजिबात सोसायला तयार होणार नाही आणि कायद्याच्या दृष्टीने बॅंकेने नुकसान सोसायचे पण नसते.म्हणजे झालेले नुकसान रामच्या भांडवलातून वाळते होणार. म्हणजेच या प्रसंगानंतर बिझनेसच्या Assets पुढीलप्रमाणे: १. ऑफिसची जागा: १० लाख रुपये २. रोख: ७ लाख ३० हजार रूपये एकूण: १७ लाख ३० हजार रूपये तर Liabilities आणि Equity पुढीलप्रमाणे १. बॅंकेचे कर्ज: १० लाख रूपये २. रामचे भांडवल: ७ लाख ३० हजार रुपये एकूण: १७ लाख ३० हजार रूपये याचाच अर्थ रामने आपला बिझनेस बंद करायचा निर्णय घेतला तर त्याला ऑफिसची जागा विकून १० लाख रूपये मिळतील (ideally) आणि रोख ७ लाख ३० हजार रूपये असे १७ लाख ३० हजार रूपये मिळतील. त्यातून १० लाखाचे कर्ज परत फेडून उरलेले पैसे राम घेऊ शकेल. उलट बिझनेसच्या नावाने घेतलेल्या लॉटरीच्या तिकीटाला ५ लाखांचे बक्षिस लागले तर रामचे भांडवल ५ लाखांने वाढेल आणि कर्जाची रक्कम स्थिर राहिल. तुम्हाला लॉटरी लागली म्हणून आजपासून कर्ज १० लाखांऐवजी १२ लाख असे बॅंक म्हणू शकत नाही. (प्रत्यक्षात अकाऊंटिंग करताना रामचे भांडवल कमी-जास्त करून दाखवत नाहीत. समजा बिझनेसला फायदा झाला तर तो फायदा बॅलन्स शीटमध्ये Retained earning म्हणून Liabilities च्या बाजूला दाखवतात.तरीही इथे विनाकारण क्लिष्टता टाळण्यासाठी फायदा/तोटा रामच्या भांडवलात जास्त/कमी करून दाखवला आहे.) तेव्हा बॅंकेचे कर्ज ही Liability स्थिर आहे.तिची किंमत कमी-जास्त होत नाही तर रामचे भांडवल या Liability ची किंमत कमीजास्त होते. अशा किंमत कमीजास्त होणाऱ्या Liability ला Equity म्हणतात. तसेच बॅंकेने कुमार एन्टरप्रायझेसला कर्ज दिले असले तरी तो बिझनेस बॅंकेचा नाही तर रामचा आहे. Equity अशी मालकी दर्शविते तर बॅंकेचे कर्ज मालकी दर्शवत नाही. कर्ज देणाऱ्यांचा बिझनेसमधून येणाऱ्या पैशांवर पहिला हक्क असतो तर कर्ज देणाऱ्यांचे पैसे चुकते केल्यानंतर उरलेल्या रक्कमेवर Equity धारकांचा हक्क असतो. यालाच Residual claim of equity holders म्हणतात. समजा बॅंकेने पहिली पाच वर्ष केवळ व्याज द्यायला सांगितले आणि मुद्दल तसेच ठेवले. म्हणजे बॅंकेला दरवर्षी १ लाख रूपये व्याज देणे भाग आले. जर बिझनेसला २ लाखांचा फायदा झाला तर पहिल्यांदा बॅंकेचे देणे (१ लाख) चुकते करणे भाग आहे.उरलेल्या १ लाखांपैकी पाहिजे तितकी रक्कम राम स्वत:च्या वापरासाठी काढून घेऊ शकेल आणि उरलेली रक्कम स्वत:च्या भांडवलात add करेल. बिझनेसला २ लाखांचा फायदा झाला म्हणून रामने १ लाख ५० हजार आधी काढले आणि उरलेले ५० हजारच रूपये व्याज म्हणून दिले तर पहिल्या भागात म्हटल्याप्रमाणे तो कुमार एन्टरप्रायझेसचा default ठरेल आणि व्याज वसूल करण्यासाठी कायदेशीर कारवाई करायचा अधिकार बॅंकेचा असेल. कोणत्याही बिझनेसची फायनान्शियल स्टेटमेन्ट ही अत्यंत महत्वाची असतात.आणि ती तयार करायच्या पेशाला “अकाऊंटिंग” म्हणतात.अकाऊंटिंग हे भौतिकशास्त्र किंवा गणितासारखे शास्त्र नाही तर ते म्हणजे अनेक वर्षांमध्ये विकसित झालेले norms आहेत.त्यामुळे अकाऊंटिंगचे नियम वेगवेगळ्या देशात थोडेफार बदलू शकतात.एखाद्या देशात (भारत, अमेरिका वगैरे) सर्वमान्य असलेल्या अकाऊंटिंगच्या नियमांना Generally Accepted Accounting Principles (GAAP) म्हणजेच सर्वसामान्यपणे ग्राह्य धरली जाणारी अकाऊंटिंगची तत्वे असे म्हणतात. तेव्हा या भागात बघितलेल्या संकल्पना-- १. Assets,Liabilities आणि Equity म्हणजे काय २. Balance sheet ३. Equity ची किंमत कमीजास्त होते तर Debt (कर्ज) या Liability ची किंमत स्थिर असते. ४. Assets=Liabilities+Owner's equity ५. Equity धारकांचा बिझनेसच्या नफ्यावर ’Residual claim' असतो. ६. Generally Accepted Accounting Principles म्हणजे काय