धार्मिक ग्रंथांच्या विचारांच्या विरोधातल्या लढ्याबाबत देहांताच्या शिक्षा फार कमी असाव्यात.

आणि गंमत म्हणजे अशा शिक्षा पाश्चात्य जगातून जवळपास नाहीशा झाल्या असल्या तरी भारतात अजूनही दलितांना हीन वागणूक मिळणे थांबलेले नाही.

अतिशय संतुलित आणि छान लेखावर लेखकाचा तितकाच सुंदर प्रतिसाद !!! +७८६ अवांतर - "विज्ञानाने कितीही शोध लावले तरी या विज्ञानाचीच निर्मिती करणारी शक्ती या जगात आहे जिला देव म्हणतात" अशी श्रद्धा असणारा एक भलामोठा म्हणजे ९०-९५ टक्के लोकांचा समूह आजही या जगात आहे आणि उद्याही राहणार.

श्रद्धा या शब्दाचा अर्थ "आदर" याच्या जास्त जवळ जाणारा आहे. होऊन गेलेल्या गोष्टींबद्दल आदर दाखवताना "श्रद्धा" हा शब्द वापरला जातो तर आता असलेल्या गोष्टींबद्दल "विश्वास" हा शब्द जास्त वापरला जातो. श्रद्धा ही स्वतःपुरती गोष्ट आहे. ती कधीही लादली जाऊ शकत नाही. लादली की ती जुलूम, जबरदस्ती होते. उदा. १) माझ्या नवर्‍यावर माझा विश्वास आहे. २) वडिलांच्या शिकवणुकीवर माझी श्रद्धा आहे. ३) गणपती दूध पितो ही अंधश्रद्धा आहे. ४) पोर्तुगीजांनी भारतात आधीपासून असलेल्या ख्रिश्चनांवर व्हॅटिकनला मानण्याची सक्ती केली. त्यामुळे बरेच ख्रिश्चन मंगलोरला स्थलांतरित झाले. ही लादलेली जबरदस्ती झाली.

अजूनही काय सुचवायचं, सांगायचं आहे ते समजले नाही. अजून स्पष्टीकरण आवडेल. या संपूर्ण प्रतिसादात श्रद्धा आणि विश्वास यांच्यातला फरक दाखवण्यासाठी मला अभिप्रेत असणारे अर्थ वापरले आहेत. बहुदा राजेश आणि उपास यांनीही याच अर्थाने हे दोन शब्द वापरले आहेत. त्यासाठी एक जुना, चुकीची ठरलेला सिद्धांत आणि त्याचा काहीकिंचित इतिहास: विश्व स्थिरच आहे, जसं होतं तसंच आहे आणि तसंच असेल यावर सगळ्यांचा विश्वास होता. आईनस्टाईनची श्रद्धा होती असंही म्हणता येईल. कारण जेव्हा त्याने सामान्य सापेक्षतावादाची गणिती समीकरणं सोडवली तेव्हा त्याला विश्व प्रसरण पावणारं असू शकतं हे लक्षात आलं. हे त्याला मान्य करता आलं नाही म्हणून त्याने त्या समीकरणांमधे एक स्थिरांक घुसडला, λ(०). पुढे एडविन हबलला निरीक्षणं करताना लक्षात आलं की दीर्घिका एकमेकांपासून लांब जात आहेत. याचा अर्थ विश्व प्रसरण पावत आहे. आईनस्टाईनच्या या λ ची किंमत शून्य केली गेली. पण आता विश्वाच्या स्थिरस्थितीवर कोणाचीही श्रद्धा राहिली नाही. λ शून्य असण्याबद्दल विश्वास होता. पुढे हा λ शून्य नसून याची किंमत शून्य आणि एकच्या अधेमधे आहे असं लक्षात आलं. आता त्या λ ची किंमत काय यासाठी WMAP(१) सारखी मोठमोठी मिशन्स चालवली जातात. आणि त्या विदेतून मिळालेल्या λ च्या किंमतीवर किती टक्के विश्वास(२) ठेवता येईल अशा अर्थाची चित्र निकाल म्हणून प्रसिद्ध होतात. श्रद्धा आणि विश्वासाच्या बाबतीत शब्दकोशा(३)ने थोडी निराशाच केली तरीही मोल्सवर्थ शब्दकोशा(३)मधे मराठी शब्दांचे नेमके अर्थ मिळतात यावर माझा अजूनही, साधारण ९५% विश्वास आहे. विश्वासार्ह, विश्वासघात असे शब्द मराठी भाषेत दिसतात. ते पहाता विश्वासाची चिकित्सा होते, होऊ शकते असं दिसतं. सामान्य वापरात येणारं वाक्य "पैशाच्या बाबतीत त्याच्यावर अजिबात विश्वास ठेवू नकोस"(४) हे पहाता विश्वास कंडीशनल (मराठी?) असतो असंही दिसतं. घाटपांडे काकांचं आवडतं वाक्य - श्रद्धेची चिकित्सा होत नाही - पटण्यासारखं वाटतं. ०. याच Lambdaवरून विश्वाचं Lambda-CDM model बहुमान्य आहे. १. याबद्दल अधिक उत्सुकता असल्यास खरडवही/व्यनितून लिंका देऊ शकते. २. ही विकीपीडीयाची लिंक आहे. ३. आता शब्द बरोबर लिहीला. आमच्या खडूस संपादक-मित्राने याची नोंद घ्यावी. ४. ज्यांना माहित आहे त्यांना संदर्भ समजेलच. -- सदर फुटनोट्स पंगाकाकांना समर्पित.

अय्या!! तिकडच्या संपादकांना तिथे काही कामं नसतात का? इकडेच ठिय्या देऊन असतात की कॉय? हीच ती एखाद्या संस्थळाबद्दलची श्रद्धा!

'शब्दकोष' हे माझ्या महितीप्रमाणे चुकीचे नाहीये.