इतिहास बदल !

आमच्या अभ्यासक्रमात पेशवे नव्हते. मी अमरावतीला शिकलो. पुणे , सातारा इथल्या समवयस्क मुलांना सुद्धा पेशवे अभ्यासक्रमात असल्याचे आठवत नाही. १८५७ च्या लढ्यात नानासाहेब पेशव्यांचा पुसटसा उल्लेख होता. पण पहिले बाजीराव, दुसरे बाजीराव, नाना फडणवीस , "काका मला वाचवा" वैगेरे गोष्टींचा उल्लेखही नव्हता.

७ वी ला होता मध्ययुगीन भारताचा इतिहास अगदी चोळ, पांड्य पासून १८१८ पर्यत. त्यात पेशव्यावरती १ का २ धडे होते आणि पेशव्याच्या काळच्या मराठा सरदाराचा १ धडा होता. त्या पुस्तकातल पहिल्या बाजीराव पेशव्यांच चित्र छान होत

माझ्या तोकड्या माहितीनुसार साधारण असे झाले: १. राजाराम महाराजांनंतर ताराराणीकडे सत्ता गेली. ताराराणीदेखील मुघलांना शरण गेली नाही. २. साधारण त्याच सुमाराने मराठ्यांमध्ये दुही माजवण्याच्या उद्देशाने औरंगजेबाने त्याच्या कैदेत असलेल्या शाहूला सोडले (मात्र त्यांच्या आईला नाही) ३. शाहू महाराज संभाजीराजांचे पूत्र असल्याची सरदार मंडळींची खात्री झाली. मात्र इतका केळ औरंगजेबाच्या कैदेत असलेल्या शाहूला राज्य देण्यास बर्‍याच सरदारांचा विरोध होता. ४. याकाळात त्यांच्या पाठीशी उभ्या राहिलेल्या काही लोकांमध्ये पहिला पेशवा बाळाजी विश्वनाथ भट होता. त्यांनाच पुढे पेशवा केले गेले. ते पहिले पेशवे होते. बाळाजी विश्वनाथ भट यांच्या काळात स्वतः शाहू राजे बर्‍यापैकी सक्रीय होते. नंतर त्यांनी हळूहळू सत्ता पुर्णपणे पेशव्यांच्या ताब्यात दिली. ५. शाहूंना पुर्ण साम्राज्याची सत्ता मिळाली नव्हती. ताराराणीने कोल्हापूरची गादी स्वतःकडे ठेवली तर सातार्‍याच्या गादीवर शाहूने हक्क प्रस्थापित केला. ६. ताराराणीने तिच्या मुलाला शिवाजी २ याला गादीवर बसवले. शिवाजी २ चे पुढे काय झाले माहिती नाही पण बहुधा ते अकाली मृत्यु पावले. ७. ताराराणीच्या एककल्ली कारभाराला वैतागलेल्या सरदारांनी नंतर राजाराम महाराजांच्या दूसर्‍या पत्नीला राजसबाईला पुढे केले. राजसबाईने ताराराणीला पदच्युत करत तिच्या मुलाला म्हणजे संभाजी २ ला गादीवर बसवले. शिवाजी २ आणी संभाजी २ यापैकी एक कुणीतरी मानसिक दृष्ट्ञा अपात्र होते तर दूसरे अकाली मरण पावले ( याबाबत नक्की माहिती नाही. जाणकारांनी प्रकाश टाकावा) ८. ताराराणी शाहूच्या आश्रायाला गेली आणी शाहूच्या मृत्युपर्यंत सातार्‍यातच राहिली अर्थात तिच्याकडे कुठलेही पद नव्हते. शाहूच्या मृत्युनंतर तिने तिचा नातू रामराजा याला गादीवर बसवले. नंतर तो तिचा नातू नाहिच असा कांगाव करत त्याला मरेपर्यंत तुरुंगात देखील डांबले (याबद्दलदेखील अजुन माहिती हवी). ९. शाहू महाराजांच्या हयातीतच बाळाजी विश्वनाथ भट आणि पहिला बाजीराव मरण पावले. १०. बाळाजी विश्वनाथ भटांनी शाहू महाराजांना राज्य मिळवण्यास मदत केली होती. हे कार्य त्यांनी धनाजी जाधवांच्या (संताजी - धनाजी पैकी) आज्ञेवरुन केले होते. धनाजी जाधवांचे मन शाहू महाराजांना मदत करण्यासाठी वळवण्यामागे बाळाजी विश्वनाथ होते असे म्हणतात. ११. धनाजी जाधव शाहू महाराजांच्या राज्यात सेनापती झाले तर बाळाजी विश्वनाथ अमात्य. धनाजी जाधवांच्या मृत्युनंतर त्यांच्या मुलाकडे चंद्रसेन जाधव यांच्याकडे सेनापतीपद गेले. त्याच्यात आणि बाळाजी विश्वनाथ यांच्यात मतभेद होते. त्यांनी तीव्र स्वरुप धारण केले आणि चंद्रसेन जाधवने बाळाजी विश्वनाथ ला मारण्यासाठी मारेकरी सोडले. बाळाजी विश्वनाथ शाहू महाराजांकडे आश्रयाला गेले. शाहू महाराजांनी चंद्रसेन जाधवला ते राजे असल्याची आठवण करुन दिली आणि हाजीर होण्यास फर्मावले. पण चंद्रसेन जाधव उलट ताराराणीला जाउन मिळाला. त्याच्या बरोबर अर्थात फौज होती. १२. शाहू महाराजांच्या आज्ञेवरुन बाळाजी विश्वनाथ यांनी जाधवांचे काही सरदार फितवले, नविन सैन्य उभे केले आणी मग चंद्रसेन जाधवांना हरवले. १३. चंद्रसेन जाधवांना ताराराणीने मदत केली होती हे लक्षात घेउन शाहू महाराजांनी त्यांचा बंदोबस्त करण्याची आज्ञा बाळाजी विश्वनाथ यांना केली. त्यातुनच जे कारस्थान घडले त्यामुळे राजसबाईंकडे सत्ता गेली. १४. बाळाजी विश्वनाथ भट यांनी शिवाजी महाराजांची नीती पुढे चालवली आणी मुघलांची नामधारी सत्ता मान्य करण्याच्या बदल्यात गुजरात आणी सौराष्ट्र ची सरदेशमुखी आणी चौथ मराठ्यांच्या पदरात टाकली. याच काळात कर्नाटकावरची मराठ्याची सत्तादेखील मान्य करवुन घेतली. मुघल साम्राज्य खिळखिळे करुन आपले पित्तु दिल्ली दरबारात बसवण्याचा पहिला मान बाळाजी विश्वनाथ यांच्याकडे जातो. १५. बाळाजी विश्वनाथांना दोन मुले होती बाजीराव आणि चिमाजी आप्पा. चिमाजी थोर रणधुरंधर होता मात्र बाजीराव केवळ सेनानी नव्हता तर प्रचंड मुत्सद्दी देखील होता. दोन्ही भावांमध्ये कमालीचे सख्य असुनही कर्तबगार असुनही दोघांमध्ये दुही माजु शकली नाही. बाजीरावाचे आणि चिमाजीचे कर्तुत्व सर्वांना माहितीच आहे. या बंधुद्वयीने मिळुन संपुर्ण मध्ये, पश्चिम आणी दक्षिण भारत (कर्नाटक आणि पुढील थोडा भाग) मराठा साम्राज्यास जोडले. दुर्दैवाने दोघेही भाऊ एका वर्षाच्या अंतराने अकाली निधन पावले. अन्यथा मराठी साम्राज्य चिरकाल टिकले असते. १६. पहिल्या बाजीरावाला नानासाहेब पेशवे आणि रघुनाथराव पेशवे असे दोन औरसपुत्र होते तर समशेर बहाद्दुर हा अनौरर पुत्र होता (मस्तानीपासुन). तर चिमाजी आप्पाला केवळ एक पुत्र होता सदाशिवराव भाऊ. १७. रघुनाथरावांनी अटकेपार झेंडे पटकावले. मात्र त्यांनी पानिपतच्या युद्धातुन अंग काढुन घेतले. त्यामुळे युद्धात इतर मान्यवर सरदारांबरोबर नानासाहेब पेशव्यांचा मोठा मुलगा विश्वासराव आणि सावत्रभाऊ समशेर बहाद्दर होते. सैन्याचे नेतृत्व सदाशिवरावभाऊंनी केले. भाऊ मोठे मुत्सद्दी आणी शूर खरे पण नियतीचे काही फासे उलटे पडले, काही सरदारांनी दगा दिला आणि काही निर्णय चुकले. सगळ्याचा परिपाक म्हणजे एक आख्खी पिढी पानिपतावर धारातीर्थी पडली. भाऊ, समशेर बहाद्दर आणि विश्वासराव तिघेही पडले. तेव्हापासुनच "विश्वास गेला पानिपतावर" ही म्हण रुढ झाली. १८. पानिपताच्या पराभवाचे आणी मुलाच्या आणी भावाच्या मृत्युचे दु:ख अनिवार होउन नानासाहेब पेशवे देखील वयाच्या ४१ व्या वर्षीच मृत्यु पावले. त्यांच्या पश्चात माधवराव आणि नारायणराव ही दोन मुले होती. १९. नानासाहेब पेशव्यांनंतर माधवराव पेशवेपदी आरुढ झाले. हा राजकीय अस्थैर्याचा काळ होता. नानासाहेब फडणवीसांचा राजकीय पटलावरचा उदय जरी आधीच झाला असला तरी उत्कर्ष याच काळातला. माधवरावांचा काळ मराठी साम्राज्यासाठी आर्थिकदृष्ट्य सुवर्णकाळ समजला जातो. माधवरावांना देता येइल तितका सर्व त्रास रघुनाथरावांनी दिला. दोघांनी एकमेकांना अटक करवुन पदच्युत करुन झाले. परंतु तांत्रिकदृष्ट्या माधवराव सर्वकाळ पेशवेपदी होते (काही काळासाठी रघुनाथरावाने त्याच्या मुलाला पेशवाईची वस्त्रे दिली होती पण सातार्‍याच्या गादीने त्याला मान्यता दिली नव्हती. हा मुलगा देखील काही काळात वारला). माधवरांवांच्या काळात पानिपताची झालेली सर्व हानी भरुन निघाली आणि मराठी साम्राज्य वैभवपदी पोचले. २०. माधवरावांच्या मृत्युनंतर नारायणरावांना पेशवे करण्यात नानासाहेब फडणविसांचा मोठा वाटा होता. मात्र नारायणराव अल्पजीवी ठरले. रघुनाथरावांनी त्यांच्या खून घडवुन आणला. तेव्हापासुन शनिवारवाड्यावर "काका मला वाचवा" अशी हाक ऐकायला मिळते असे म्हणतात. नारायणरावांचा खून ते रघुनाथरावांच्या हातात असतानाच झाला. असे म्हणतात की शेवटच्या क्षणी रघुनाथरावांनी गारद्यांना नारायणरावांना सोडवण्याची आज्ञा केली होती. परंतु बेफाम झालेल्या गारद्यांनी ती ऐकली नाही. नारायणरावांना मारण्यात गारद्यांचा स्वार्थदेखील होताच. २१. नारायणरावांनंतर रघुनाथराव स्वतः पेशवे झाले पण त्यांना नानासाहेब फडणवीसांनी पदच्युत करवले (बारभाई कारस्थान). त्यांच्याजागी सवाई माधवराव पेशवे झाले. परंतु ते देखील अल्पायुषी ठरले. २२. सवाई माधवरावांच्या काळात तांत्रिकदृष्ट्या सर्व कारभार साडेतीन शहाण्यांच्या ताब्यात होता. ( माझ्या माहितीप्रमाणे सखारामबापू, देवाजीपंत चोरघडे, विठ्ठ्ल सुंदर असे तीन शहाणे आणि नानासाहेब फडणविस अर्धे शहाणे कारण ते तलवारबहाद्दर नव्हते. काही तज्ञांच्या मते ते इतर तिघांपेक्ष वयाने फार कमी होते म्हणुन त्यांना अर्धे शहाणे समजले जाते.) २३. सवाई माधवरावांनंतर पेशवेपदाला कुणी औरस वाली न उरल्याने नाइलाजाने नानासाहेब फडणवीसांनी रघुनाथरावांच्या दुसर्‍या मुलाला म्हणजेच दूसर्‍या बाजीरावाला पेशवेपद देवविले. सत्तेत जम बसवल्यावर बाजीरावाने पहिले काम केले म्हणजे नानासाहेबांना कैदेत टाकले. नानासाहेबांनी कैदेतच प्राण सोडले. २४. नानासाहेबांच्या मृत्युनंतर राजकारणावर पकड असणारे फारसे मुत्सद्दी उरले नव्हते. जे उरले होते त्यांना दूसर्‍या बाजीरावाने संपवले. इंग्रजांनी हळुहळू साम्राज्यावर पकड बसवली. बाजीराव काही काळ पुरता असहाय्य होता. शेवटी त्याने उचल खाल्ली आणि इंग्रजांविरुद्ध एक निकराचा लढा दिला. पण बिनीच्या सरदारांनी केलेला विश्वासघात आणि काही फिसकटलेले क्षण यांमुळे त्याचा पराभव झाला (१८१८ साल). आयुष्याची अखेरची काही वर्षे (तब्बल ३३) त्यांनी नजरकैदेत काढली. २५. दुसर्‍या बाजीरावानंतर त्याचा दत्तक पुत्र नानासाहेब पेशवेपदी आरुढ झाले. हे पेशवेपद अर्थात नामधारी होते. जिथे राजाच नव्हता तिथे पेशवेपदाचा काय उपयोग. पण नानासाहेबांकडे १८५७ च्या उठावात मराठ्यांचे नेतृत्व आले. तात्या टोपे आणी त्यांनी मिळुन जोरदार लढत दिली. नंतर नानासाहेबांचे काय झाले ते माहिती नाहि. बहुधा त्यांनी संन्यास स्वीकारला. तात्या टोपे पकडले गेले आणि त्यांंना इग्रजांनी फाशी दिली. शेवटचा मराठा सरदार पडला आणी मराठी राज्य पुर्णपणे संपुष्टात आले. तसे ते १८१८ सालीच संपले होते. तळटीपः वरील माहितीत काही चुका असु शकतील. तरी ढोबळमानाने बरोबर असावे.

शिवाय देवाजीपंत चोरघडे हेही पेशव्यांचे सेवक नव्हेत. ते नागपूरकरांच्या पदरी होते.