टिळक, तेल्या-तांबोळ्यांचे पुढारी की सनातनी ब्राम्हण?

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांवर ब्रिटिशांचे एजंट होते वगैरे टीका पूर्णतः तर्कटी आहे. परिस्थितीजन्य सोडल्यास असा कोणताही पुरावा नाही. पण त्याचबरोबर टिळकांच्या व्यक्तित्वाची सनातनी ब्राम्हणी बाजू समजून घेणेही गरजेचे आहे. छत्रपती शाहू महाराज आणि तत्कालीन ब्राम्हण यांच्यामधील 'वेदोक्त - पुराणोक्त' या वादात टिळकांनी पूर्णतः सनातनी, ब्राम्हणी, संकुचित आणि जातीयवादी भूमिका घेतली होती. युगप्रवर्तक नेतृत्वाला साजेशी दूरदृष्टी दाखवत आणि तत्कालीन भटा ब्राम्हणांच्या विरुध्द भूमिका घेऊन छत्रपतींना वेदोक्त मंत्रोच्चारणात धार्मिक विधी करण्याच्या बाजूने टिळकांनी आपले मत आणि वजन टाकले असते तर आज महाराष्ट्राचा आणि देशाचा इतिहास वेगळा झाला असता. पण टिळक स्वजातीच्या लोकप्रिय विचारसरणीला चिकटून राहिले. क्षत्रियांना केवळ पुराणोक्त मंत्र म्हणून केलेल्या धार्मिक कृत्यांचाच अधिकार आहे. कारण कलीयुगात त्रीवर्णाचा लोप झाला असून ब्राम्हण सोडून उर्वरित सगळे शुद्र आहेत अशी, शिवाजी महाराजांनाही डोकेदुखी ठरलेली, अगम्य भूमिका टिळकांनी उचलून धरली हा इतिहास आहे. वस्तुतः वेदोक्ताचा अधिकार सर्वांनाच आहे अशी रास्त भूमिका टिळकांनी घेतली असती तर आकाश कोसळणार नव्हते. मुठभर ब्राम्हणांच्या विरोधाला भिण्याएवढे टिळक लेचेपेचे नव्हते. तरीसुद्धा त्यांनी घेतलेली प्रतिगामी भूमिका ही त्यांची प्रामाणिक आणि अंतस्थ धारणा होती. त्यातून मग शाहू आणि टिळकांच्यात जन्मभराची तेढ निर्माण झाली. शाहुंनीही त्यावर प्रतिक्रियावादी कृती आणि विचारसरणी अवलंबिली. टिळकांना जरी तेल्या-तांबोळ्यांचे पुढारी म्हणत असले तरी टिळक जातीयवादी होते. राष्ट्रीय पातळीवरच्या या नेत्याने आधी स्वातंत्र्य अशी भूमिका घेऊन आगरकरांच्या समाजसुधारणेला विरोधाच केला होता. अॅड. संदीप ताम्हनकर, पुणे