बगाड परंपरा आणि परंपरेतील वगळण्याजोगे अमानुष अंश

भारत आणि जगभरच्या काठीपूजेचा शोध घेता घेता मेपोल - एक आनंदोत्सव हा लेख मिपावर लिहिण्याचा योग आला. मिपा सदस्यांनी बगाड नावाच्या पश्चिम महाराष्ट्रातील परंपरे बद्दल माहिती दिली ज्यात थोडक्यात लाकडाची क्रेन बनवून त्या क्रेनने चक्क माणुस/माणसे उंच उचलली आणि फिरवली जातात. हे सर्व देवाच्या नावाने नवस करून केले जाते अर्थात अजून थोडा शोध घेतल्या नंतर हे केवळ महाराष्ट्रात नाही प्रथा पश्चिमबंगाल ते महाराष्ट्र आणि मधात येणारा आदीवासी पट्ट्यातून किंमान इंग्रजांच्या आधी पासून वेगवेगळ्या नावाने प्रचलित असावी असे दिसते आहे. एका इंग्रज अभ्यासकाचा १९१४चा वृत्तांत इंग्रजी विकिस्रोतावर आहे (जो माझ्याच्याने पूर्ण वाचवला नाही!) बगाड परंपरेचा उल्लेख असलेला-संत एकनाथांची गाथेचा (संत तुकारामाच्या गाथेचा सुद्धा) संदर्भ दिसतो आहे म्हणजे महाराष्ट्रात किमान १६व्या शतकापासून प्रथा सुरु असावी. मराठी बातम्यात एका ठिकाणी माणसा एवजी हनुमानाची मुर्ती बगाडाच्या क्रेनने उचलून नेण्याची परंपरेत सुधारणा केली गेली हे वाचून बरे वाटले. माणसांना उंचावरून फिरवून आणण्यात गैर नाही ते इतरही मार्गांनी करता येते आज तंत्रज्ञानही बरेच विकसीत झाले आहे कदाचित त्याची कास धरता येईल पण बहुतेक ठिकाणी स्त्रीपुरुषांच्या पाठीत लोखंडी हुक घुसवून (तेही कोणत्याही वैद्यकीय पाठबळा शिवाय) उचलणे अथवा त्यांचे हात बांधून त्यांना उचलणे वाचतानातरी अमानुषपणाचे वाटले. परंपरा असाव्यात पण त्या आनंदाचा सोहळा व्हाव्यात कुठलेही आनंदसोहळे दुसर्‍याव्यक्तीच्या/प्राण्याच्या शारीरीक क्लेषावर (तेही अमानुष) आधारीत असू नयेत जरी ती व्यक्ती स्वतःच्या मर्जीने क्लेष सहन करत असली तरीही. आमेरीकेतील एक जमात अगदी असाच प्रकार पण चक्क छातीला पिअर्सींग करून करते. आफ्रीकेतील एक जमात काठीपूजेचा आधार खर्‍या खुर्‍या स्त्रीयांच्या विचहंटींग करता वापरते. अमानुष प्रकार वगळून आनंद सोहळे आनंदाने साजरे करावयास शिकले पाहीजे असे वाटते. बाकीच्या जगात बहुतांश काठी पुजांमध्ये किमान माणसाशी कोणती अमानुषता नाही. सण, परंपरा आणि जत्रांचा आनंद सर्वांना आणि प्रत्येकाला (अनावश्यक क्लेषा शिवाय) घेता आला पाहिजे ज्या ठिकाणच्या बगाड परंपरेत सुधारणा झाली नाही अशा बगाड लावणार्‍यांनी एवढी एक सुधारणा करणे जरूरीचे आहे. * झि टिव्ही वरील दृकश्राव्य वृत्त चरक उत्सवात एकाच वेळी चार व्यक्तींंना पाठीत गळ लावून फिरवतानाचे कलकत्त्यातील दृष्य बिनॉय घोष यांच्या इतिब्रित्त्तातून - इसवि सन १८४९-१८५० छायाचित्र सौजन्य विकिमिडीया कॉमन्स *गोहाटी हायकोर्टास चरकपुजेची सुट्टी-२०१३ मिळत असलेला एक आंजावरील एक रोचक संदर्भ पिडीएफ (ह्यावरून बंगाल आणि आसाम मधील या उत्सवाचे महत्व अधोरेखीत व्हावे)