निबंध लिहा...

याविषयी थोडे वेगळे: फ्रिडमन हे बऱ्याच अंशी अतिरेकी उजवे होते हे मान्य. पण

जागतिक मंदीची केन्सप्रणित कारणंही फ्रीडमनना मान्य नव्हती.

मंदीविषयीचे त्यांचे मत वेगळे होते. त्यांच्या मते जितक्या वेगाने अर्थव्यवस्था वाढणार आहे तितक्याच वेगाने अर्थपुरवठा वाढवावा म्हणजे मंदी येणार नाही. म्हणजे अर्थव्यवस्था दरवर्षी ५% ने वाढणार असेल तर दरवर्षी ५% ने अर्थपुरवठा वाढवावा. त्यापेक्षा कमी वेगाने अर्थपुरवठा वाढविल्यास किंमती कमी होऊन deflation येईल आणि त्यातूनच मंदी येईल. १९२९ ची महामंदी अमेरिकन फेडने अर्थपुरवठ्यात मोठ्या प्रमाणावर कपात केल्यामुळे आली हे त्यांनी सप्रमाण दाखवून दिले आहे आणि त्यात तथ्यही आहे.आणि तसेच 'Inflation is always a monetary phenomenon" हे त्यांचे प्रसिध्द वक्तव्य आहेच. म्हणजेच फ्रिडमनच्या मते अर्थपुरवठा नियंत्रित केल्यास मंदीही येणार नाही आणि मोठ्या प्रमाणावर महागाईही वाढणार नाही. केन्सच्या मते मंदी आणि महागाई या दोन गोष्टी एकत्र येऊच शकणार नाहीत. पण १९७० च्या दशकात नेमके तसेच घडले. यालाच stagflation म्हणतात. केन्सच्या धोरणांमध्ये stagflation ला उपाय नाही कारण असे काही होऊ शकते हेच मुळात केन्सला मान्य नव्हते. अशावेळी मिल्टन फ्रिडमनच्या धोरणांप्रमाणे फेडचे संचालक विलिअम मिलर आणि पॉल व्होल्कर यांनी अर्थपुरवठा कमी केला आणि महागाईवर नियंत्रण मिळवायला सुरवातीला अधिक मंदीचा कडू घोट दिला. १९८० च्या निवडणुकांमध्ये अध्यक्ष जिमी कार्टर यांचा रॉनाल्ड रेगन यांनी दणदणीत पराभव केला. सद्यकालीन अध्यक्षाचा इतका दणदणीत पराभव व्हायची मला वाटते ही "न भूतो" अशी वेळ होती (नक्की तपासून बघायला हवे). अध्यक्ष कार्टर यांच्या पराभवामागे या आर्थिक कारणांचा वाटा मोठा आहे.

बेकारीला ते तात्पुरती अवस्था मानत होते

नाही बेकारीला तात्पुरती अवस्था मानणारे क्लासिकल इकॉनॉमिस्ट (अ‍ॅडम स्मिथ, रिकार्डो, जॉन स्टुअर्ट मिल यांच्या प्रभावाखालचे). फ्रिडमन बेकारीला तात्पुरती अवस्था मानत नव्हते. केन्सच्या मते ०% बेकारी आणता येणे शक्य होते. त्यासाठी सरकारने गरजेप्रमाणे अर्थव्यवस्थेत हस्तक्षेप करून Aggregate Demand वाढविणे गरजेचे होते. १९५८ मध्ये याविषयी विलिअम फिलिप्स यांची महागाई आणि बेकारी यांच्यातील संबंध दाखविणारी ’फिलिप्स कर्व्ह’ आली. त्यावर फ्रिडमन (आणि फेल्प्स) यांनी बेकारी ०% करता येणार नाही तर कोणत्याही अर्थव्यवस्थेत बेकारीचा एक नैसर्गिक दर असतो (Natural Rate of Unemployment) त्यापेक्षा बेकारीचा दर फार काळ कमी ठेवता येणार नाही असे फ्रिडमनचे मत होते.

केनेशियन सिद्धांतांना मिळालेलं यश बघूनसुद्धा

वर म्हटल्याप्रमाणे १९७० च्या दशकाच्या पूर्वीपर्यंत केन्सच्या सिध्दातांनाच प्रमाण मानले जात होते. पण १९७० च्या दशकातील stagflation चा मात्र हे सिध्दांत खुलासा करू शकले नाहीत.

मला तर वाटतं की आपली मतं कोणीही मानणं शक्य नाही हे समजल्यामुळेच फ्रीडमन कधीकधी टोकाच्या आर्थिक सुधारणा सुचवत असत.

फ्रिडमनपेक्षाही फ्रेडरीक हायेक आणि व्हॉन मिसस हे अधिक टोकाचे उजवे होते. कदाचित त्यांच्याविषयी असे म्हणता येईल. फ्रिडमन आपली मते कोणीही मानणे शक्य नाही या कारणामुळे टोकाची मते मांडत असत असे वाटत नाही. वर म्हटल्याप्रमाणे मिलर आणि व्होल्कर यांनी फ्रिडमनचीच धोरणे अंमलात आणली होती. तसेच अध्यक्ष रॉनाल्ड रेगन यांच्यावर आर्थर लाफर यांच्याप्रमाणेच फ्रिडमनचाही प्रभाव होता. या विविध अर्थतज्नांची मते आणि ज्याला History of Economic Thought म्हणता येईल यावर मिपावर काहीतरी लिहावे असे फार वाटते. ते कधी शक्य होते ते बघू.