सिंधू, साक्षी तुझी जात कंची ?

सिंधू आणि साक्षी यांनी ऑलिंपिक्स मध्ये पदके मिळवल्यावर त्यांच्या वर सर्व देशातून अभिनंदनाचा वर्षाव आणि कौतुक होत असताना त्या दोघींची जात कोणती आहे याचा गुगल वर मोठ्या प्रमाणात शोध घेतला गेला अशी बातमी वाचनात आली. या निमित्ताने पडलेले काही प्रश्न... अजूनही भारतीय समाजमानसिकतेमध्ये जातीची मुळे किती खोलवर रुजली आहेत हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. त्या दोघी एका विशिष्ट जातीच्या आहेत किंवा नाहीत हे कळल्यामुळे शोध घेणाऱ्याला काय फरक पडणार आहे? त्या दोघी भारतीय आहेत हे पुरेसे नाही का? फारतर त्या कुठल्या प्रशिक्षण केंद्रात सराव करतात, त्यांचे प्रशिक्षक कोण आहेत, त्यांनी आत्ता पर्यंत किती स्पर्धा जिंकल्या आहेत असे प्रश्न पडले तर समजण्या सारखे आहे. कदाचित या सर्वांचा शोध घेतला गेला असेलही परंतु याच बरोबर त्यांच्या जातीचा देखील शोध घेतला हे खरेच आश्चर्यजनक नाही का? या निमित्ताने पूर्वी उर्मिला धनगर, वैशाली भैसाने-माडे, कार्तिकी गायकवाड या व इतर कारणांमुळे आंतरजालावर झालेल्या ट्रोलिंगची (मराठी शब्द?) आठवण झाली. या शोधा मागची आदिम प्रेरणा काय असावी? आणि आजच्या जगात त्याचे नेमके स्थान काय? पूर्वीच्या काळी मानव जमात जेव्हा टोळ्या करून गुहेत रहात असतील तेव्हा हा आपल्या टोळीतला म्हणून मित्र आणि तो परक्या टोळीतला म्हणून शत्रू हे तर त्याचे मूळ नसावे? किंवा थोड्या अलीकडच्या काळाचा विचार करायचा झाला तर एका विशिष्ट जीवन पध्द्तीने जगणारा, विशिष्ट आचार विचार आणि रूढी परंपरा पाळणारा समाजातला एक गट म्हणजे एक जात आणि मग त्या जातीच्या गुण वैशिष्ट्यांचा (??) अतिरेकी दुराभिमान हे तर कारण नसावे. समाज धुरीणांनी वारंवार प्रयत्न करूनहि आजच्या आधुनिक युगात जाती व्यवस्था तग धरून आहे एव्हडेच नव्हे तर वेगवेगळ्या जातींचे मंडळे, ज्ञाती संस्था, लग्न कार्यालये, वधू-वर मंडळे, चॅरिटेबल ट्रस्ट इत्यादी चांगलेच फोफावले आहेत. वरवर पाहता सर्व काही आलबेल दिसले तरी थोडं खोलवर पाहिलं तर जाती जातीतील, एकाच जातीतील वेगवेगळ्या उपजातींतील अत्नर्गत हेवेदावे, भांडणे दृष्टीपथात येतात. समाजाच्या सर्वांगीण प्रगती साठी एकसंघ समाज निर्मितीच्या कामामधला हा मोठाच अडथळा म्हंटला पाहिजे. पूर्वीच्या काळात सुरक्षितेसाठी आपल्या टोळीला धरून राहायची जी प्रवृत्ती होती त्याची मानवाच्या उत्क्रांती मध्ये मागच्या पिढी कडून पुढच्या पिढीला मिळत गेलेली जनुकीय वैशिष्ट्ये म्हणजेच आजची जात व्यवस्था आहे काय? या सर्व गोष्टींचा समाज शास्त्रामध्ये अभ्यास नक्कीच झाला असेल परंतु जनसामान्यांच्या दृष्टिकोनातून या प्रश्नांची उत्तरे मिळवण्यासाठी मिपातील समाजशास्त्र आणि मानववंशशास्त्र तज्ज्ञांकडून उत्तरांची अपेक्षा ! शेवटी काय " जात नाही ती जात " नाही का?