न्यू यॉर्क : २८ : रॉबिन्सव्हिलचे स्वामिनारायण अक्षरधाम मंदिर

============================================================================== न्यू यॉर्क: ०१ : पूर्वतयारी आणि प्रस्थान... ०२ : शहराची तोंडओळख... ०३ : जर्सी सिटीचा फेरफटका...               ०४ : वर्ल्ड ट्रेड सेंटर... ०५ : टाईम्स स्क्वेअर... ०६ : मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनच्या थिएटरमधील पदविदान समारंभ...               ०७ : ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन-१... ०८ : ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन-२... ०९ : ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन-३...               १० : ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड आणि मॅनहॅटन आकाशरेखा... ११ : इंट्रेपिड सागर, वायू व अवकाश संग्रहालय-१...               १२ : इंट्रेपिड सागर, वायू व अवकाश संग्रहालय-२... १३ : फोर्ट ट्रायॉन पार्क... १४ : मेट क्लॉइस्टर्स संग्रहालय...               १५ : हेदर गार्डन... १६ : 'द हाय लाइन' उर्फ 'मिरॅकल ओव्हर मॅनहॅटन'... १७ : सेंट्रल पार्क-१...               १८ : सेंट्रल पार्क-२... १९ : मॅनहॅटनची जलप्रदक्षिणा... २० : ग्रँड सेंट्रल टर्मिनल आणि वेस्ट हेवनपर्यंतचा प्रवास...               २१ : वेस्ट हेवन... २२ : येल आणि न्यू हेवन विद्यापीठे... २३ : नॅशनल म्युझियम ऑफ अमेरिकन इंडियन...               २४ : ब्राँक्समधिल न्यू यॉर्क बोटॅनिकल गार्डन-१... २५ : ब्राँक्समधिल न्यू यॉर्क बोटॅनिकल गार्डन-२...               २६ : ब्राँक्स प्राणिसंग्रहालय... २७ : रॉकंफेलर सेंटर... २८ : रॉबिन्सव्हिलचे स्वमिनारायण अक्षरधाम मंदिर...               २९ : अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी-१... ३० : अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी-२...               ३१ : सेंट बार्टचे चर्च... ३२ : न्यू यॉर्क ट्रांझिट म्युझियम... ३३ : सेंट पॅट्रिकचे कॅथेड्रल...               ३४ : काँक्रिटच्या आधुनिक जंगलात दोन शतकांपेक्षा अधिक काळ जपून ठेवलेले डिक्मान फार्महाउस... =============================================================================== न्यू जर्सी राज्यातल्या रॉबिन्सव्हिल या गावी १० ऑगस्ट २०१० साली एका मोठ्या हिंदू मंदिराचे उद्घाटन झाल्याच्या बातम्या ऐकल्या होत्या. त्या मंदिराची रसभरीत वर्णने आणि आकर्षक प्रकाशचित्रे पाहून त्याला भेट देण्याचे मनात होतेच. न्यू यॉर्कला जरा स्थिरस्थावर झाल्यावर मंदिरापर्यंत कसे जाता येईल यासंबंधी जालावर माहिती काढणे सुरू केले. अमेरिकेतल्या महत्त्वाच्या शहरांत सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था उत्तम असतात. मात्र, शहरापासून जरा दूर गेले की त्यांची बोंबाबोंब असते. शहराबाहेरच्या प्रवासासाठी एकतर स्वत:ची किंवा भाड्याची (रेंटल) चारचाकी असल्याशिवाय काय खरे नाही. हे धक्कादायक सत्य समोर आले की, कितीही धक्के खात का होईना पण कानाकोपर्‍यापर्यंत परवडणार्‍या दरात घेऊन जाणार्‍या आपल्या एसटी, वडाप, इत्यादी आणि एखाद्या फोनने घरी हजर होणार्‍या खाजगी चारचाक्यांच्या सेवांचे महत्त्व पटते ! मंदिराच्या जास्तीत जास्त जवळ असलेल्या 'नॉर्थ-इस्ट रिजनल रेल्वे'च्या स्टेशनपर्यंत जाणे सहज शक्य होते. मात्र, तेथून पुढे आडजागी असलेल्या या मंदिरापर्यंत नेऊन परत आणणार्‍या खाजगी गाडीची व्यवस्था कशी करायची याचा शोध कठीण झाला होता. तो शोध चालू असतानाच एडिसन, न्यू जर्सीस्थित मिपाकर राघवेंद्र यांचा फोन आला. त्यांनी एडिसन स्टेशनपासून पुढे मंदिराचे दर्शन करवून परत रेल्वे स्टेशनापर्यंत सोडण्याची तयारी दाखवली. एडिसन नॉर्थ-इस्ट रिजनल रेल्वेमार्गावर असल्याने सगळ्या समस्या पटकन सुटल्या. केवळ काही दिवस आधी झालेल्या न्यू जर्सीच्या कट्ट्यात प्रथम ओळख झालेली असताना राघवेंद्र यांनी स्वतःहून दाखवलेल्या या औदार्यामुळे आमची रॉबिन्सव्हिलचे स्वमिनारायण अक्षरधाम मंदिर पाहण्याची इच्छा सहज साधून गेली. याबद्दल त्यांचे आभार मानावे तेवढे थोडेच !

स्वामिनारायण पंथ

(या पंथाबद्दल बहुतेक लोकांना फारशी माहिती नसते (मलाही नव्हती), त्यामुळे मी जालोत्खनन करून बाहेर काढलेली ही अल्प ओळख.)

अवतारी पुरुष समजले जाणारे स्वामिनारायण उर्फ सहजानंद स्वामी (३ एप्रिल १७८१ ते १ जून १८३०) हे हिंदू धर्मातील स्वामिनारायण पंथाचे संस्थापक समजले जातात. उत्तर प्रदेशातील अयोध्येजवळील छापैया नावाच्या गावात त्यांचा जन्म झाला. सात वर्षाचे होईपर्यंत त्यांनी वेद, उपनिषदे, पुराणे, रामायण आणि महाभारतासह अनेक प्राचीन ग्रंथांचा सखोल अभ्यास केला होता असे म्हणतात.

आईवडीलांच्या मृत्यूनंतर, वयाच्या अवघ्या अकराव्या वर्षी, 'नीलकांत वर्णी' हे नाव घेऊन, त्यांनी भारतभर तीर्थयात्राभ्रमण सुरू केले. या भ्रमणात अनेक लोकोपयोगी कामे करत करत ते सन १७९९ मध्ये गुजरातमध्ये पोचले व तेथेच स्थिरावले. तेथे १८०० मध्ये स्वामी रामानंद यांनी त्यांना उद्धव संप्रदायाची दीक्षा देऊन 'सहजानंद स्वामी' असे नाव दिले. स्वामी रामानंद यांनी, आपल्या मृत्यूपूर्वी, सन १८०२ मध्ये, त्यांना उद्धव संप्रदायाचे प्रमुख स्वामी बनवले. सहजानंद स्वामींनी एक मेळावा घेऊन लोकांना 'स्वामीनारायण मंत्र' शिकवला. तेव्हापासून त्यांना स्वामिनारायण या नावाने संबोधले जाऊ लागले आणि उद्धव संप्रदायाला स्वामिनारायण संप्रदाय हे नाव पडले. स्वामिनारायण यांच्या शिष्यांत केवळ हिंदूच नव्हे तर मुस्लिम व पारशी लोकांचाही समावेश आहे. स्वामीनारायण त्यांच्या धार्मिक कामांबरोबरच महिला व दलितांच्या उत्थापनासाठी केलेल्या कार्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.

हे मंदिर "बोचासंवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामिनारायण संस्थेने (Bochasanwasi Akshar Purushottam Swaminarayan Sanstha)" बांधले आहे व त्याचे पूर्ण नाव "BAPS श्री स्वामिनारायण अक्षरधाम मंदिर" असे आहे. याच्या बांधकामाला २०१० मध्ये सुरुवात झाली आणि १० ऑगस्ट २०१४ रोजी ते लोकांसाठी खुले झाले. मंदिराचा मुख्य भाग बांधून झाला असला तरी त्याच्या विशाल परिसराचा विकास करणे अजून चालू आहे. या परिसरात स्वामिनारायण अक्षरधाम महामंदीर नावाचे आध्यात्मिक-सांस्कृतिक केंद्र, निवासाची सोय असलेले अभ्यागत केंद्र आणि भारतीय इतिहास व संस्कृतीसंबंधी स्थायी प्रदर्शन असेल. ही सर्व कामे संपायला अजून काही वर्षे लागतील असा अंदाज आहे. या संकुलातील मुख्य मंदिराच्या इमारतीचे क्षेत्रफळ सुमारे १२,००० चौ फूट (१३३ X ८७ फूट) व उंची ४२ फूट आहे. संपूर्ण इमारत ६८,००० घनफूट इटॅलियन करारा (Italian Carrara) संगमरवराच्या एकूण १३,४९९ तुकड्यांचा वापर करून बांधलेली आहे. मंदिराच्या सर्व पृष्ठभागावर सुंदर कोरीवकाम आहे. मंदिराच्या भिंतींवर भगवान स्वामीनारायण यांच्या जीवनावर आणि संदेशांवर आधारीत कोरीवकामे आहेत आणि मंदिराच्या ९८ खांबांवर भगवान स्वामीनारायण यांचे शिष्य असलेल्या परमहंसांच्या (spiritual aspirants) जीवनावर आधारीत कोरीवकामे आहेत. या मंदिरासाठी आवश्यक असणारे कोरीवकाम करण्याचे कसब असलेले कारागीर अमेरिकेत मिळणे शक्य नव्हते. त्यामुळे संगमरवराचे तुकडे युरोपातून प्रथम बोटीने भारताच्या किनार्‍यापर्यंत आणि तेथून पुढे ट्रकने राजस्तानमध्ये नेले गेले. तेथे कसबी कारागिरांच्या हाताने त्यांच्यावर कोरीवकामाचे संस्कार केले गेले. राजस्तानातल्या कार्यशालेत त्यांची अमेरिकेतील मंदिरात जशी हवी आहे तशी रचना करून खात्री झाल्यावर स्थापत्यकारांनी बनवलेल्या प्रणालीअंतर्गत त्यांना क्रमांक दिले गेले. कोरीव तुकडे परत वेगळे करून खास वेष्टनांतून बोटीने अमेरिकेला आणले गेले आणि त्यांना दिलेले क्रमांक वापरून मंदिराची रचना केली गेली. अश्या रितीने संगमरवराच्या प्रत्येक तुकड्याने मंदिराच्या बांधणीत उपयोग होईपर्यंत ३४,६०० किमी (२१,५०० मैल) प्रवास केला होता ! इटॅलिअयन संगमरवराशिवाय या मंदिराच्या बांधकामात भारतीय गुलाबी दगड आणि तुर्कस्तानचा चुनखडीचा दगड यांचाही वापर केलेला आहे. मंदिराचे बांधकाम वेद आणि इतर प्राचीन ग्रंथांचा आधार घेऊन शिकारबद्ध शैलीत केलेले आहे. संगमरवरावर हवामानाचा परिणाम न होता त्याचे सुंदर रूप खूप काळ तसेच राहावे यासाठी मंदिराला सर्व बाजूंनी वेढणारा ५५ फूट उंचीचा स्थायी मंडप बनवलेला आहे. या मंदिराच्या बांधणीत कारागीर व स्वयंसेवक मिळून एकंदर ४७ लाख व्यक्ती-तास खर्च झाले आहेत. केवळ मंदिर बांधणीचेच नव्हे तर इथली रोजची कामेही प्रामुख्याने स्वयंसेवकातर्फे केली जातात. मंदिराचा परिसर हिरवागार, आखीवरेखीव आणि उत्तम निगा राखलेला होता. मंदिराशेजारी असलेल्या एका मानवनिर्मित तलावामुळे त्याला अधिकच शोभा आली होती...

चारचाकी थांब्यातून दिसणारा मंदिराचा मंडप आणि त्याच्या शेजारचा तलाव

मंडपाच्या एका बाजूने त्याच्या दर्शनी भागाकडे नेणारा संगमरवरी कोरीवकामाने सजलेला पडवीवजा मार्ग आहे. त्यावरची कलाकुसर आपल्याला मंदिराच्या सौंदर्याची चुणूक दाखवते...

मंडपाच्या एका भिंतीला लागून असलेला संगमरवरी कोरीवकामाने सजलेला पडवीवजा मार्ग

     पडवीवजा मार्गाचा संगमरवरी कोरीवकामाने सजलेला अंतर्भाग व मंडपाची बाहेरून दिसणारी विरुद्ध बाजूची भिंत

हा मार्ग संपल्यावर डावीकडे वळून आपण मोरांच्या २३६ शिल्पांनी सजवलेल्या मंडपाच्या मयूरद्वारासमोर येतो. मोरांशिवाय या द्वारात हत्ती, परमहंस आणि भक्तमंडळींची शिल्पेही आहेत...

मयूरद्वार

  मयूरद्वाराचे जवळून दर्शन : मध्यभाग आणि एक बाजू

मयूरद्वाराचे जवळून दर्शन : मध्यभागाचे शिखर

मयूरद्वाराचे जवळून दर्शन : एक शिल्प व त्याच्या सभोवतालचे कोरीवकाम

मयूरद्वारातून आत गेल्यावर मंडपाने पूर्णपणे आच्छादलेले मुख्य मंदिर समोर येते...

मयूरद्वारातून दिसणारे मंडपाच्या छ्ताखाली सुरक्षित असलेले मुख्य मंदिर

मंडपाच्या छताचा आणि भिंतीचा अंतर्भाग सुंदर कोरीवकामाने भरलेला आहे...

मंडपाच्या छतावरील नक्षी

मंडपाच्या भिंतींच्या अंतर्भागावरील नक्षी

जसजसे आपण मंदिराच्या जवळ जातो तेव्हा त्यावरचे सुंदर कोरीवकाम अधिकाधिक स्पष्ट होत जाते...

मुख्य मंदिराचा दर्शनी भाग ०१

मुख्य मंदिराचा दर्शनी भाग ०२ : मध्यभागावरची कलाकुसर जवळून

  मुख्य मंदिराचा दर्शनी भाग ०३ : मध्यभागाचे एका बाजूने दर्शन व उजव्या बाजूच्या कलाकुसरीचे जवळून दर्शन

मुख्य मंदिराचा दर्शनी भाग ०४ : मध्यभागावरील शिखराचे एका बाजूने दर्शन

मुख्य मंदिराचा बहिर्भाग व तेथे चालू असलेले काम

या मंदिराच्या भिंती व छताच्या पृष्ठभागांचा प्रत्येक चौरस सेंटीमीटर कसबी कोरीवकामाने सजवलेला आहे. तसेच मंदिरात अनेक हिंदू देवदेवता व स्वामिनारायण पंथाच्या प्रमुख स्वामींच्या अनेक मनोहारी मूर्ती आहेत. मूर्तींना अनेक आकर्षक रंगीत वस्त्राभूषणांनी सजवलेले आहे. मंदिराच्या आत छायाचित्रे काढायला बंदी आहे. त्यामुळे, मंदिराच्या सौंदर्याची कल्पना येण्यासाठी मंदिराच्या संस्थळावरून व जालावरून साभार घेतलेली काही चित्रे खाली देत आहे... स्वामिनारायण पंथाच्या प्रमुखांच्या व हिंदू देवदेवतांच्या मूर्ती

  भगवान स्वामीनारायण व अक्षरब्रम्ह गुणातितानंद स्वामी; आणि श्री घनश्याम महाराज

श्री हरिकृष्ण महाराज व श्री राधा-कृष्ण देव

श्री सीता-राम देव, श्री हनुमानजी व श्री लक्षमणजी

श्री शिवपार्वती देव, श्री गणेशजी व श्री कार्तिकेयजी

मंदिराचा अंतर्भाग

 

  मंदिराचा अंतर्भाग

मंदिराच्या छतावरची नक्षी

 

  मंदिराच्या छतावरची नक्षी

मंदिरातील नक्षीदार कमानी

  मंदिराच्या नक्षीदार कमानी

मंदिराच्या भिंतींवरची नक्षी

 

मंदिराच्या भिंतींवरची नक्षी ०१

  मंदिराच्या भिंतींवरची नक्षी ०२

============================================================================== अक्षरधाम मंदिराची (यू ट्यूबवरून साभार) चित्रफीत...

============================================================================== मंदिराशेजारच्या मिठाईच्या दुकानात खास भारतीय मिठाया व चटपटीत पदार्थ होते. अर्थातच, जीभेच्या आग्रहास्तव त्यांची खरेदी झालीच. परतीच्या वाटेत राघवेंद्र यांच्या घराला भेट व त्यांचा पाहुणचार झाला. रेल्वेच्या थांब्याजवळ पटेल ब्रदर्स यांचे दुकान दिसले. तेथे राघवेंद्र यांचा साभार निरोप घेतला आणि दुकानात घुसलो...

पटेल ब्रदर्स, एडिसन, न्यू जर्सी

रेल्वे थांब्यावर आमच्या गाडीची वाट पाहत असताना नॉर्थ-इस्ट करिडॉरवरून वेगाने प्रवास करणारी "असेला एक्सप्रेस" जोमाने धडधडत गेली...

असेला एक्सप्रेस

अमेरिकेतले नावाजलेले हिंदू मंदिर आणि एक अप्रतिम कलाकृती पाहिल्याचे समाधान मनात घेऊन आम्ही आमची गाडी पकडली आणि घराच्या दिशेने निघालो. (क्रमशः ) ============================================================================== न्यू यॉर्क: ०१ : पूर्वतयारी आणि प्रस्थान... ०२ : शहराची तोंडओळख... ०३ : जर्सी सिटीचा फेरफटका...               ०४ : वर्ल्ड ट्रेड सेंटर... ०५ : टाईम्स स्क्वेअर... ०६ : मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनच्या थिएटरमधील पदविदान समारंभ...               ०७ : ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन-१... ०८ : ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन-२... ०९ : ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन-३...               १० : ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड आणि मॅनहॅटन आकाशरेखा... ११ : इंट्रेपिड सागर, वायू व अवकाश संग्रहालय-१...               १२ : इंट्रेपिड सागर, वायू व अवकाश संग्रहालय-२... १३ : फोर्ट ट्रायॉन पार्क... १४ : मेट क्लॉइस्टर्स संग्रहालय...               १५ : हेदर गार्डन... १६ : 'द हाय लाइन' उर्फ 'मिरॅकल ओव्हर मॅनहॅटन'... १७ : सेंट्रल पार्क-१...               १८ : सेंट्रल पार्क-२... १९ : मॅनहॅटनची जलप्रदक्षिणा... २० : ग्रँड सेंट्रल टर्मिनल आणि वेस्ट हेवनपर्यंतचा प्रवास...               २१ : वेस्ट हेवन... २२ : येल आणि न्यू हेवन विद्यापीठे... २३ : नॅशनल म्युझियम ऑफ अमेरिकन इंडियन...               २४ : ब्राँक्समधिल न्यू यॉर्क बोटॅनिकल गार्डन-१... २५ : ब्राँक्समधिल न्यू यॉर्क बोटॅनिकल गार्डन-२...               २६ : ब्राँक्स प्राणिसंग्रहालय... २७ : रॉकंफेलर सेंटर... २८ : रॉबिन्सव्हिलचे स्वमिनारायण अक्षरधाम मंदिर...               २९ : अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी-१... ३० : अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी-२...               ३१ : सेंट बार्टचे चर्च... ३२ : न्यू यॉर्क ट्रांझिट म्युझियम... ३३ : सेंट पॅट्रिकचे कॅथेड्रल...               ३४ : काँक्रिटच्या आधुनिक जंगलात दोन शतकांपेक्षा अधिक काळ जपून ठेवलेले डिक्मान फार्महाउस... ===============================================================================