मराठी शाळा - आणखी एक प्रयत्न

आता मेगाबायटी झालाच बरं का. बॅच बॅच मध्ये वाचा. विस्कळीतपणाबद्दल माफी असावी :-) -------------------------------------- विषय भलतीकडे जातो हे मान्यच. आताच बघा ना. माझा नेहमीचा मुद्दा हा परिसरभाषेतून प्राथमिक शिक्षण हा आहे. त्याला नेहमी कुठल्या कुठे नेऊन तिथल्या रिंगमध्ये आव्हान दिले जाते. रोजगारासाठीचे शिक्षण, इंग्रजीतून संवाद साधता येणे, महाराष्ट्र सोडून इतरत्र कमाईसाठी जाणे हे सर्वस्वी वेगळे विषय आहेत. त्याचा माझ्या मुद्द्याशी संबंध नाही हे वारंवार सांगत आलोय. रोजगाराचेच म्हणाल तर संपूर्ण इंग्रजीतून इंजिनियरींगचे शिक्षण घेतलेले केवळ ३०% तरुण नोकरी करण्यालायक असतात असे अहवाल आहेत. त्यांना बेसिक कन्सेप्ट्स क्लिअर नसतात. आता त्यांचे नुसते फर्राटेदार इंग्रजी कामास येते आहे काय? पदवी इंग्रजीत आहे तरी ७०% तरुण नोकरी करण्यास लायक नाहीत ह्याकडे कसे बघावे? आता भरमसाठी फिया भरुन इंजिनियरिंग कॉलेजात लेकरांना टाकणार्‍या पालकांना आपण काय सल्ला द्याल? तुमचा दुसरा आक्षेप इंग्रजी भाषा बोलता येणे. हे काही फार कठिण काम नाहीच. दोन वर्षे तर जगातल्या कोणत्याही भाषेवर प्रभुत्व मिळवता येते. त्यासाठी इंग्रजी माध्यमाचा अट्टाहास कामाचा नाही. खरे तर इंग्रजी माध्यमाचा अट्टाहास हा मध्यमवर्गीय लोकांच्या डॉक्टर, इंजिनियर ह्या व्यवसायांकडे खात्रीशीर भविष्याची तरतूद म्हणून धरला जातो. ह्या दोन्ही प्रांतात इंग्रजी अनिवार्य आहे, त्यासाठी आपली पोरे कमी पडू नयेत म्हणून बालवाडीपासून इंग्रजी माध्यम असावे ह्यासाठी तळमळ दिसते. हा सगळा प्रकार केवळ मानसिक असुरक्षिततेचा आहे. ह्यात जागतिक संवाद भाषा, ज्ञानभाषा इत्यादी फक्त दर्शनी कारणे आहेत. (हे तुमच्याबद्दल नाही, जनरल आहे) ह्या मानसिक असुरक्षिततेला इंग्रजी शाळा हवा देतात. यशस्वी होण्यासाठी अनेक कारणे असतात त्यातले शाळा-माध्यम हे एक आहे त्यावर तुम्ही व मी एकाच पानावर आहोत हे मागेच झाले आहे. पण इथे तुमचा-माझा वैयक्तिक प्रश्न नसून विस्तृत लोकसंख्येचा प्रश्न मांडत आहे. ह्या लोकसंख्येत इंग्रजी बोलणार्‍यांना उगाच हुशार समजणारी लोक आहेत, इंग्रजी बोललो म्हणजे श्रीमंत, हुच्च आहेत असे समजणारी लोकं आहेत, त्यामुळेच त्याचा न्यूनगंड येऊन इंग्रजीवर प्रभुत्व मिळवणे अशक्य होत असलेली मोठी लोकसंख्या आहे, त्यांच्या ह्या न्यूनगंडाचा गैरफायदा घेऊन इंग्रजी शाळा आपले खिसे भरत आहेत व दर्जाच्या नावाने शंख आहे हे दिसत आहे. तुम्हाला माझे म्हणणे आज पटणार नाहीच, पण कदाचित २०२५ पर्यंत पटेल असे वाटते. मराठीबद्दल प्रेम, बाणा ह्या गोष्टी माझ्या प्राथमिकतांमध्ये नाहीत. माझा मुद्दा परिसरभाषेतून समृद्ध प्राथमिक शिक्षण हाच आहे. मेट्रो शहरांमध्ये इंग्रजी बोलणे ऐकणे कानावर पडणे वापरली जाणे हे अनेक वेगवेगळ्या पार्श्वभूमींची लोकं एकत्र आल्याने होते. त्यांना सामायिक संवादाची भाषा म्हणून इंग्रजी मुख्य झाली आहे, यात इंग्रजी येणे हुशारीचे लक्षण व दक्षिण भारतीयांचा हिंदीचा राग हेही आहेच, तसेच व्यावसायिक गरजाही आहेत. इंग्रजांच्या १५० वर्षे राज्य करण्याचा इथे तसा संबंध नाही, अन्यथा आमच्या अकोल्यात (१८५३ पासून इंग्रजांनी प्रत्यक्ष राहून राज्य केले आहे इथे) सगळे इंग्रजीच बोलले असते तुमच्या-माझ्यासारखे. पण तिथल्या लोकांना तुमच्या माझ्यासारखा आत्मविश्वास नाही, हा आत्मविश्वास त्यांना देण्यास तिथली शिक्षणव्यवस्था कमी पडत आहे. ज्यांच्यात हा आत्मविश्वास उपजत आहे अशा विजय भाटकरांनी (जन्म १९४६. जन्मगावः मूर्तिजापूर, लोकसंख्या: पाच हजार, मुंबैपासून अंतर सहाशे किमी.) जे करायचे ते केलेच. असाच आत्मविश्वास प्रत्येक मराठी मुलात निर्माण करायला शिक्षणव्यवस्था कमी पडत आहे. भारतात ज्यांच्यात आत्मविश्वास उपजत असतो तेच मार्ग काढून यशस्वी होतात. त्यांना इंग्रजी हे साध्य नव्हे. साधन आहे हे समजलेले असते, ज्यांना इंग्रजी साध्य वाटते ते यशस्वी होऊ शकत नाहीत. तर मेट्रो शहरात राहणार्‍यांना इंग्रजी एलियन नाही. मात्र हिवरखेड (माझे मूळ गाव), मूर्तिजापूर अशा गावात राहणार्‍या मुलांना, त्यांच्या पालकांना आहे. अचानक काही ओळखपाळख नसलेली भाषा थेट प्राथमिक शिक्षणाचे माध्यम म्हणुन आदळली तर उपयोग होत नाही. इंग्रजी भाषा म्हणून आवश्यक आहेच, ती अजिबात शिकवूच नका, कान बंद करुन घ्या असला काही माझा विचार नाही. पण इंग्रजीतून प्राथमिक शिक्षण म्हणजे व्यवसायिक यशाची हमखास खात्री हे जे काही चित्र आहे ते मात्र मुळापासून उखडावे असे माझे ठाम मत आहे. (हे होणार नाही हे माहित आहे, तरी कोशिश जारी है) इंग्रजी ही इतर भाषांसारखीच एक भाषा आहे. पण ह्या भाषेच्या सक्तीने व त्यामुळे निर्माण झालेल्या भीतीने कितीतरी खर्‍या हुशार मुलांना मातीत गाडले आहे हे मी बघितले आहे, त्यामुळे कळकळ आहे. माझाच मावसभाऊ आहे, छोट्याशा खेड्यात राहतो, इतका हुशार आहे की इंजिनियरींगमध्ये गेला असता तर खूप यशस्वी झाला असता, पण इंग्रजीच्या भीतीने पुढे शिकू शकला नाही. त्याने आता स्वतःच प्रयोग करत शेतकर्‍यांसाठी सुधारित यंत्रे बनवली आहेत, स्वतः जिल्हाधिकार्‍यांनी दखल घेऊन त्याला त्यासाठी राज्यस्तरिय पुरस्कार मिळवून दिला, यंत्रांची विक्रीही सुरु झाली आहे. हाच मुलगा अमेरिकेत, चीनमध्ये, जर्मनीत, जापानमध्ये, कोरियात असता तर त्याला त्याच्या भाषेत इंजिनियरिंग शिकायला मिळाले असते, व त्याच्या बुद्धिमत्तेचा त्या देशाला फायदा झाला असता. जे माझ्या मावसभावाने वयाच्या ३६व्या वर्षी साध्य केले ते कदाचित दहा-पंधरा वर्षे आधीच झाले असते. तेवढा देश पुढे गेला असता. हेच पुढे वाढवून सांगतो. अनेक शेतकरी स्वतः अशी यंत्रे बनवत आहेत, विकत आहेत हे मला माहित आहे, तुम्हीही जालावर शोधून बघू शकता, हे इंग्रजीशिवाय, इंजिनियरींग न शिकता यंत्रे शोधणारे लोक कसे तयार झाले? कारण ते आपल्या मातीशी, इथल्या समस्यांशी रोज भीडत होते, त्यांच्याशी एकरूप होते. म्हणून त्यावर विचार, संशोधन करुन उपाय शोधू शकलेत. इंग्रजीतून शिकून जे आज इंजिनियर होत आहेत त्यांची अशी उदाहरणे दिसलेली नाहीत, दिसत नाहीत. इथे नाशिकमध्ये द्राक्षशेतीसाठी वेगवेगळ्या प्रकारची यंत्रसामुग्री लागते, बहुतांश बाहेरुन आयात करतात. अशी आयात होते आहे बघून गेल्या दोन वर्षात इथल्या कॉपीबहाद्दरांनी यंत्रे बनवलीत, पण ती तेवढी दर्जेदार नाहीत. हीच यंत्रे इथल्या इंजिनियरांना आधीच बनवता आली नाहीत. कारण आपल्या परिसरातल्या समस्येकडे बघायचे, त्यावर उपाय शोधायचे शिक्षण दिले जात नाहीये असे मला वाटते. इथे भाषेचा संबंध येतो. बहुसंख्य लोक भारतात रोजच्या व्यवहारात इंग्रजी वापरत नाहीत, ते फक्त मेट्रोजमध्ये वापरतात. भारतीय जनता आपल्या समस्या आपल्याच भाषेत मांडते, पण तिच्याशी एकरुप होण्यास (त्या समस्यांवर उपाय शोधण्यासाठी जे गरजेचे आहे) इंग्रजीतून घेतलेले शिक्षण तयार होत नाही असे दिसते. एक मोठी दरी आहे. हे सर्व शिक्षण भारतीय भाषामध्ये असणे गरजेचे आहे ते याकरताच. असे होत नाही, कारण कुणाला इथे आपल्या परिसरातल्या समस्या सोडवायच्या नाहीत, तर स्वत:च्या पोटापाण्याच्या समस्या सोडवायच्या असतात. हे एक चक्र आहे. आपल्या परिसरातल्या समस्या सोडवल्या तर पोटापाण्याचा प्रश्न सुटतो. तसे केले नाही तर मात्र जगण्याची समस्या निर्माण होते व लोक बाहेर पडण्याचा मार्ग शोधतात. सद्यस्थितीत इंग्रजी व त्यातून पुढे डॉक्टर-इंजिनियर हाच तो मार्ग असे बहुसंख्य लोक समजून बसले आहेत. शिक्षणात भाषेच्या माध्यमाचा संबंध असा खूप मोठा आहे. आपल्या देशाचा, पर्यायाने आपला सर्वांचा इतर विकसित देशांच्या तुलनेत विकास न होण्यामागे असा खूप मोठा विस्तृत पट आहे, माध्यमभाषा हा त्यातला एक भले छोटासा पण महत्त्वपूर्ण भाग आहे.

इंग्रजी ही आपल्यासाठी एलियन भाषा आहे का हाच माझा प्रश्न आहे.

माझ्यासाठी तरी नक्कीच नाही. भाषा एलियन असण्यापेक्षा विचार एलियन असणे (म्हणजे कोणीतरी दुसरा काहीतरी बोलतो/करतो म्हणून झापडबंद करून आपणही तसेच बोलायचे/करायचे) ही माझ्यासाठी तरी अधिक भयावह स्थिती आहे.