इंदिरा गांधी जन्मशताब्दी

चार फेब्रुवारी, १९८४ ला लंडनच्या भारतीय दूतावासातील अधिकारी रविंद्र म्हात्रे यांचे काश्मिर लिबरेशन फ्रंटच्या अतिरेक्यांनी अपहरण केले. त्या गटाचा संस्थापक सदस्य मकबूल भट्टची सुटका करण्याची मुख्य मागणी म्हात्रेंच्या अपहरणकर्यांनी ठेवली होती. भट्टला भारतीय न्यायालयाने फाशीची शिक्षा सुनावली होती आणि त्याचा दयेचा अर्ज राष्ट्रपतींकडे निर्णयासाठी प्रलंबीत होता. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी मागणी स्पष्ट शब्दात फेटाळल्यानंतर ६ फेब्रुवारीला अतिरेक्यांनी म्हात्रे यांची हत्या केली. त्यानंतर पाचच दिवसात आवश्यक ती कायदेशीर कारवाई पूर्ण करून ११ फेब्रुवारीला मकबूल भट्ट्ला फाशी देण्यात आले. या सर्व घटनाक्रमात इंदिरा गांधींचा पंतप्रधान म्हणून असणारा कणखरपणा दिसून आला . ईंदिराजींना जन्मशताब्दी दिनानिमित्त आदरांजली. ✖

इंदिराबाईंचे अजून एक मोठे दुष्कृत्य म्हणजे त्यांनी लाल बहादूर शास्त्रींना विषप्रयोग करुन ठार मारले. लाल बहादूर शास्त्री ह्या नि:स्पृह , स्वच्छ चारित्र्याच्या नेत्याला हटवून स्वतःला सत्तेवर आणण्याकरता त्यांनी हे दुष्कृत्य केले. अर्थात ह्याचा कुठला पुरावा समोर आलेला नाही. पण कुठलाही रोग नसताना ताष्कंद इथे ६५ च्या युद्धानंतर (ज्यात भारताची जोरदार फत्ते झाली होती) पाकिस्तानशी वाटाघाटी चालू होत्या तेव्हा अत्यंत संशयास्पद पद्धतीने त्यांचा मृत्यु झाला. चौकशी वगैरे काही झाले नाही. पण नंतर सगळी सूत्रे इंदिराबाईंकडे गेली. अशा प्रकारे तो चांगला नेता संपवला गेला नसता तर भारताचे भविष्य कदाचित जास्त चांगले घडले असते. घराणेशाहीचा कलंक धुतला गेला असता. पण ते घडले नाही. ह्याची एक बिनबुडाची कॉन्स्पिरसी थियरी म्हणून संभावना करता येणे शक्य आहे. पण त्या काळात घडलेल्या घटना अत्यंत संशयास्पद आहेत आणि त्यामागे काहीतरी मोठे कारस्थान आहे असे वाटायला वाव आहे.

बॅंकिंग व इन्शुरन्स क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले.

...

माणशी उत्पन्न.

इंदिराजींच्या ज्या दोन गोष्टींमधे त्यांचे कणखर नेतृत्व ठळकपणे दिसून आले, त्या म्हणजे बांग्लादेश स्वातंत्र्य आणि ऑपरेशन ब्लु स्टार. त्यातील ऑपरेशन ब्लूस्टार हे अधिक महत्वाचे आहे. कारण त्यात भारत तुटण्याची शक्यता होती. ज्यामुळे ते झाले त्याला कारणीभूत देखील इंदिराजींचे राजकारण होते. ज्यात शिखांना आपले खेळणे करून टाकले आहे असे वाटले असल्यास नवल नाही... पण त्यांचे मोठेपण इतकेच की चूक लक्षात आल्यावर ती धोका पत्करून दुरुस्त केली. विशेष म्हणजे शिख शिपायांनाच अंगरक्षक करून त्यांनी धोका पत्करला होता. असे नेतृत्व आणि व्यक्तिमत्व विरळाच! त्यांना विनम्र आदरांजली. वरील चर्चेत काही गोष्टी आल्या नाहीत त्याचा उल्लेख करावासा वाटतोयः यातील प्रत्येक गोष्ट इंदीराजींनी जाणूनबुजून केली असेल असे मला म्हणायचे नाही. तसेच त्यांच्या देशाबद्दलच्या आस्थेबद्दल मला कुठेही शंका नाही. पण आपण, एक नेतृत्व म्हणून करत असलेल्या निर्णयांचे पुढे काय परीणाम घडणार आहेत, हे एकतर त्यांना समजलेच नाही अथवा समजून देखील त्यांना पर्याय मान्य नसल्याने, तेच पुढे रेटण्यात धन्यता मानली... पहिली म्हणजे त्यांचे राजकीय जीवन हे शीतयुद्धाच्या काळातले होते. भारताने (पक्षी: त्यावेळेस काँग्रेससरकारने) कितीही जरी अलिप्ततावादी धोरण वगैरे म्हणले तरी, त्यांच्या काळात कदाचीत नेहरूंपेक्षाही भारत हा तत्कालीन सोव्हिएट रशियाच्या कह्यात गेला होता. काही अंशी ती राजकीय खेळी म्हणून ठिकही ठरले असते. पण हे धोरण भारताची राजकीय अपरीहार्यता असल्यासारखे ठरले. परीणामी आपण अमेरीका आणि भांडवलवादी पाश्चात्य राष्ट्रांपासून लांब राहीलो. पाकीस्तान त्यांच्या जवळ गेला आणि त्याचा तोटा केवळ आपल्यालाच नाही तर सार्‍या जगाला आजही भोगावा लागत आहे. (याचा अर्थ पाकीस्तान सारखे अमेरीकेच्या कह्यात जायला हवे होते असे नाही. पण आपण नेतॄत्व दाखवू शकलो नाहीत हे वास्तव आहे.). सोव्हिएट रशियाजवळ गेल्याने, डाव्यांचा प्रभाव असलेली अर्थव्यवस्था आली. परमिटराज आले, बाबू गिरी प्रबळ होत गेली. "गरीबी हटावो" हे "all are equal" प्रमाणे केवळ एक समोर लावून ठेवलेले गाजरच ठरले. इंदीराजींच्या काळात अजून एक गोष्ट सातत्याने झाल्याची आठवते, ती म्हणजे विधानसभा बरखास्त होणे! घटनेच्या ३५६ व्या कलमाचा आधार हा वाट्टेल तसा घेतला. मला आठवते त्याप्रमाणे शरद पवारांचे पुलोद सरकार पण त्यांनी असेच गुंडाळले होते. तेच त्यांनी मुंबई पालीकेच्या बाबतीत केले होते. राज्यांमधे राष्ट्रपती राजवट आणून सत्तेचे आणि सरकारचे टोकाचे केंद्रीकरण केले गेले. या सर्वाचा परीणाम म्हणून भारतीय राजकारणात वेगळे नेतृत्व तयार होऊ शकले नाही. सुरवातीस (शास्त्रींच्या निधनानंतर) पंतप्रधान झाल्यावर त्यांना त्यावेळच्या बड्या धेंडांचा विरोध झाला होता. त्यामुळे त्यांनी तो विरोध गुंडाळण्यासाठी टोकाची भुमिका घेतली असे वाटते. त्याचा परीणाम काँग्रेसपक्षावर झालाच पण त्याच बरोबर संपुर्ण राजकीय वातावरणावर झाला - "हे असेच करावे लागते" ही भावना आणि वृत्ती सातत्याने वाढत गेली. महापौर, मुख्यमंत्र्यापासून सगळेजण दिल्लीश्वरांवर निर्णय घेण्यासाठी अवलंबून राहू लागले. तेच कल्चर काँग्रेसमधे आजही चालू आहे. कदाचीत सध्या दिल्लित सत्ता नसल्याने त्यामानाने काँग्रेसशासीत राज्यांना किंचीत स्वातंत्र्य मिळाले असेल. मला वाटते, व्हि व्हि गिरीं निवडून आलेल्या राष्ट्रपती निवडणुकीच्या प्रसंगानंतर इंदीराजी या कदाचीत अधिकाधिक राजकीय दृष्ट्या कडवट होत गेल्या आणि एकाधिकारशाही वाढवत राहील्या. त्याची सगळ्यात मोठी परीणिती म्हणजे आणिबाणी होती. अजून एक गोष्ट नेहरूंनंतर शास्त्री आले, शास्त्रींनंतर इंदिराजी (अर्थात हंगामी पंतप्रधान म्हणून गुलझारीलाल नंदा सोडल्यास). त्यांना पंतप्रधान करून अथवा त्यांनी तसे स्विकारून देशात घराणेशाही स्थिर केली. जी जागोजागी "काँग्रेस गवता"सारखी उगवू लागली! याचा अर्थ ती नव्ह्ती असे नाही. पण त्याला कुठेतरी अधिकृतता प्राप्त झाली. म्हणूनच त्यांच्या निधनानंतर देशाला काँग्रेस पक्षाला कुठलाही अनुभव नसलेले राजीवगांधीचे नेतृत्वच दिसले. इतके की प्रणवकुमार मुखर्जींनी तशी इच्छा व्यक्त केल्याचे माहिती झाल्याने त्यांना वाळीत टाकण्यात आले आणि त्यांना स्वतःचा राष्टॄय समाजवादी काँग्रेस पक्ष तयार करावा लागला. आजही आपण तेच बघतोय की १९ वर्षे सोनीया गांधी पक्षाध्यक्षा होत्या आणि आता त्यांचे चिरंजीव होणार! ------ मला, इंदीरा गांधी हत्येनंतर मोरारजी देसाईंनी प्रतिक्रीया देताना, "बुरे काम क बुरा नतिजा" असे म्हणल्याचे (आणि मी ते वाचल्याचे) आठवते. ही प्रतिक्रीया खचितच योग्य नव्हती. तरी देखील त्यावर विचार करताना मला वाटते की, इंदीरा गांधींच्या "बुरे काम" अथवा चुकीच्या निर्णयापेक्षा, त्यांची जी सभोवतालची गणंग मंडळी सल्लागार झाली, ती त्यांना आणि परीणामी सार्‍या राष्ट्राला भोवली. त्यातून बाहेर येण्यासाठी खूप काळ जावा लागला आणि अजूनही लागणार आहे. तरी देखील, आज इंदीराजी असत्या आणि त्यांना जर स्वतःच्या आधीच्या चुका समजल्या असत्या तर त्या नक्की बदलल्या असत्या असेच वाटते. तो समंजसपणा आणि जाणीव असलेले व्यक्तीमत्व आज विरोधकांमधे नाही ही विरोधकांची सगळ्यात मोठी दुर्बलता आहे.

भारतात राजेशाही होती हे आपण सारे जाणतोच. यातले बहुतेक संस्थानिक विलासी, जुलमी होते. कित्येकांची संस्थाने खालसा होऊन ब्रिटिशांकडून मिळणाऱ्या तनख्यांवर ते मजेत जगत होते. ब्रिटिश रेसिडेंट ऑफिसर कारभार पाहात असे. प्रजाहितदक्षता वगैरे गोष्टी दुर्मीळ होत्या. ब्रिटिश इंडियामध्येसुद्धा ऑफिसर्सची चैन असे. न्यायव्यवस्था ठीक असली तरी प्रजेचा उद्धार, दलितोद्धार वगैरे बात नव्हती. एकोणिसाव्या शतकात भारतात प्रबोधनाची पहाट फुटू लागली आणि काही मोजक्या सुधारकांनी प्रचंड विरोध अंगावर घेऊन ही वाट चोखाळली. हळूहळू त्यांना मानणारा वर्ग वाढू लागला. सरंजामशाहीच्या जाचाची जाणीव लोकांना होऊ लागली. आर्थिक आणि सामाजिक डावे विचार रुजू लागले. त्यातच पंजाब, बंगाल मध्ये सशस्त्र क्रांतिकारकांचा एक कडवा डावा गट फोफावला. गांधींनी या अति जहाल डाव्यांशी युक्तीने छुपा पंगा घेतला तरी या गटाची दलितोद्धाराची भूमिका हिरिरीने स्वीकारली. अशा रीतीने समाजवाद भारतात वाढू लागला. डांगे यांचा गिरणी कामगारसंप, गांधींचा निळीचा सत्याग्रह अशा घटनांद्वारे तो प्रकट होऊ लागला. पुढे फेबियन समाजवादाने प्रभावित अशी एक विद्वत्फळी तयार झाली आणि तिला लोकमान्यतेबरोबर विद्वन्मान्यताही मिळाली. कॉंग्रेसमध्ये समाजवाद्यांची एक मोठी आघाडी तयार झाली. हा गट साधारण गांधीविरोधात होता आणि पुढे जयप्रकाश इत्यादींच्या नेतृत्वाखाली तो कॉंग्रेसमधून फुटलाही. बेचाळीसच्या चलेजाव चळवळीत कॉंग्रेसचे गांधींसह सर्व बडे नेते तुरुंगात असताना प्रामुख्याने याच लोकांनी ही चळवळ लढवली. तेव्हा डावा विचार जनमानसात रुजलेलाच होता, पण जहाल डाव्यांपेक्षा कॉंग्रेसचा नेमस्त डावेपणा लोकांना भावला आणि त्याला भक्कम जनाधार मिळाला. पुढे संयुक्त महाराष्ट्राची संपूर्ण चळवळ समाजवाद्यांनी कॉंग्रेस विरोधात असूनही यशस्वीपणे लढवली. ती कम्यूनिस्टांनी हाय्जॅक केली ही गोष्ट वेगळी. साठीच्या दशकात उजव्या विचारसरणीचा महाराष्ट्रात आणि देशात संपूर्ण पाडाव झाला. आ. अत्र्यांची मुलुखमैदान तोफ दै. मराठातून धडाडू लागली आणि वल्लभभाईंचा उजवा हात आणि वल्लभभाईंनंतर काही काळ देशात दोन क्रमांकाचे सत्ताकेंद्र असलेले स. का. पाटील. जॉर्ज फर्नॅंडीससारख्या नवशिक्याकडून सपशेल आपटले. तोपर्यंत देशात खास उजव्या विचारांची, संस्थानिकांची आणि भांडवलदारांची म्हणून स्वतंत्र पार्टीची स्थापना मिनू मसानी आदींच्या पुढाकाराने झाली खरी पण तिने कधीच बाळसे धरले नाही. लोकमत आपल्याकडे ती वळवू शकली नाही. इकडे फाळणीनंतर उपखंडातील वर्चस्वासाठी अमेरिका आणि रशिया यात रस्सीखेच सुरू झाली होतीच. ब्रिटिश हे फोडा आणि झोडा नीती आचरणारे म्हणून मुळात पाकिस्तानधार्जिणे होते अशी एक थिअरी आहे. अमेरिकेला या भूमीवर लष्करी तळ हवा होता जो भारताने दिला नाही आणि पाकिस्तानने दिला. पाकिस्तानवर त्यांची मेहेरनजर राहिली. मध्य- दक्षिण आशियात अमेरिका आणि रशिया दोघांच्याही गुप्त हालचाली सुरू होत्या. त्यातून अफ्घानिस्तान वाचवण्यासाठी अमेरिकेने पाकिस्तान ताब्यात राहील अशी तजवीज केली. १९५४ मध्ये पाकिस्तानने अमेरिकेशी संरक्षणमदतीचा म्युचुअल करार केला आणि ते राष्ट्र पुढे लगेचच सिॲटो, सेंटो सारख्या लष्करी करारांत सामील होऊन अमेरिकेचे अंकित बनले. तिथल्या तथाकथित सरकारांनी अमेरिकेची बाहुली बनून राहाण्यात धन्यता मानली. भारताने मात्र डावीकडे झुकलेला मध्यममार्ग पत्करून लोकशाही बऱ्यापैकी रुजवली. आणखी म्हणजे पाकिस्तानच्या बाजूने भारत हा त्यांचा जाहीर शत्रू होता आणि भारताने तसे काही जाहीर केलेले नसले तरी जनमत तसेच होते. तेव्हा भारतपाकिस्तानच्या ग्रोथलाइन्स सुरुवातीला तरी एकदिक असणे शक्य नव्हतेच. असो. या विषयावर बरेच काही लिहिण्यासारखे आहे. आणीबाणीपूर्वी भारतात अराजकसदृश स्थिती निर्माण झाली होती. लोकांनी कर भरू नयेत, पोलिसांनी आज्ञापालन करू नये, अशा तऱ्हेचे आदेश जयप्रकाशजींकडून निघत होते. सिविल डिसओबीडिअन्स जो ब्रिटिशांविरुद्ध उपयोगी ठरला तो स्वकीयांविरुद्ध राबवण्याची असमंजस योजना होती. सो, आणिबाणी कदाचित एक अटळ अरिष्ट होते. त्यातूनही आणिबाणीचे पहिले पाऊणवर्ष अतिशय शिस्तीचे ' अनुशासनपर्व' होते. नंतर पुरुषनसबंदीच्या अंमलबजावणीतल्या घोडचुकांमुळे लोक खवळले. नोटबंदी, जीएसटी सारख्या कित्येक योजनांना वाईट अंमलबजावणी, घिसाडघाई आणि हडेलहप्पीमुळे गालबोट लागलेले आपण आजही पाहातो. कुटुंबनियोजनासाठी बाईवर शस्त्रक्रिया खर्चिक, वेळखाऊ आणि बाईला खूप त्रासाची होती हे इंदिरेसारखी एक महिलाच समजू शकली. पुरूषनसबंदी नगण्य त्रासाची. तेव्हा तीच निवडली गेली. पण उत्तरप्रदेशबिहारसारख्या कट्टऱ पुरूषप्रधान आणि लिंगकलुषित (जेंडरबायस्ड) समाजात याला तीव्र विरोध झाला. हिंदूमुसलमानांनी कधी नव्हे ते कॉमन कॉज धरून इंदिरा गांधींना कडवा विरोध केला. तुर्कमान गेट झोपडपट्टी हटावमुळे ( झोपडपट्टीहटाव ही चांगलीच योजना पण अत्यंत चुकीची अंमलबजावणी) मुसलमान आधीच धुमसत होते. उप्र आणि बिहार ही जास्तीत जास्त खासदार देणारी राज्ये. आणीबाणी उठवल्यावरच्या निवडणुकीत दोन्हीमध्ये इंदिरा कॉंग्रेस भुईसपाट झाली. दक्षिणी राज्यांमध्ये मिळालेले बऱ्यापैकी यश या महापुरात वाहून गेले. असो. जमल्यास उरलेले पुन्हा कधीतरी.

या वर्षीच्या एका दिवाळी अंकात त्यांच्या समकालीन लोकांनी लिहलेले लेख आलेले आहेत. त्यात त्यांचे अंतरंग उलगडून दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे.

छान चर्चा. ( अजूनतरी) प्रतिसाद चाळले, पण वेळेअभावी सहभागी होता येत नाही. -दिलीप बिरुटे

१९७१ च्या बंगलादेशच्या विजयानन्तर पाकिस्तानचे ९३००० सैनिक भारताला शरण आले होते. १९७२ च्या सिमला करारा नंतर बाईंनी त्यांना नुसते सोडून दिले. भारताचे सर्वात अवघड दुखणे म्हणजे काश्मीर. या ओलीस सैनिकांना त्या समस्येचे निराकरण करावयास उपयोगात आणणे शक्य होते.यूएन च्या निवाड्या प्रमाणे पाकिस्तानला त्यांच्या ताब्यातील काश्मीर लष्करासह सोडावयास सांगितले होते. या निवाड्याची अंमलबजावणी पाकिस्तान ने केली नव्हती. ती करा आणि मग तुमच्या शरणांगताना आम्ही सोडू असे साकडे इंदिराबाई घालू शकत होत्या.

बांगलादेशचे युद्ध हा एकमेव प्रसंग सोडला तर इंदिरा गांधींची १६ वर्षांची कारकीर्द अतिशय वाईट आहे. आणिबाणी हा त्यातील सर्वाधिक काळाकुट्ट कालखंड. वर अनेक प्रतिसादातून त्यांच्या कारकीर्दिविषयी माहिती मिळाली आहे. त्यामुळे यावर जास्त लिहिण्याची गरज नाही.

बाबुराव,

तसे केले असते तर फुकट १ लाख लोक पोसत बसलेत , अशीही टीका विरोधकानी केली असती

मैमुनाबाईंनी फुकटंच पोसलं होतं ९३००० डुकरांना. अगदी बिर्याणी खायला मिळायची हो त्यांना. परत पाठवल्यावर त्यांच्याच भाईबंदांनी जहाल अपमान करून त्यांची बरोब्बर किंमत केली. आ.न., -गा.पै.