शिकणे आणि शिकविणे

शिक्षण दोन प्रकारे होत असतं - औपचारिक आणि अनौपचारिक. औपचारिक म्हणजे शाळा व महाविद्यालयात होणारे. ह्या प्रकारात शिस्त असते आणि ते आखीव पद्धतीने दिले जाते. पण याची एक मर्यादाही असते. ती म्हणजे " ऐका, पाठ करा आणि परीक्षेत उतरवा" या त्रिसूत्रीवर ते चालते. त्यात निरीक्षण आणि चौकसपणा यांना फारसे स्थान नसते. हे शिक्षण ठराविक वयोमर्यादेत होते. याउलट अनौपचारिक शिक्षणाचे आहे. ते समाजात वावरताना सतत होऊ शकते. त्याला कुठलीही वयोमर्यादा नाही; किंबहुना ते आयुष्यभर चालू राहते. ते घेण्यासाठी इच्छाशक्ती हा एकच गुण पुरेसा असतो. आता या धाग्याचा हेतू सांगतो. समाजात आपला अनेकांशी कामानिमित्त संपर्क येतो. त्यातल्या प्रत्येकाचे अनुभवविश्व वेगवेगळे असते. त्यानुसार प्रत्येकाकडे दुसऱ्याला सांगण्यासारखी कुठली ना कुठली उपयुक्त माहिती असते. काही प्रसंगात आपण अशा माहितीचे आदानप्रदान सहज करू शकतो - अगदी गप्पा मारता मारता. आता अशा नव्याने कळलेल्या माहितीचा स्वीकार आणि उपयोग करायचा की नाही, हे मात्र संबंधित व्यक्तीवर अवलंबून असते. काही जण असा स्वीकार करून ती शिकलेली गोष्ट आचरणात आणतात, तर अन्य काही त्याकडे सरळ दुर्लक्ष करतात. एवढेच नाही, तर काही जण सांगणाऱ्या व्यक्तीस नाउमेद देखील करतात. या संदर्भात माझे काही अनुभव सांगतो. १. रिक्षाने चाललो होतो. एका मोठ्या चौकात ती सिग्नलला थांबली. इथला सिग्नल पुन्हा हिरवा होण्याचा कालावधी तीन मिनिटे होता. माझ्या चालकाने इंजिन चालू ठेवले होते आणि गाडी न्यूट्रलला आणली होती. तरीसुद्धा त्याने डाव्या हाताने क्लच पूर्ण दाबून ठेवला होता. अशा विनाकारण दाबून ठेवण्याने इंधन जास्त जळते असे मी एका लेखात वाचले होते.. गाडी न्यूट्रलला असल्याने एकतर पुन्हा क्लच दाबायची गरज नव्हतीच. त्यात अशा कृतीने आपण हाताच्या बोटांनाही उगाच ताण देतो. म्हणून सहज ती गोष्ट या चालकांना सांगितली. पण त्यांनी काही माझे ऐकले नाही. उलट "काही फरक पडत नाही हो त्याने" ,असे मला सुनावले. अर्थातच मी गप्प बसलो. २. कार्यालयातील हा एक प्रसंग. काही कारणाने एका कार्यपुस्तिकेतील ३० पानांच्या छायाप्रती काढायच्या होत्या. मी एका कारकुनास ते सांगितले. पुस्तिका त्यांचे हाती देत म्हणालो, " झेरॉक्स काढताना त्या पाठपोट काढा म्हणजे १५ कागदांत काम होईल". माझा सांगण्याचा हेतू हा की १५ कागद वाचवावेत. त्या गृहस्थांना काही ते पटले नाही. ते लगेच मला म्हणाले, " अहो, जरी पाठपोट प्रती काढल्या तरी तो माणूस पैसे तेवढेच घेणार ना; मग आपण कशाला त्याचा कागद वाचवायचा ?" आता मी पुढे काहीही न बोलता गप्प बसलो. कागदाची बचत म्हणजे वृक्षांची बचत, असली बडबड त्यांच्यापुढे करण्यात अर्थ नव्हता ! …. आता एका प्रसंगात मला कसे शिकायला मिळाले ते सांगतो. टुरिस्ट कारने प्रवास करीत होतो. एकीकडे चालकाशी गप्पा. त्यांचे शालेय शिक्षण फक्त चौथीपर्यंत झाले होते. पुढे परिस्थितीमुळे ते थांबवून बरीच अंगमेहनतीची कामे करीत ते मोठे झाले. आता जिद्दीने २ कारचे मालक झाले होते. त्यातली एक ते स्वतः चालवायचे तर दुसरीवर नोकर चालक ठेवला होता. त्या नोकराचे काही लबाडीचे अनुभव ते मला सांगत होते. दिवसअखेरीस तो गाडीतील गिऱ्हाईक पोचवून या मालकांना गाडी परत देई. असे काही नोकर एव्हाना बदलून झाले होते. हे नोकर त्यांच्या प्रवासातील गाडीच्या छोट्यामोठ्या खोट्या तक्रारी सांगत आणि दुरुस्तीसाठी पदरचे पैसे घातल्याचे सांगून ते मालकाकडून उकळत. त्यापैकी एक ठरलेली थाप म्हणजे एक चाक पंक्चर झाल्याची. त्याचे सहसा बिल मिळत नाही आणि मालक कशी खातरजमा करेल ? या गाड्यांचे स्पेअर चाकही तसे जुनेच झालेले असते. सुरवातीस मालकांनी नोकरावर विश्वास ठेवून त्याला पंक्चर चे पैसे दिले. मात्र वारंवार असे होऊ लागल्यावर ते शहाणे झाले ! आता ते नोकरास गाडी सोपविण्याआधीच चारही चाकांच्या आतल्या बाजूस विशिष्ट ठिकाणी खूण करून ठेवतात. जर का खऱ्या पंक्चरसाठी चाक उतरवले तर ती खूण खात्रीने पुसली जाते. अशा प्रकारे पंक्चरचा खरेखोटेपणा सिद्ध होतो. वरवर दिसायला किती साधी गोष्ट आहे ही. पण ते ती अनुभवातून शिकले होते आणि ती ऐकून माझेही बसल्याबसल्या शिक्षण झाले. हे खरे अनुभवजन्य शिक्षण. ……. तुमच्यापैकी अनेकांना असे दोन्ही प्रकारचे अनुभव आले असतील- अनौपचारिक शिकण्याचे आणि शिकविण्याचे. ते इथे जरूर लिहा. त्यातून आपल्या सर्वांचेच अजून शिक्षण होईल ही आशा आहे. *******************