अनंत चतुर्दशी

आज अनंत चतुर्दशी.दूरदर्शनवर गणपती विसर्जन व मिरवणुकीची दृश्ये दाखवत होते.लालबागचा राजा,कसबा गणपती, नागपूरचा राजा,कधी नाशिक कधी नागपूर शहरातली दृश्ये ,जणू दूरदर्शन संजय आणी मी धृतराष्ट्र. जसे वय वाढते तसे येणारा प्रत्येक दिवस भूतकाळात जरूर घेऊन जातो. तसाच आजचा दिवस सुद्धा.... एक दोन तीन चार .... माणिक मोती बडे हुशार.... आमच्या लहानपणीच्या गणेशोत्सवाची दृश्ये डोळ्यासमोर तरळून गेली. तेव्हा ना दूरदर्शन होते ना विज. ना ही पुण्या मुंबईचे आकर्षण होते.छोटेसेच गाव.आळी,गल्ली आणी पेठेत विखुरलेले.शिंपी आळी,मोमीन आळी , कुंभार गल्ली अशीच नावे पण कोणालाही त्याचे सोयरसुतक सुतक नसे. आमची ब्राह्मणआळी,मोती चौक,चौकात लाकडी गणेशमूर्ती स्वतः लोकमान्यांनी दिलेली. मानाचा गणपती मिरवणुकीत सर्वात पुढे. त्याच्या मागे माणीक चौक, खेडकर आळीतला गणपती. आझाद चौक, नेहरूचौक,होळी चौक, माळावरचा, जुन्या स्टॅन्ड वरचा अशा प्रत्येक गणेशोत्सव मंडळांचे सर्वमान्य मिरवणुकीतले स्थान पक्के व त्याचा प्रत्येकाला अभिमान होता. परंपरागत चालत आलेले. प्रत्येक चौक आपापली विषेशता जपून होता. मोतीचौकातली मुर्ती पारंपारिक, टिळकांनी दिलेली म्हणून दरवर्षी तीच मंडपात विराजमान असायची,शेजारीच छोटीशीच पूजेची मुर्ती. अनंत चतुर्दशीला विसर्जन करण्यासाठी. बाकी तीनशे पंचावन्न दिवस लाकडी मुर्ती चौकातल्या ग्रंथालयात ठेवून देत. चौकात फारसे कार्यक्रम नसत परंतू व्याख्यानमाला जरूर आयोजित करण्यात येत असे. सिनेमा वगैरेचे वावडे असे. जुन्या स्टॅन्ड वरची भव्यदिव्य मुर्ती, आकर्षक हालते देखावे,जनरेटर वरची लाईट मुख्य आकर्षण असे.आझाद,होळी,नेहरू चौकातल्या मुर्त्या ना मोठ्या ना खुप छोट्या पण तेथील मुख्य आकर्षण सीनेमा. दररोज गाजलेले चित्रपट आळी पाळीने प्रत्येक चौकात दाखवायचे. भरपूर जाहीरात व्हायची, बसकर घेऊन जागा पकडून ठेवण्यासाठी लहान थोरांची हुळ सीनेमा सुरू व्हायच्या आगोदर पासून ताटकळत बसायची. सीनेमा दाखवणारे पुण्यावरून येत असल्यामुळे केव्हा येतील याचा नेम नाही. साधारण रात्री आकाराच्या सुमारास चित्रपट सुरू व्हायचा तोपर्यंत चिल्लर पार्टी तीथेच बहुधा मातीतच झोपलेली असायची. गावात,बाजारपेठेत जी एस पाटील यांचे पेन्टिंग चे दुकान,इतर वेळेस कुणाचे लक्ष वेधून घेत नसे पण महिनाभर आगोदर दुकानावरचा पाढंर्‍या मळकट धोतराचा पडदा येणाऱ्या जाणाऱ्याचे कुतूहल वाढवीत असे.मोठ्या गणेश मूर्त्या व इतर देवदेवता, राक्षस,मान्यवर व्यक्तींच्या शाडूच्या मूर्त्या, हालते देखावे या पडद्याआड आकार घेत असत. शाळेतून जाता येता पडदा बाजूला करून आत डोकावून पहाण्यास तासंतास मुले उभी रहात. गणेश चतुर्थीच्या तीन चार दिवस आगोदर ठरावीक चारपाच दुकानात गणेश मुर्ती मांडल्या जायच्या व आमचे कडे पेणच्या शाडूच्या, सर्वांगसुंदर मुर्ती मीळतील असे बोर्ड झळकायचे.काही मुर्त्यांच्या सोडें मधे कागदाची सुरळी खोचलेली दिसायची. प्रत्येक दुकानाचे ठराविक ग्राहक, दरवर्षीचे ठरलेले. फुले,शमी,दुर्वा,पत्र्या कधीच विकायला नव्हत्या. मुलांना माहीत असे कुठून आणायच्या ते. नदीतच दुरवर कुठेतरी कमळाची फुले व कुठेतरी माळरानात घायपताच्या झुडपात केतकीचे बन. एक दिवस आगोदर मित्रांबरोबर जाऊन घेऊन येत असू. उपकार केल्यासारखे शेजारच्या काका काकूंना पण देत.दहा दिवस पुजा, आरत्या व एका सुरात अथर्वशीर्ष, देवे म्हणण्यात संध्याकाळ तर रात्र चित्रपट, म्युझिकल नाईट बघण्यात कधी संपायचे कळत नसे. बैलगाडीत विराजमान गणेश मुर्ती, पुढे खिल्लारी बैलं, डौलात कासरा धरून बसलेला,पाढंरा फेटा, राकट, झुपकेदार मीशा वाला गाडीवान. ढोल ताशा,झांझ आणी लेझीम पार्टी. त्याच्या पुढे नुकत्याच बघितलेल्या चित्रपटातील नृत्या प्रमाणे अंगविक्षेप करणारी चिल्लीपिल्ली व दोन्ही बाजूस धीरगंभीर चेहरे घेऊन, "मोरया रे बाप्पा मोरया रे",बुदबुदत हलकेच चालणारी वानप्रस्थाश्रमातली पिढी.संध्याकाळ झाली की गावातले हमाल,शेतमजुर डोक्यावर गॅसबत्ती घेऊन बैलगाडी बरोबर चालत असे. एखाद्याच मालदार गणेश मंडळा बरोबर डिझेल जनरेटर असे. मिरवणूकीत लहान थोर झाडून सारे गाव हजेरी लावत असे. एखाद दुसराच पोलीस गणवेशात बिना गुलाल नाहीतर सर्व वातावरण गुलालाने रंगलेले असायचे. भीमा नदी, नावघाटावर रात्री साडेदहा आकराला मुर्ती विसर्जन नंतर वडाच्या झाडा खाली भरणारी संघाची शाखा. त्यानंतर मिळणार्‍या मोती चौकाची खोबऱ्याची खीरापत व माणीक चौकाची वाटली डाळ याची चव आजही जीभेवर रेगांळत आहे. एरवी साती चिचांवरच्या भुत, हडळींना घाबरणारी आम्ही मुले त्या दिवशी मात्र बिनधास्त तीथे वावरत असो. स्वतःच्या चौकातल्या बाप्पाला निरोप दिल्यावर इतर मिरवणूक बघण्यासाठी कट्ट्यावरील दाटीवाटीत आम्ही हजेरी लावत असू. कुठे तेव्हांचा तो निसर्गातला मुक्त, स्वच्छंद गणेशोत्सव ...... आणी आजचा,घरातल्या बादलीत किंवा जवळच्या मुन्शीपाल्टीच्या पर्यावरण मुक्त योजनेंतर्गत बांधलेल्या टाक्यातील गणेश विसर्जन. ते सुद्धा स्वतः नाही. कुणीतरी कळकट कर्मचारी आपला बाप्पा जवळ जवळ हिसकावून घेतो. दोन वेळा पाण्यात बुडवल्या सारखा करतो व कुठेतरी नेऊन ठेवतो. वरती दात विचकत पैसे सुद्धा मागतो. धत् तेरेकी.......