पट्टदकल २: काशी विश्वेश्वर मंदिर

बदामी १: चालुक्यांचा संक्षिप्त इतिहास आणि बदामी लेणी

बदामी २: बदामी किल्ला, मंडप, धान्यकोठारे आणि शिवालये

बदामी ३: भूतनाथ, मल्लिकार्जुन मंदिरे, विष्णूगुडी आणि सिदलाफडीची प्रागैतिहासिक गुहाचित्रे

ऐहोळे १ - जैन लेणे आणि हुच्चयप्पा मठ

ऐहोळे २: त्र्यंबकेश्वर मंदिर, जैन मंदिर आणि मल्लिकार्जुन मंदिर समूह

ऐहोळे ३ - दुर्ग मंदिर संकुल

ऐहोळे ४: रावणफडी आणि हुच्चीमल्ली मंदिर

ऐहोळे ५: मेगुती टेकडीवरील बौद्ध, जैन मंदिरे आणि अश्मयुगीन दफनस्थळे

पट्टदकल १: काडसिद्धेश्वर, जांबुलिंग, चंद्रशेखर, गळगनाथ आणि संगमेश्वर मंदिरे

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मलप्रभेच्या खोर्‍यात चालुक्यांनी मंदिरांच्या निर्मितीला सुरुवात केली, बदामीच्या शैलमंदिरांपासून सुरुवात करुन ऐहोळेतील प्राथमिक मंदिर निर्माणाच्या कार्यशाळेत अभ्यास करुन एकाहून एक सरस मंदिरे ते बांधतच गेले. नंतर राष्ट्रकूटांनीही येथे काही भर घातली. काशी विश्वेश्वर हे मंदिर याच परंपरेतले. आठव्या शतकात बांधल्या गेलेल्या ह्या छोटेखानी मंदिरात पुढे निर्माण झालेल्या एकाहून एक सरस शिल्पपटांची बीजे दिसतात असे मानण्यास काहीच हरकत नाही.

नागर शैलीतल्या ह्या मंदिरांचा मुखमंडप आज पडून गेलाय मात्र येथे मंदिराच्या पुढ्यात नंदीप्रतिमा अजूनही दिसते. सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह ह्यांनी युक्त असलेल्या ह्या मंदिराचा आज रेखानागर शिखरावरील आमलक आणि त्यावरील कळसही आज अस्तित्वात नाही मात्र तरीही मंदिराचे मूळचे देखणेपण उणावत नाही. मंदिराच्या शुकनासीवर नटराज शिव आणि पार्वतीची मूर्ती आहे.

काशी विश्वेश्वर मंदिर व शुकनासीवर असणारा नटराज

द्वारशाखांच्या तळाशी गंगा यमुना आहेत. गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवर देखील गंगा यमुना आणि निधी आणि सेवक असून ललाटबिंबार दोन्ही हातात नाग पकडलेला गरुड दिसतो आणि आतमध्ये शिवलिंग आहे.

अंतराळ आणि गर्भगृह, ललाटबिंबावर असलेला गरुड

ह्या मंदिराचे खरे सौंदर्य आहे ते मात्र येथील सभामंडपात असणार्‍या स्तंभांवरील शिल्पपटात. तेच आता एकेक करुन आपण पाहूयात.

रावणानुग्रह
कुबेराचा पराभव करून त्याचे पुष्पक विमान पळवून रावण कैलासपर्वतावर शंकराचे दर्शन घेण्यास येतो. शिवपार्वतीची क्रिडा चालू असल्याने द्वारपालांनी हाकलून दिलेला गर्वोन्मत्त रावण कैलास पर्वतच उचलण्याचा बेत करतो. आपल्या सर्व हातांनी कैलास पर्वत तळापासून उचलायला लागतो. तर शंकर मात्र भयभीत पार्वतीला आणि भेदरलेल्या शिवगणांना धीर देऊन आपल्या पायाच्या अंगठ्याने कैलासास दाबून धरतो. कैलासाच्या ओझ्याखाली चिरडत चाललेला रावण प्राणांची भीक मागून शिवस्तुती गाऊन शंकराचा अनुग्रह प्राप्त करून घेतो अशी याची थोडक्यात कथा.

गजासुरवध
अंधक नावाच्या असुराला ब्रह्मदेवाच्या वराने आपल्या जमिनीवर पडणार्‍या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबापासून एकेक असुर निर्माण होईल अशी शक्ती प्राप्त होते. अंधकासुराच्या प्रभावाने हैराण झालेले देव शंकराकडे अभय मागण्यासाठी जातात त्याच वेळी नीलासुर नावाचा राक्षस हत्तीचे रूप धारण करून शंकराचे पूजन करणार्‍या ऋषींना त्रास देतो. शंकर आधी गजासुराचा वध करून त्याच एक दात उपटतो आणि त्यानंतर त्याचे गजचर्म अंगाभोवती गुंडाळून एका हाती वाडगा धरून त्रिशुळाने अंधकासुराचा वध करतो. येथे मात्र अंधकासुरवध दाखवला नसून पूर्ण प्रसंग फक्त गजासुरवधाचा आहे.

सोमास्कंद शिवमूर्ती

शिवपार्वती आणि पार्वतीने कडेवर घेतलेला कार्तिकेय अर्थात स्कंद अशी ही उमेसहित स्कंद असलेली प्रतिमा अर्थात सोमास्कंद शिवमूर्ती.

लिंगोद्भव शिवमूर्ती

एकदा ब्रह्मा आणि विष्णू यांत श्रेष्ठत्वावरून वाद निर्माण झाला. तेव्हा एक दैदिप्यमान अग्निस्तंभ प्रकट झाला. याचा आदी आणि अंत जो शोधून काढेल तो श्रेष्ठ असे ठरले. विष्णू वराहाचे रूप घेऊन पाताळ शोधायला गेला तर ब्रह्माने हंसरूप घेऊन आकाशात मुसंडी मारली. जेव्हा कुणालाही कसलाही थांग लागेना तेव्हा ते दोघेही शिवाला शरण गेले तेव्हा दोघेही आपापल्या परीने श्रेष्ठ आहेत असे सांगून शिवाने लिंगोद्भव स्वरूपात आपले रूप प्रकट केले.
ह्या शिल्पपटात खालील बाजूस वराहरूपी विष्णू स्तंभाचा तळ शोधत असताना दाखविले आहेत तर वरील बाजूस उजवीकडे चतुर्मुखी ब्रह्मदेव स्तंभाचा वरील भाग शोधत आहेत. आदी अंताचा कसलाही थांग न लागल्याने शेवटी ते लिंगरूपी स्तंभातून प्रकट झालेल्या शिवाला शरण गेलेले आहेत. अष्टदिक्पाल हे शिवाचे कौतुक पाहायला आलेले आहेत.

त्रिपुरांतक शिव

ही येथील एक अतिशय देखणी प्रतिमा. तारकासुराचे तीन मुले विद्युन्माली, तारकाक्ष आणि कमलाक्ष यांनी ब्रह्मदेवाची आराधना करून आकाशगामी असलेली अनुक्रमे सुवर्ण, रौप्य आणि लोहमय अशी तीन फिरती पुरे प्राप्त करून घेतली. ही तिन्ही पुरे एकाच रेषेत असतांनाच एकाच बाणाने ह्यांचा विध्वंस करू शकणाराच त्रिपुराचा वध करू शकेल असा वर त्यांनी मिळविला. तीन फिरत्या पुरांमुळे अतिशय बलवान झालेल्या ह्या तीनही असुरांचा शंकराने पृथ्वीरुपी रथ धारण करुन, त्याला सूर्यचंद्ररूपी चक्रे लावून, चार वेदरुपी अश्व जोडून, ब्रह्मदेवाला सारथी करुन आणि बाणाच्या जागी विष्णूला स्थापित करुन करून त्यांचा नाश केला अशी ही थोडक्यात कथा. येथे रथात पार्वतीसह गणपतीही बसलेला दिसतो.

कल्याणसुंदर शिवमूर्ती

शिवपार्वती विवाहाचे अंकन दाखवणार्‍या मूर्तीस कल्याणसुंदर मूर्ती म्हणतात. ह्या मूर्तींमध्ये शिवाने पार्वतीचा हात आपल्या हाती घेतलेला असतो. ब्रह्मदेव हा भटाचे काम करत असतो तर दिक्पाल, विष्णू आदी देव शिवाच्या विवाहाप्रित्यर्थ आलेले असतात. हिमालय हा गडू घेऊन कन्यादान करताना दिसतो.

गंगावतरण
आपल्या शापित पूर्वजांना गंगेच्या तर्पणाने मुक्ती मिळावी म्हणून भगीरथ प्रयत्न करून स्वर्गातून आणलेल्या गंगेला शिव आपल्या जटा मोकळ्या करत गंगेला पृथ्वीवर जाण्यास जागा मोकळी करून देत आहे. डाव्या बाजूस पार्वती उभी असून उजव्या बाजूस भगीरथ बाजूस एका पायावर तप करीत आहे. तर उजव्या बाजूस पाताळात भस्मीभूत होऊन पडलेले सगरपुत्र हात जोडून मुक्तीची याचना करीत आहेत.

ह्या शिवलीलांसहित कृष्णलीलाही येथील स्तंभांवर कोरलेल्या दिसतात.

गोवर्धन गिरीधारी

इंद्रोत्सव साजरा न करता गोवर्धनपूजन केल्याने संतप्त झालेल्या इंद्राने घनघोर वृष्टी सुरु केली. तेव्हा श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलून त्याखाली संपूर्ण गोकुळाचे रक्षण केले अशी ह्याची थोडक्यात कथा. उपरोक्त शिल्पपटात उजव्या बाजूस गोवर्धन प्रसंग कोरला असून वरच्या बाजूस अनंतशयनी विष्णू आहे, तर डावीकडे विष्णू बळीराजाच्या मस्तकावर तिसरा पाय ठेवत त्याचे त्रिविक्रम रूप दाखवत आहे.

कृष्णजन्म व काही लीला
यशोदा पलंगावर झोपलेली असून वसुदेव कृष्णाला गोकुळात घेऊन जात आहे. खालच्या बाजूस कृष्णाच्या लहानपणीचे काही प्रसंग असून कालियामर्दनाचा देखावा कोरलेला आहे.

कृष्णलीला
खालच्या बाजूस असलेल्या शिल्पपटात डाव्या बाजूस मथुरेच्या राजरस्त्यावर बेभान होऊन चालून असलेल्या कुवलयापीड हत्तीला कृष्ण थोपवत आहे तर त्याच्या शेजारी घोड्याच्या रूपाने आलेल्या केशी दैत्याचे कृष्ण निर्दालन करत आहे. वरील बाजूस उखळाचा प्रसंग आणि काही बाललीला दाखवल्या आहेत.

दैत्यनिर्दालन

वरच्या बाजूस शिंकाळ्यातील लोणी खाणे, चक्राच्या रूपात आलेल्या शकटासुराचा वध, काकासुराचा वध आणि झाडांच्या रुपात आलेल्या वृक्षरूप धारण केलेल्या यमलाजुर्नांना कृष्ण दुभंगून टाकत आहे. तर खालच्या बाजूस बैलाच्या रुपात आलेल्या धेनुकासुराचा कृष्ण वध करत असून त्याच्या शेजारीच पुतनेला मारताना कृष्णाचे मनोहारी स्वरुप येथे दाखवले आहे.

याखेरीज शिव आणि कृष्णाच्या जीवनांतील इतरही शिल्पपट येथे आहेत पण त्या सर्वांचे वर्णन करणे विस्तारभयास्तव कठीण आहे. स्तंभांवर असणार्‍या ह्या पटांशिवाय येथे भिंतींच्या आतल्या भागात विविध व्याल प्रतिमा देखील येथे कोरलेल्या आहेत त्या येणेप्रमाणे

ह्याखेरीज मंदिराच्या बाह्यांगाचे सुरेख दर्शन आपल्याला विविध कोनांतून घेता येते.

मधले काशी विश्वेश्वर, डावीकडे गळगनाथ तर उजवीकडे भव्य मल्लिकार्जुन मंदिर

काशी विश्वेश्वर

नागर शैलीचे उत्तम उदाहरण

छोटेखानी काशी विश्वेश्वर मंदिरची इतके परीपूर्ण आहे तर येथील दोन भव्य मंदिरे विरुपाक्ष आणि मल्लिकार्जुन काय असतील त्याविषयी पाहू पुढच्या भागात.

क्रमशः