देव आणि धर्माचे चेताविज्ञान

देव आणि धर्माचे चेताविज्ञान
===============

-राजीव उपाध्ये

"देवदानवा नरे निर्मिले हे मत कळवू द्या
काठोकाठ भरूनी द्या पेला फेस भराभर उसळूं द्या"
- केशवसुत, स्फूर्ति

एका नव्या चेता शास्त्रीय अभ्यासा नुसार लोक देव-देव का करतात या वर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. या अभ्यासानुसार periaqueductal grey नावाचा एक विशिष्ट मेंदूचा भाग (brain region) या देव आणि धार्मिक भावनांशी (feelings) संबंधित आहे.

हा भाग भीती, वेदना आणि परोपकार (altruism) यांसारख्या भावनांवर प्रक्रिया करतो. यामुळे असे सुचवले आहे की धार्मिक श्रद्धा (capacity for religious belief) कदाचित जगण्यासाठी एक मार्ग म्हणून विकसित झाली असावी.

तसेच मेंदूतील एक विशिष्ट भाग, ज्याला **ventromedial prefrontal cortex (vmPFC)** म्हणतात, तो भाग धार्मिक विश्वास आणि देवावरील श्रद्धा राखण्यासाठी जबाबदार आहे.

अभ्यासात असे आढळून आले की ज्या लोकांच्या मेंदूच्या या भागाला इजा झाली किंवा त्यात lesion आहे (उदा. brain tumor किंवा stroke मुळे), त्यांच्यात धार्मिक श्रद्धा आणि आधिभौतिक शक्ती (देव, अदृश्य शक्ती) मध्ये विश्वास ठेवण्याची शक्यता खूपच कमी होते. अशा लोकांना, असे म्हणतात की त्यांना मग त्या गोष्टींमध्ये तथ्य वाटत नाहीत.

जगभरातील 80% पेक्षा जास्त लोक स्वतःला धार्मिक किंवा आध्यात्मिक (spiritual) मानतात. न्यूरोथियोलॉजी (neurotheology) नावाच्या वेगाने विकसित होणार्‍या क्षेत्रात fMRI आणि EEG सारखी प्रगत तंत्रज्ञाने वापरून आध्यात्मिक कर्मकांडातील मेंदूच्या रचनेचा अभ्यास केला जातो. या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की आध्यात्मिक अनुभवांमध्ये अनेक मेंदूचे भाग सक्रिय होतात.

उत्क्रांतीवादी दृष्टीकोनानुसार मेंदूच्या या भागांच्या सक्रियतेमुळे आपल्या पूर्वजांना कळपातमध्ये एकत्र राहणे, सहकार्य करणे आणि common beliefs (समान श्रद्धा) देवाणघेवाण करणे शक्य झाले. यामुळे त्यांना अस्तित्वाच्या लढाई मध्ये मदत झाली. असे म्हणता येईल की देवाची कल्पना ही मेंदूच्या या क्षमतेची एक सहनिर्मिती ('by-product') होती.

कट्टर नास्तिक, अंधश्रद्धा निर्मूलनवाले, तसेच ज्यांना या विषयात अधिक जाणून घ्यायची इच्छा आहे त्यांनी ॲण्ड्र्यु न्युबर्गचे "व्हाय गॉड वोण्ट गो अवे" हे पुस्तक अवश्य वाचावे.(https://www.amazon.in/Why-God-Wont-Go-Away/dp/034544034X)

तात्पर्य - अध्यात्माचा न्यूरोलॉजिकल आधार (neurological basis) समजून घेतल्याने श्रद्धालुंसाठी त्याचे महत्त्व कमी होत नाही, तर मानवी मानसशास्त्राला एक नवीन आयाम मिळतो.

संदर्भ-
https://neurosciencenews.com/spirituality-brain-neurotheology-18845/