काही बातम्या कशा तयार होतात?

निओलिबरलिसम हां कन्झर्व्हेटिझम प्रकार नसून ती एक आर्थिक विचारप्रणाली आहे ज्यात बाजारपेठेला सर्वाधिक महत्त्व दिले गेले आहे. अमेरिकेतील काही वृत्तपत्रे लिबरल आणि काही कन्झर्व्हेटिव्ह आहेत असे विधान सामान्यपणे त्यांच्या सामजिक विचारांबाबत केले जाते(न्युयोर्क टा. लिबरल तर वॉशिंगटन टाईम्स कन्झर्व्हेटिव्ह इ.) बातम्यांचे "उत्पादन" कसे केले जाते आणि ते करणारी किती मोठी इंड्स्ट्री आहे याचे उत्तम विवेचन नोम चोम्स्की यांच्या 'Manufacturing Consent' मधे मिळते. इराक़ वरील अमेरिकेचा हल्ला अथवा 'War on Terror' सारख्या प्रक्षोभक बातम्या किती पद्धतशिरपणे वापरून जनमत युद्धासाठि तयार केले गेले ह्या बद्दल चोम्स्की सह अनेकांनी लिहिले आहे. मीडिया हां अत्यंत चलनी बिझनेस असल्याने नफा आणि राजकीय-आर्थिक संबंध यांची बातम्यांवर छाप असते. यावर उपाय? कोर्पोरेट मीडिया ला सोडून स्वायत्त मिडीयाकडे वळणे. अमेरिकेमधील indymedia, democracynow ही स्वायत्त माध्यमांची उत्तम उदहारणे आहेत. भारतातील (इंग्रजी मधली) म्हणजे Indiatogether, CounterCurrents या सारखे माहितीचे स्त्रोत. विकिपीडिया हे स्वायत्त मिडीयाचे आणि एक उत्कृष्ट उदा. आहे.

पण इंग्रजी भाषेबाबत पंतप्रधानांचे भाषण कोणी का केले, मला फारसे उल्लेखनीय वाटत नाही. हे म्हणायचे कारण इतकेच की जसे जीना हे फाळणीस जबाबदार होते तसेच ब्रिटीशही होतेच. जीनांचे कौतुक जेंव्हा अडवाणी पाकीस्तानात जाऊन करतात तेंव्हा माध्यमे ती बातमी चघळतात. ते मनमोहनसिंगांच्या नशिबाला (त्यांच्या नशिबाने येत नाही). याचा अर्थ तिकडे (ब्रिटनमधे) जाऊन वाटेल ते बोलणे असा होत नाही, पण त्यांचे भाषण खचीतच पडते घेणार्‍या व्यक्तीचे वाटले म्हणून ते पंतप्रधानाकडून असल्याने नक्कीच शोभले नाही असे वाटले. अशा परिस्थितीत मी असे समजलो, की "रोज चर्चा होत असली तरी हवी तेवढी, किंवा हवी तशी चर्चा होत नाही अगदी बरोबर! हवी तशी होणे याचा अर्थ कुणाचे तरी (एका बाजूचे) चघळत बसले पाहीजे असा होत नाही...तर माध्यमांनी असे काम केले पाहीजे की त्यातून जनतेला योग्य माहीती मिळेल. सिंगूरच्या बाबतीत मला एक आठवत असलेली गोष्ट म्हणजे कम्युनिस्ट सरकारकडून झालेल्या शेतकर्‍यांच्या हाला मधे मुस्लीम शेतकरी होते. जर ते खरे असेल तर विचार करा तेच राज्य जर भाजपाचे असते (आणि ते ही गुजराथमधे मोदींचे) तर काय झाले असते? अमेरिकेत "वृत्तपत्रे लिबरल आहेत - तशा वाकड्या बातम्या देतात" आणि "वृत्तपत्रे नियोलिबरल (=कन्झर्व्हेटिव्हचा एक प्रकार) आहेत - तशा वाकड्या बातम्या देतात" या दोन्ही तक्रारी वेगवेगळ्या लोकांकडून ऐकायला मिळतात. वृत्तपत्रेच कशाला? रेडीओ आणि टिव्ही चॅनल्सच्या बाबतीत पण ते पहायला मिळतेच की. रेडीओ, मला वास्तवीक (अमेरिकन लेफ्टीस्ट अर्थात लिबरल)"एनपीआर" (National Public Radio) आवडतो. खूप चांगली माहीती असते आणि विविध पद्धतीने दिलेली असते. त्यांचे काही शोज ऐकण्यासारखे असतात. उ.दा.: morning edition, all things considered, on point, talk of the nation etc. मात्र कधीकधी या चांगले ऐकण्याचा पण कंटाळा येतो ;) आणि मग मी येथील एक स्थानीक रेडिओ लावतो - अर्थातच (अमेरिकन) राईट विंग आणि स्वतःला आणि ऐकणार्‍याला बेस्ट अँड दि ब्राईटेस्ट म्हणवून घेतात. असली करमणूक असते! लोकं कसे ऐकू शकतात आणि विश्वास ठेवू शकतात हे समजत नाही. टिव्हीवर अल्ट्रा लिबरल म्हणता येईल अशी व्यक्ती म्हणजे बिल माहर आहे. पण त्याचे वैशिष्ठ्य असे की त्या वेळेस जे वाटेल ते बोलणार. बुशला अत्यंत नावे ठेवली, ओबामा ओबामा केले, मात्र आता ओबामा जेंव्हा सगळ्यांना सामावून घेण्याच्या प्रयत्नात तडजोडी करू लागले तेंव्हा मात्र हा पठ्ठ्या त्याच्यावर कडवट टिका करत म्हणाला की वास्तवीक ओबामाने थोडेसे बुशला स्वतःमधे सामावून घेतले पाहीजे. नॉम चॉम्स्की पण आवडता लेखक आहे. त्याची काही पुस्तके माझ्याकडे आहेत. Understanding Power हे पुस्तक मला आवडले होते. अतिशय विद्वान आहे. त्यांना जरी इथले बरेचसे जण कम्युनिस्ट म्हणत असले तरी तसे वाटत नाही. मात्र त्याचा इतका स्पष्टवक्तेपणा आणि अमेरिकेवरील जहरी टिका ही अमेरिकन आणि अमेरिकेत असल्याने चालू शकते असे कुठेतरी वाटते. रशियात अगदी पुतिनच्या रशियात पत्रकारांचे काय झाले आणि काय होत आहे हे आपण वाचत/ऐकत असतोच. तरी देखील आपल्याकडे रशियाचे कौतुक करणारे कम्युनिस्ट आजही आहेतच... माध्यमांचा उपयोग कसा केला जातो, हे जसे चॉम्स्कीने सांगितले आहे तसेच Wag the dog ह्या रॉबर्ट डिनेरो आणि डस्टीन हॉफमनच्या चित्रपटात चांगले दाखवले आहे. शहारूख खान-जुही चावलाच्या पडलेल्या "फिर भी दिल है हिंदूस्थानी" फार्स मधे पण तेच दाखवायचा प्रयत्न केला गेला होता. (सॅरा पेलिन म्हणतात की लिबरल मीडियाने डेमोक्रॅटांची असमतोल प्रशंसा केली. विरोधक म्हणतात की वृत्तपत्रांनी या अननुभवी सॅरा पेलिनला "मॅककेनचा ब्रिलियंट चॉइस" बनवले. वेगवेगळ्या लोकांना वेगवेगळ्या अपेक्षांमुळे मिडिया उलटसुलट झुकलेली दिसली.) पिडांनी इतके चांगले उत्तर दिले आहे की त्याच्या पुढे अजून काही लिहीण्याची गरज नाही :-) I rest my case (except I am independent ;) )

तुमचा सगळा रोष माध्यमांवर आहे असे वाटते ते पुर्णपणे चुकीचे आहे असे मला वाटते . माझी विधाने लेखासंदर्भात घेतली तर मला काय म्हणायचे आहे ते लक्षात येईल. माझे इतरत्र अनेक ठिकाणी प्रतिसाद अथवा लेखन पाहीले तर समजेल की नागरी जबाबदारी न पाळण्यावरून मी अनेकदा लिहीले आहे. ह्या लेखाचा/चर्चेचा विषय हा काही बातम्या कशा तयार होतात हा आहे. तो केवळ वृत्तपत्रासंदर्भात नसून एकूणच प्रसारमाध्यमासंदर्भात आहे. बातम्या ह्या जेंव्हा मुद्दामून तयार होतात तेंव्हा त्यातून काहीतरी biased opinion shape करणे हा हेतू असतो. तसे बातम्यासंदर्भात करणे हे केवळ माध्यमांनाच जमू शकते. प्रथम पानावर आकर्षक शिर्षक लिहीले तरच ते वृत्तपत्र खपणार नाहीतर कोण घेणार? वृत्तपत्र हे सजग माध्यम आहे त्याचे व्यावसायीकरण होत आहे हे बरोबर असले तरी त्याच अस्तिव तर आपण नाकारू शकत नाही ना आणि दुसरे एक महत्वाच कारण बरीचशी वृत्तपत्र भांडवल दारांच्या हातात असल्यामूळे संपादकालाही आपली मते मांडता येत नाही. वरील विधानात आपल्याला अधोरेखीत ठिकाणी, "बरोबर नसले" असे म्हणायचे आहे असे गृहीत धरतो. प्रथम पानावर केवळ जसवंतसिंग/अडवाणी आदींनी काही बोलले तरच बातमी का? जेंव्हा मनमोहनसिंग काही बोलले तर का नाही? वरूण गांधींच्या बोलण्याला भरपूर बदनामी करणारी पब्लीसिटी - बातम्या आणि चर्चा. पण तेच जेंव्हा २६ नोव्हेंबरला जेंव्हा मुंबईत ताज-ओबेराय जळत होते आणि त्याच मध्यरात्री दिल्लीत राहूल गांधी नाचत होते, तेंव्हा मात्र मोघमपणा. यात नक्की व्यावसायिकता कशी येते बरे? का सरकार कडून मिळणार्‍या जाहीराती आणि परीणामी (करदात्यांचे) पैसे मिळणार नाही या भितीने काहीच लिहीले जात नाही? बरीचशी वृत्तपत्र भांडवल दारांच्या हातात असल्यामूळे संपादकालाही आपली मते मांडता येत नाही. अहो हा प्रश्न फक्त भांडवलदारी मालक आणि संपादकांचा नाही आहे, जरी तो मुद्दा योग्य असला तरी... विचार करा तेहलका सारखे (कॉमी आणि माझ्या लेखी विद्वेष पसरवणारे) माध्यम: त्यांनी स्टींग ऑपरेशन करून भाजपाचे भांडे फोडले. त्यांच्यातील राजकारणी कसे भ्रष्ट आहेत हे दाखवले. जे होते ते दाखवले. त्यात भाजपाची अथवा बंगारू वगैरेंची बाजू घेण्याचा संबंध नाही. आता मला सांगा त्यांनी असे कधी सांगितले का की ते (केवळ उ.दा. म्हणून हे नाव) सुरेश कलमाडींकडे गेले आणि त्यांचे स्टींग ऑपरेशन फसले म्हणून? अर्थातच नाही. कारण पक्षकचेरीत असोत अथवा संसदेत असोत फक्त एकाच बाजूच्या चोरांकडे जाऊन ते चोरी करताना दाखवायचे. दुसर्‍या बाजूला (काँग्रेस, समाजवादी/राष्ट्रवादी काँग्रेस इत्यादी) काही समान पद्धतीने आणि तितकेच चोरांना चोरी करताना दाखवायचे नाही. म्हणजे data flawed कारण प्रयोग करताना सर्वप्रकारचे datapoints नाही. याला म्हणतात की, there three kinds of lies: lie, damn lie and statistics. या तेहलकाने जॉर्ज फर्नांडीसच्या नावाने प्रचंड गरळ ओकली. आज काँग्रेसच्याच सरकारने त्यांची आरोपातून निर्दोष मुक्तता केली. मला सांगा आली का ती बातमी तेहलका मधे? अर्थातच नाही कारण जसे काही बाजू या भांडवलशाहीने बरबटलेल्या असतात तशा काही द्वेषाने. यातील दुसर्‍या प्रकारच्या देशासाठी आणि समाजासाठी जास्त घातक असतात. ते राजकारण्यांइतकेच किंबहूना जास्त भ्रष्ट असतात.