अफाट गुणवत्ता असूनही काहीशा दुर्लक्षित राहिलेल्या एका उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वाचा परिचय आवडला. त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन !

खानखोजे यांचे नाव कृषी संबंधीत आहे इतकी त्रोटक माहिती होती. पण लेख वाचूनच छाती दडपली. किती कठोर परीश्रम, चिकाटी, त्याग. उत्तम लेख आणि ओळख. खूप दिवसांनी चांगले वाचल्याचे समाधान मिळाले.

डॉक्टरसाहेब आणि सौंदाळासाहेब.

एका अचाट माणसाची ओळख करून दिलीत.. मनापासून धन्यवाद...

छान ओळख करून दिली.

स्वराज्य मिळाल्यानंतर त्याचे सुराज्यात रूपांतर करण्यासाठी तो मोठ्या उमेदीने मायदेशी परतला. इथे मात्र या महान क्रांतिकारक नि श्रेष्ठ आंतरराष्ट्रीय कृषितज्ज्ञाच्या वाट्याला आली ना चिरा ..... ना पणती .... - वीणा गवाणकर

इतका चढता आलेख आणि शेवट वाचताना..हृदय पिळवटलं.किती खडतर वाट मिळाली एका देशभक्ताला.... मी 'एक होता कार्व्हर 'पुस्तक परिचय लिहिला तेव्हा वीणा गवाणकर यांचेच डॉ.खानखोजे यांचे पुस्तक वाचा असे सांगितले होते.आता नक्कीच वाचेन.

नमस्कार सुधीर कांदळकर! खानखोजे यांच्या परिचयाबद्दल आभार. त्यांचं आयुष्य सावरकरांसारखं तलवारीच्या धारेवर गेलं. जर गदरपंथीयांचा उठाव यशस्वी झाला असता तर आज खानखोजे हे भारताचे पहिले पंतप्रधान असते. निदान कृषिमंत्री तरी नक्कीच असते. या योजनेविषयी फार कमी माहिती उपलब्ध आहे. ती यशस्वी करण्यासाठी संस्थानिकांचा पाठिंबाही घेतला गेला होता, असं ऐकलंय. असो. राजकीय क्रांती अयाश्वी ठरली तरी खचून न जाता या पठ्ठ्याने कृषीक्रांतीत स्वत:स झोकून दिलं. मेक्सिकोच्या हरितक्रांतीत त्यांचं अमूल्य योगदान आहे. त्या हरितक्रांतीतून नॉर्मन बोरलॉग हे मेक्सिकन कृषीतत्ज्ञ पुढे आले. त्यांनी भारतात हरितक्रांतीची मुहूर्तमेढ रोवली. पण भारतात त्या संदर्भात खानखोज्यांचं नावही ऐकू येत नाही. खरंतर खानखोजे हे भारताचे कृषीमंत्री व्हायला हवेत. पण ते झालं नाही. म्हणतात ना सिंहाच्या नेतृत्वाखाली सशांची फौजही जिंकते, पण सशाच्या हाताखालचे सिंहही शेपूट घालतात. नेहरूंना भीती होती की खानखोजे ( व / वा त्यांचे क्रांतिकारक वर्तुळातले लोकं ) नेहरूंची सत्ता उलथून तर टाकणार नाहीत. ही भीती अगदीच अनाठायी नव्हती. असे प्रकार १९५१ व १९६१ साली घडले होते, असं ऐकून आहे. स्वतंत्र भारतात खानखोज्यांना मिळालेल्या तुसड्या वागणुकीची अशी संगती लागू शकते. बाकी, खानखोज्यांच्या राजकीय व कृषी या दोन्ही क्रांत्यांवर अधिक माहिती उजेडात येणे अत्यावश्यक आहे. -नाठाळ नठ्या

पांडुरंग सदाशिव खानखोजे हे नाव आपल्याला शालेय पाठ्यपुस्तकात कधी वाचायला मिळाले नसेल >>> शाळेत असताना इतिहास न वाचण्याने असे लिहिले असेल. मला तरी अजूनही आठवते की भारतीय क्रांतिकारकांच्या धड्यामध्ये मदनलाल धिंग्रा यांच्या बरोबर खानखोजे यांचे ही नाव होते. बहुतेक सुभाषबाबूंच्या संदर्भातही आलेले होते. बाकी पुढची ओळख झालेली नव्हती त्यामुळे ती करून दिल्याबद्दल धन्यवाद. मला बरेच दिवस हे सलते की आमच्या वेळेस जो इतिहास शिकवला गेला तो १९४७ पर्यंतचाच. आता खरे म्हणजे पुढचा इतिहास सुद्धा शिकवावा.

नुकतेच भारतातून येताना वीणा गवाणकर लिखित "नाही चिरा" हे डॉ खानखोजे यांच्यावरचे पुस्तक वाचायला आणले आहे.

अचाट अफाट व्यक्ती. परिचय आवडला.

टर्मिनेटर, मुवि, भक्तीताई, कंजूसराव, नठ्यारा प्रतिसादाबद्दल सर्वांना धन्यवाद. माझे वैयक्तिक मत असे की एखाद्या व्यक्तीच्या कार्यामुळे इतिहासावर ठसा उमटला की त्या व्यक्तीची इतिहासात ठळक नोंद होते. अन्यथा कार्य कितीही थोर असले तरी इतिहासातली नोंद तशी ठळक होत नाही. संशोधकांपैकी डेव्हिड हूक आणि आल्फ्रेड रसेल वॉलेस या शास्त्रज्ञांबद्दल असे म्हणता येईल. न्यूटनने शोधून काढलेले गतिविषयक नियम हूकने अगोदरच शोधून काढले होते. परंतु प्रसिद्ध केले नव्हते. न्यूटनने अगोदर प्रसिद्ध केले. त्यामुळे ते न्यूटनच्या नावे नोंदले गेले. आल्फ्रेड रसेल वॉलेसने उत्क्रांतीचे तत्व स्वतंत्रपणे शोधले होते. परंतु ते डार्विनच्या नावावर प्रसिद्ध आहे. आल्फ्रेड रसेल वॉलेस फारसा कुणाला ठाऊकही नाही. मुद्दाम शास्त्रज्ञांची उदाहरणे दिली. राजकीय व्यक्तींची दिली तर मला शिव्या पडतील. असो. हे माझे मत आहे. इतरांची मते वेगळी असूं शकतात.

प्रतिसादाबद्दल ध्न्यवाद.

थोर स्वातंत्र्यसैनिक श्री खानखोजे यांच्या परिचयाबद्दल धन्यवाद. आधी पुसटसे नाव वाचल्यासारखे वाटतेय, आता नक्कीच अधिक माहिती वाचायला आवडेल.

दिव्यत्वाची जेथ प्रचिती तेथे कर माझे जुळती खुप सुंदर लेख ! तुमच्या ओघवत्या लेखनशैलीला सलाम ! वीणा गवाणकर यांचे "नाही चिरा" हे डॉ खानखोजे यांच्यावरचे पुस्तक वाचले आहे. माझ्या एका मित्राने या पुस्तकावर इंटरनेट रेडिओ साठी ऑडियो प्रोजेक्ट केला होता तेव्हा साक्षात वीणा गवाणकर यांना भेटण्याचा योग आला होता.. ही रोमांचक आठवण ! धन्यवाद. अशाच पुढील प्रेरणादायी लेखाच्या प्रतिक्षेत.

श्वेताताई आणि चौथा कोनाडासाहेब प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद.