भारताला स्वातंत्र्य मिळालं म्हणजे नेमकं काय ?

हलाला वगैरे ?

ईस्ट इंडिया कंपनीने इ.स. १८१५ ते १८२८ या १४ वर्षांत बंगाल प्रेसिडेन्सीत एकूण ८,१३५ सतींची नोंद केली (सरासरी दरवर्षी ३७८ ते ८३९), त्यापैकी ७५% सती एकट्या बंगालमध्येच झाल्या. वयाचा विचार करता, इ.स. १८२३ मधील ५७५ सतींपैकी २४० महिला ३० वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या होत्या.

इ.स. १८२३ मध्ये बंगालमध्ये झालेल्या ५७५ सतींची नोंद पाहता:
३२ बायका २० वर्षांखालील होत्या.
२०८ बायका २० ते ३० वयोगटातील होत्या.
उर्वरित ३३५ बायका ३० वर्षांपेक्षा मोठ्या होत्या.
कारण: कुलीन ब्राह्मणांमधील बहुपत्नीत्व प्रथा आणि लहान वयातील बालविवाह यामुळे अनेक स्त्रिया लवकर विधवा होत असत

जातीच्या बाबतीत, ब्राह्मण व राजपूत यांचे प्रमाण सर्वाधिक होते, तर सामाजिक-आर्थिक स्तरात मध्यमवर्गीय जमीनदार वर्गातील विधवांच्या मालमत्तेच्या हक्कामुळेही ही प्रथा टिकून होती. ही आकडेवारी बंगाल गॅझेट्स, बिनॉय भुषण रॉय यांचे 'Socioeconomic impact of Sati in Bengal', डी. सुब्रमण्यम रेड्डी यांचे 'Social and Cultural Awakening in India' तसेच विकिपीडियावरील 'Sati (practice)' या लेखात तपशिलाने वाचायला मिळेल.

स्वातंत्र्योत्तर भारतात १९४७ ते १९८७ दरम्यान अधिकृतपणे सुमारे ४० सतीप्रकरणांची नोंद आहे, त्यापैकी एकट्या राजस्थानात २९ घटना घडल्या. या काळातील पहिली नोंदलेली घटना १९७९ मध्ये उत्तर प्रदेशातील बंदा जिल्ह्यात जावित्री तिवारी हिची होती. त्यानंतर सोना कंवर (१९८१, राजस्थान, वय ६२), वैजयंत्री (वय २०), जानकरानी (२००२, मध्य प्रदेश, वय ४०) आणि लालमती वर्मा (२००८, छत्तीसगढ, वय ७५) या घटना घडल्या. मात्र, या सर्वांपेक्षा सर्वाधिक चर्चित आणि केंद्र सरकारला कठोर कायदा करण्यास भाग पाडणारी घटना म्हणजे ४ सप्टेंबर १९८७ रोजी राजस्थानातील देवराला गावात घडलेली १८ वर्षीय रूप कंवर हिची सती होती. तिच्या पतीच्या मृत्यूनंतर तिला तिच्या पतीच्या जळत्या चितेवर बसवण्यात आले; ती विवाहित वस्त्रे परिधान करून होती आणि हजारो लोकांनी हा प्रकार पाहिला. या घटनेनंतर देशभर मोठा आक्रोश झाला. याचा परिणाम म्हणून सरकारने 'सती (प्रतिबंध) अधिनियम, १९८७' लागू केला. या नवीन कायद्याने केवळ सती करणेच नव्हे, तर तिचा 'महिमा गायन' (ग्लोरिफिकेशन) करणेही प्रथमच गुन्हा ठरवले. रूप कंवर ही भारतातील शेवटची नोंदलेली सती मानली जाते; तथापि, अधिकृत आकडेवारीनुसार १९८७ नंतर कोणतीही यशस्वी सती झाली नसली, तरीही २००८ मध्ये छत्तीसगढमध्ये लालमती वर्माचा मृत्यू ही शेवटची घटना मानली जाते.

त्या लेखाचा दुवा कृपया द्यावा. 

बाकी सती प्रथा भारतात सर्वत्र होती, दक्षिणेतील अनेक राजस्त्रिय सती गेल्या होत्या, महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या पत्नी पुतळाबाई तसेच माधवराव पेशव्यांच्या पत्नी सती गेल्या होत्या, महाराणा रणजितसिंह ह्यांच्याही पत्नी सती गेल्या होत्या. बंगालात ब्रिटिश सत्ता असल्याने त्यांनी व्यवस्थित नोंदणी ठेवली, इतर ठिकाणी व्यवस्थेचा अभाव असल्याने सती गेलेल्यांची नोंद झाली नाही. स्वतंत्र भारतातही बऱ्याच सती गेल्या. 

१९८७ ला राजस्थानच्या देवराला गावात रूप कण्वर ही अठरा वर्षांची विधवा सती गेली होती, तिला अफूचे दूध पाजण्यात आले होते नी ती बाहेर पळण्याचा प्रयत्न करत होती पण तिला बांबूने परत ढकलण्यात आल्याचे प्रत्यक्षदर्शीनी पाहिल्याचे सांगितले होते.

 १८१५ ते १८२८ या १४ वर्षांत बंगाल प्रेसिडेन्सीत एकूण ८,१३५ सतींची नोंद केली (सरासरी दरवर्षी ३७८ ते ८३९), त्यापैकी ७५% सती एकट्या बंगालमध्येच झाल्या. वयाचा विचार करता, इ.स. १८२३ मधील ५७५ सतींपैकी २४० महिला ३० वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या होत्या. आता ८१३५ स्त्रिया चौदा वर्षात म्हणजे वर्षाकाठी सरासरी ५८१ स्त्रिया म्हणजेच रोज १.५ स्त्रिया. 

आणि हो आता मूळ मुद्दा : 

स्त्री म्हणजे भाजीपाला/ बकरी कोंबडी नाही ना हो ८१३५ आणि सरासरी १.५ मांडून मोकळे व्हायला. अतिशय क्लेशातून जाऊनही हा प्रतिसाद लिहितो आहे कारण आकडेवारी रक्ताळलेली असली तरी आरसा दाखवते. अर्थात ८१३५ स्त्रिया काय किंवा अगदी एकटी एक स्त्री म्हणा काय ? भयावह आहे हे किमान भावनिक बुद्ध्यांक असणाऱ्या कुठल्याही सामान्य माणसाला माझ्यासारख्या.

 तरीही, 

रोज जवळपास २ स्त्रिया जाळल्या जात ते पण १४ वर्षे ह्या फॅक्ट नंतर सुद्धा आपला स्टँड सती प्रथाच नव्हती असा असेल तर माझी लेखनसीमा आणि हात जोडून निरोप ह्या विषयावर. 

(अंतर्मुख चाबरा) खोंडे

अपवादात्मक गोष्टी सुद्धा प्रथा असू शकतात. प्रथा असण्यासाठी सर्वच विधवांनी सती गेले पाहिजे असे नाही. त्याशिवाय त्या काळाच्या संकेतानुसार, सती जाणे हे अत्यंत गौरवशाली होते. कुणी आपल्याच घरातील सुनांना अफूची गोळी वगैरे खाऊन मारले तर तो खून असू शकतो पण त्यामुळे सरसकट सर्व सती गेलेल्याना अपवाद वगैरे म्हणून हिणविणे योग्य नाही. पुतळाबाई, रमाबाई किंवा मुक्ताबाई फणसे (होळकर) इत्यादीना "अपवाद" म्हणून दुर्लक्षित करणे योग्य वाटत नाही.

इंग्रजांनी आणि मिशनरी मंडळींनी सती प्रथेच्या अतिरंजित कथा पसरविल्या असल्या तरीसुद्धा ज्याचे ठोस पुरावे उपलब्ध आहेत त्यावरून सुद्धा सती "प्रथा" हि भारतांत बराच काळ होती असे आपण सहज म्हणून शकतो. बहुतेक तटस्थ लेखन हे सती प्रथा गौरवशाली होती आणि पूर्णतः स्वैच्छिक होती असेच सांगते. अर्थांत ह्या प्रकारे जीव देण्यासाठी त्या महिलेला बरेच धैर्य पाहिजे त्यामुळे खूप कमी विधवा सती जात असतील ह्यांत आश्चर्य नाही.

हिंदू बाजूने प्राध्यापिका मीनाक्षी जैन ह्यांनी सती विषयावर अक्खे पुस्तक लिहिले आहे. अयोध्या आणि इतर विविध विषयांवर हिंदू बाजूने त्यांनी लेखन केले असल्याने किमान त्यांच्या लेखनाला महत्व दिले पाहिजे. त्या सुद्धा सती प्रथा अस्तित्वांत नव्हती किंवा "अपवाद" होता वगैरे लिहीत नाही. ब्रिटिश लोकांची आकडेवारी बरोबर नाही हा त्यांच्या मूळ मुद्दा आहे आणि मिशनरी मंडळींनी बंगाल प्रांतात खोटा डेटा निर्माण केला अशी त्यांच्या पुस्तकाची मुख्य भूमिका आहे.

पण त्या पुस्तकांत सुद्धा, जैन स्वतः सती प्रथेचे अस्तित्व मान्य करतात, विविध कालखंडात, विविध दरबारातील दस्तऐवज, विदेशी प्रवासी चे प्रवास वृत्तांत इत्यादीत अनेक महिला सती गेल्याचे दिसून येते. विदेशी प्रवासी अत्यंत कुतूहलाने आणि आश्चर्याने हे पाहण्यासाठी गेले होते आणि बहुतेक जुन्या प्रवाश्यांची सती प्रथा हि पूर्णतः स्वैच्छिक निर्णय असल्याचे लिहिले आहे असे जैन ह्यांचे लेखन सांगते.

काही जुन्या प्रवासवरणात ग्रीक प्रवासी आपला वृत्तांत लिहितो. पर्शियन सैन्यातील हिंदू सरदार मारतो आणि त्याच्या दोन्ही बायका सती जाण्याच्या सन्माना साठी भांडतात. थोरली बायको गरोदर असते पण आपण थोरली म्हणून आपला अधिकार प्रथम मानते तर दुसरी आपण गरोदर नसल्याने आपल्याला अधिकार आहे म्हणून भांडते. शेवटी पर्शियन अधिकारी हस्तक्षेप करून निवाडा धाकट्या बायकोच्या नावे देतात. महत्वाचे म्हणजे इथे दोन्ही पत्नी "मी सती जाणार" म्हणून भांडत आहेत.

त्याच प्रकारे ईस्ट इंडिया कम्पनीच्या विविध वृत्तांतात "सेल्फ immolation of widows" असा उल्लेख आढळतो. बहुतेक वेळी परिवारातील सदस्य आणि तिथे असलेले ब्राम्हण वगैरे विधवेला सती न जाण्यासाठी परावृत्त करतात असेच विविध लिखाणात वर्णित आहे.  मिशनरी लोकांचा प्रभाव वाढल्यानंतर हा सूर बदलतो आणि वेगळे वळण घेतो.

सती प्रथा वैदिक धर्मापेक्षाही जुनी आहे. सती चा उल्लेख सर्वप्रथम रिग्वेदांत आढळतो जिथे ऋषी मुनी एका विधवेला सती जाण्यापासून परावृत्त करतात आणि सती जाणे योग्य का नाही ह्याचे मार्गदर्शन करतात. तरी सुद्धा रिग्वेद नंतरच्या हिंदू साहित्यांत सती चा उल्लेख येतो. पांडू नंतर माद्री सती जाते. वासुदेव नंतर त्यांच्या ४ पत्नी सती जातात आणि श्रीकृष्णांनी अवतार समाप्ती केल्या नंतर त्यांच्या ५ पत्नी दाह करून सती जातात. आधुनिक काळांत शिवाजी महाराज ह्याच्या शिवाय रणजित सिंग ह्याच्या चितेवर ४ पत्नी आणि अनेक रखेल सती गेल्या. शिवाजी महाराजांच्या सर्वच पत्नीनं सती जायचे होते पण इतर दोघांना लहान मुले असल्याने इतरांनी त्यांना परावृत्त केले. १९८७ मध्ये रूप कुवर सती गेल्या. अनेकांनी ह्याला खून घोषित करण्याचा प्रयत्न केला. पण माझ्या माहिती प्रमाणे भारतीय कोर्टाने ह्याला खून म्हणून मान्य केले नाही.

त्यामुळे सती प्रथा नव्हती असे म्हणणे चुकीचे आहे. इतिहासांत, पुराणांत आणि आधुनिक काळांत सुद्धा अनेक स्त्रिया सती गेल्या आहेत असे आढळून येते. प्रत्येक कालखण्डात सती गेलेल्या महिलेला परावृत्त करण्याचा प्रयत्न इतरांनी केला आणि बहुतेक वेळा तो तिचा स्वतःचा निर्णय होता असे आढळून येते. सती गेलेल्यांचा गौरव इतर समाजाने केला असे सुद्धा आढळून येते.

चूक कि बरोबर ? माझ्या मते साईट प्रथेला किमान आधुनिक काळांत गौरव देणे योग्य नाही. पण जुन्या काळांत ज्या राणी वगैरे स्वेच्छेने सती गेल्या त्यांचा गौरव करण्यात काही चूक आहे असे वाटत नाही. तो काळ वेगळा होता आणि तेंव्हाचे मापदंड वेगळे होते.

इंग्रज नसते तर आज सुद्धा महिला सती गेल्या असता असे तरी मला वाटत नाही. बहुतेक सुधारणावादी चळवळी नेहमीच भारतांत आल्या आहेत आणि अत्यंत लवकर त्यांनी समाजांत बदल सुद्धा घडवून आणला आहे. स्त्री शिक्षण असो वा परिवार नियोजन किंवा अस्पृश्यता विरोध, इंग्रजांची भूमिका बहुतांशी शून्य राहिली आहे. सती प्रथेवर सुद्धा मिशनरी मंडळींनी रिपोर्ट्स लिहिले तरी सुद्धा ते अतिरंजित होते असेच मानावे लागेल पण तरी सुद्धा प्रथा होती आणि ती जाणे आवश्यक होते ह्यात शंका नाही.

हा एक अतिशय अश्लाघ्य, अश्लील व सभ्य सभेत व्यत्यय आणणारा प्रतिसाद असून तो तडक उडवून संबंधित सभासदांना कडक समज देऊन ती पण त्यांना न समजल्यास त्यांच्यावर हक्कभंगाची कारवाई करावी ही नम्र विनंती. 

(संसदीय कार्यमंत्री मिसळपाव सरकार) 

किरेन खोंडिज्जू

त्यांना हालाला चांगली वाटते तर वाटू द्या की. तुम्ही कामुन त्यांना शिंगावर घेताय? 

मिसळपाववरच इतरत्र उजव्या इतिहासकारांची काही व्यवच्छेदक लक्षणे मांडली होती. 

त्याला सप्रमाण लाईव्ह विदा तुमच्या प्रतिसादातून मिळणे हे आमचे भाग्यच. 

(भारावून गेलेला पीएसपीओ) पंखा खोंडे

काहीतरीच काय? FGM मुळे कोणाचा जीव जातो का? सती प्रकाराखाली हत्या (सती प्रथा नव्हे. अशी प्रथा किंवा परंपरा कधीही नव्हती) करण्याचे तुरळक प्रकार थांबून अनेक दशके लोटली असली तरी त्यावर कठोर टीका करायलाच हवी. पण हलाला, FGM या पवित्र प्रथा, परंपरा अजूनही सुरू असल्या तरी त्याविरोधात बोलणे हे मनुवाद्यांचे षडयंत्र आहे कारण त्यात कोणाचाही प्राण  जात नाही. 

*** जगातील काही भागात चालू असलेल्या Female Genital Mutilation (FGM) ह्या घृणास्पद प्रथेचा कोणीही उल्लेख केलेला नाही ह्याचे आश्चर्य वाटले.***

तुम्ही चर्चा सुरु करा आणि आम्ही विस्ताराने प्रतिसाद देऊ. सती विषयावरील चर्चेसाठी FGM किंवा इतर बीभत्स गोष्टीवर सुद्धा चर्चा केलीच पाहिजे असा काय नियम आहे ? तुम्ही लेखन प्रपंच करा आम्ही तितक्याच आग्रहाने प्रतिसाद देऊ. पण FGM वर चर्चा नाही केली म्हणून सती विषयाच्या इतिहासावर आम्ही बोलू नये हा तर्कदुष्टपणा आहे. 

+१ 

+ १

बोला हर हर महादेव

हर हर महादेव!

आम्ही शाखेत नाही आखाड्यात पोसलो आहोत.

दोन्हींचा इथे संबंध काय?