राष्ट्रभावनेचा अभाव.. भारतासमोरच्या अडचणींचे मूळ?

हम्म! आपल्या देशाचा आणि देशवासियांचा कमीपणा दाखवणारा अजून एक लेख...!

बाकी लेख छानच आहे हो, चालू द्या! :)

इथे एवढा भ्रष्टाचार, अनाचार, अनागोंदी वगैरे असतानादेखील छान छान नी सुंदर सुंदर नी मारे शिस्तशीर वगैरे देशातली गोरी माकडं इथे मोठमोठी हापिसं थाटून धंदे करायला मात्र बरी येतात याची मात्र अंमळ गंमत वाटते! :)

स्वगत : अहो एवढी मोठी भारतीय बाजारपेठ! दमड्या मिळतात, दुसरं काय! कमवा लेको...:)

आपला,
(भारतीय) तात्या.

--
आयुष्याची सारवट गाडी वंगण नाही म्हणून कधी थांबली नाही आणि आहे म्हणून कधी वेगानं पळाली नाही! चाल मात्र कोकणी वाटेसारखी. सदा नागमोडी! :)
(अंतुबर्वा)

पूर्ण सहमत...

मी मुमुक्षू यांच्याशी सहमत आहे. राष्ट्रभावनेचा अभाव हा भारतासमोरील 'खूपश्या' (पण सर्व नव्हे) अडचणींच्या मुळाशी आहे. पण राष्ट्रभावनेची व्याख्या थोडीशी 'राष्ट्राभिमान' / 'नॅशनल सेल्फ आयडेन्टिटी' अशी करेन. जर एखाद्याला ही भावना असेल, तर आपण रोज आजूबाजूला बघतो त्यातल्या कितीतरी गोष्टी नाहिश्या होतील, भ्रष्टाचार, हिंसक दंगे इत्यादी. इतकेच काय सार्वजनिक मालमत्तेची नासधूस (हे काही दंग्यांमधेच होते असे नाही, रेल्वेच्या डब्यांवर नजर टाका), ऐतिहासिक स्थळांची नासधूस, त्यांची दूरवस्था, कित्येक धार्मिक ठिकाणी बोकाळलेली अव्यवस्था, दुर्गंधी, अस्वच्छपणा, किती किती उदाहरणे देता येतील.

याचा अर्थ सारखे तलवार काढून कापाकापी करत फिरावे असे नाही. फक्त साधे जीवन जगताना सुद्धा हा विचार मुळाशी असला तरी कितीतरी गोष्टी आपोआप घडून येतील.

बिपिन.

दुसर्‍या कुठल्या मोठ्या लोकशाही देशाच्या तुलनेने बघता "भारतात राष्ट्रभावनेचा तुलनात्मक अभाव नाही" असे माझे मत आहे. (तुम्ही परदेशातल्या झाडूवाल्याचे, जॉर्ज वॉशिंगटन कार्व्हरचे उदाहरण दिलेत, म्हणून तुलनात्मक विचार केला.)

आता जर प्रश्न असा असेल की "समूहभावनेचा अभाव - मानवसमाजांतील अडचणींचे मूळ?" तर वेगळा विचार करावा लागेल.

२६ जानेवारी, १५ ऑगस्ट या सारखे राष्ट्रीय दिन भ्रष्टाचार मुक्त दिन म्हणून पाळल्या जावेत.

सर्वच लोक म्हणतात की जो काही भ्रष्ट व्यवहार करतात ते अगतिकतेमुळे करतात. आपण मुद्दामून देशाच्या वाइटासाठी भ्रष्टाचार करत आहोत, असे म्हणणारा कोण सापडेल? स्वतःला "व्हिलन" जाणणारे व्हिलन केवळ सिनेमातच असतात. सरकारने लाच देऊन विरोधी आमदार विकत घेतले, तर काय मुख्यमंत्री असा विचार करतात का - "चला, महाराष्ट्राचे नुकसान करू"? तर, नव्हे. ते असा विचार करतात - "भारताच्या प्रगतीसाठी महाराष्ट्रात आपल्या पक्षाचे राज्य असणे महत्त्वाचे आहे. त्या हावरट विरोधी आमदारांसाठी कोणाला सुपारी देण्यापेक्षा, त्यांना १०-२०कोटी द्यावेत. सरकार वाचेल, यातच राष्ट्राचे भले आहे." तोच प्रकार गल्लीत लाच घेणार्‍या पोलिसाचा - "सरकार मला इतके तुटपुंजे वेतन देते, की रोजचा खर्च होत नाही. मग चोरांना पकडू कसे? चला या भुरट्या चोराकडून लाच घेतो, म्हणजे जीवितार्थ चालेल. मग मोठ्या चोराला पकडायला मी समर्थ असेन."

राष्ट्राचे नुकसान करण्याच्या हेतूने भ्रष्टाचार करणारा कोणी मला दिसला तर मला कमालीचे आश्चर्य वाटेल. "अगतिक नसेन तर भ्रष्टाचार करणार नाही," असे झाडून ९०-९९% टक्के लोक म्हणतील, आणि २६ जानेवारीलाच नव्हे, कुठल्याही दिवशी.

भ्रष्टाचार हा "सिस्टिम्स प्रॉब्लेम" आहे. १९व्या शतकात अमेरिकेत भ्रष्टाचार टप्प्या-टप्प्यावरती बोकाळला होता. आजकाल तो फक्त उच्चपदस्थांपाशी होतो. (कोपर्‍यावरचा पोलीस असेच कोणाहीकडून लाच मागत नाही. केवळ नेहमीच्या गुंडांकडूनच हप्ता घेतो... वगैरे.) बहुतेक वेळ लाचलुचपत न देताघेता जर उदरनिर्वाह करता आला, अशी सिस्टिम असली तर "परदेशातल्या"सारखे भारतातही वागतील, असे मला वाटते.

बाकी कुठल्याही अन्य देशाशी तुलना न करता :
"असाल तेथून पुढे चला!"
हे तुमचे आवडते तत्त्व पूर्णपणे पटण्यासारखे आहे.

धनंजयराव,

माझा उद्देश तुलना करणे नव्हता. मी जी उदाहरणे दिली ती राष्ट्रभावनेला स्पष्ट करुन दाखवतात म्हणून. राष्ट्रभावनेला पूरक अशी उदाहरणे भारतात देखील आहेतच. श्री. विक्रम साराभाईं यांचे उदाहरण म्हणूनच दिलेले आहे. :) जर तुलना असे वाटत असेल तर तो माझ्या मांडणीचा दोष आहे, त्याबद्दल क्षमस्व.

स्वार्थ साधण्यासाठी प्रत्येकजण स्वत:च्या कृतीला पूरक असे तत्वज्ञान मांडतो. प्रथमदर्शनी ते योग्य वाटले तरी अंतिमत: ते चूकच ठरते. याउलट (स्वत:चा स्वार्थ संपूर्णपणे विसरून) केवळ देशहित ध्यानी ठेवून एखादी गोष्ट केली तर, प्रथमदर्शनी एकवेळ चूक वाटली तरी, अंतिमत: ती योग्यच असते.
तुम्ही दिलेली दोन्ही उदाहरणे यात कोठे बसतात ते तुम्ही सहज बघू शकता! :) माझे मत म्हणाल तर असे -
- आजच्या घडीला तरी असे कुठे वाटत नाही की केवळ देशाचे भले करण्याच्या एकमेव उद्देशाने कुणा आमदारांना विकत घेतल्या जाते. स्वत:ची सत्ता वाचवणे हाच मूळ उद्देश दिसून येतो.
- अन् चोराकडून लाच घेतल्यानंतर खाल्ल्या लाचेला जागून त्याला सोडणे हे तर पोलिसाला भाग पडतेच ना? म्हणजे तो आपल्या कामाशी प्रतारणा करतोच ना? मग त्यात देशहित कुठे आले?
एकलव्य आणि सर्कीट यांचे मत याच म्हणण्याची पुष्टी करते.

आपल्या देशात देशभक्तीची वानवा नाही पण देशभावना हव्या तेवढ्या प्रमाणात आढळून येत नाही, असे मला म्हणायचे आहे.
विचारप्रक्रीया बदलणे खूप वेळखाऊ काम आहे. पण त्याची कुठेतरी सुरुवात तर व्हायला हवीच ना?

आणि भ्रष्टाचार हा एक मुद्दा झाला. असे अनेक प्रश्न आपल्यासमोर आहेत. त्यासर्वांसाठी समावेशक असे एकच उत्तर अशक्य आहे. पण (बिपिनरावांना पटत नसले तरी) या सर्वांच्या उगमाचे मूळ या एका गोष्टीच्या अभावात सापडते असे मला वाटते. दुसरे काही असू शकेल असे वाटले तर ते जरूर मांडावे. त्यासाठीच तर ही चर्चा आहे. :) एकदा अडचणीचे मूळ शोधले तर बाकी उपाययोजना देखील शोधता येतील. नाही?

मुमुक्षू

'चलता है' ही प्रवृत्ती आपण लोकांनी सोडायला हवी.भ्रष्टाचा करणारे म्हणतात कि 'सगळेच खातात्,मग मी का नको खाउ??' ही प्रवृत्ती फारच चुकीची आहे कारण पगार कमी मिळतो म्हणुन पैसा खाल्ला जातो हे चुकीचे ठरते.

अनेक आठ्वणी प्रत्येकाच्याच असतात. सर्वाना शाळेत असताना एक प्रश्न विचरला जातो,"तुझे बाबा काय करतात?" माझे उत्तर असायचे (त्यावेळच्या वयानुसार) ईरिगेशन मध्ये डेप्युटि ईंजिनीअर. त्यावर समोरच्या माणसाचा हमखास प्रतिसाद्,"अरे वा मग मजाच मजा, टेबलाखालूनही आणि साईटवरही." ह्याचा अर्थ मला कधिही समजला नाही (किंवा फार उशिरा समजला). अगदी लग्न झाल्यावरही दूरच्या नातेवाईकांनी लग्नात काही गुपचुप देणेघेणे झाले का? तुझे बाबा तर.... असे विचारले होते. अर्थात यामुळे बाबांवरचा विश्वास कधि हलला नाही. आईने नेहमीच काटकसरीने संसार केल्याचेच आठवते आहे. आम्हा तिघा भावंडांची शिक्षणेही फार काटकसरीने झाली.

रेवती

राष्ट्रभावना = स्वार्थत्याग हा राष्ट्राच्या भल्यासाठी आवश्यक आहे असे मानणे तत्त्वतः बरोबर असेल.

शो मी द डेटा!

खालील तक्ता भरावा आणि केवळ जिथे राष्ट्रभावना तिथेच भले, जिथे राष्ट्रभावना नाही तिथे भले नाही हीच घरे भरलेली दिसावीत.

*
राष्ट्रभावना/त्याग आहे
राष्ट्रभावना/त्याग नाही

राष्ट्राचे भले झाले
मराठेशाही,...(आणखी उदाहरणे भरावीत)
राष्ट्रवादाची लाज वाटणारी हल्लीची जर्मनी...(आणखी उदाहरणे भरावीत)

राष्ट्राचे भले झाले नाही
राष्ट्रीय समाजवाद काळातली जर्मनी...(आणखी उदाहरणे भरावीत)
पश्चिम-पूर्व एकत्रित (जुना) पाकिस्तान...(आणखी उदाहरणे भरावीत)

वाटल्यास असा तक्ता "भले झाले/झाले नाही" ऐवजी "भ्रष्टाचार आहे/नाही" असा भरून बघूया. चारही खाने भरले तर तुम्ही म्हणता तसा कुठला अवश्य संबंध मला दिसत नाही. तक्त्यातले दोनच रकाने भरले, दोन रिकामे राहिले, तर तुम्ही म्हणता तसा कुठला अवश्यसंबंध असू शकेल. तुमच्या सोयीसाठी ट्रान्स्परन्सी इंटरनॅशनल यांची आशियाई देशांची भ्रष्टाचाराची क्रमवारी देत आहे.

माझ्या तत्त्वांविरुद्ध डेटा गेला तर ते तत्त्व मी त्यागण्यास तयार आहे. आता "राष्ट्रीय समाजवाद काळात जर्मन लोकांनी स्वार्थत्याग केला नाही, राष्ट्रभावना मुळी नव्हतीच" असे म्हणत असाल तर ही "राष्ट्रभावना" म्हणजे काय प्रकार आहे, "स्वार्थत्याग" म्हणजे काय प्रकार आहे, त्याची पुन्हा व्याख्या दिली पाहिजे.

आशिया/पॅसिफिक खंडातली कमी-भ्रष्ट-ते-अधिक-भ्रष्ट गुणवत्ता यादी (ट्रान्स्परंसी इंटरनॅशनल २००७)

देशाचे नाव
गुण (अधिक गुण म्हणजे भ्रष्टाचार कमी)
गुणवत्ता क्रमांक

न्यू झीलँड
९.४
१

सिंगापूर
९.३
२

ऑस्ट्रेलिया
८.६
३

हाँगकाँग
८.३
४

जपान
७.५
५

मकाऊ
५.७
६

तायवान
५.७
६

मलेशिया
५.१
८

दक्षिण कोरिया
५.१
८

भूटान
५.०
१०

सामोआ
४.५
११

चीन
३.५
१२

भारत
३.५
१२

मालदीव
३.३
१४

किरिबाती
३.३
१४

थायलँड
३.३
१४

श्रीलंका
३.२
१७

वानुआटू
३.१
१८

सॉलोमन बेटे
२.८
१९

व्हिएतनाम
२.६
२०

पूर्व तिमोर
२.६
२०

नेपाल
२.५
२२

फिलिपीन्स
२.५
२२

पाकिस्तान
२.४
२४

इंडोनेशिया
२.३
२५

बांगलादेश
२.०
२६

पापुआ-न्यू गिने
२.०
२६

कांबोडिया
२.०
२६

लाओस
१.९
२९

अफगानिस्तान
१.८
३०

टोंगा
१.७
३१

म्यानमार
१.४
३२

(मला तर ही आर्थिक प्रगतीच्या/श्रीमंतीच्या गुणवत्ता यादीशी बरीचशी मिळतीजुळती वाटते. म्हणजे वरच्या क्रमांकाच्या देशांत गुन्हे न करता जगता येण्याची अधिक साधने उपलब्ध आहेत, आणि कायद्याची अंमलबजावणी करण्याची अधिक सुसज्ज यंत्रणा आहे. खालच्या क्रमांकाच्या देशांत कायदेशीर मिळकतीची तेवढी संधी नाही, आणि गुन्ह्यांस शिक्षा करण्याची चोख व्यवस्था नाही. पण तुमचे प्रमेय ठीक असेल तर ही "राष्ट्रभावने"च्या गुणवत्ता यादीशी [आदमासे] मिळतीजुळती हवी. म्हणजे चीनमध्ये आणि भारतात [आदमासे] समसमान राष्ट्रभावना असावी. या यादीत तसा कुठला निकष आहे असे समजावून सांगा, आणि मी तुनचे तत्त्व मानण्यास जरूर तयार आहे.)

कसे विसरलो बरे :-)

त्यांच्या टस्केगी विद्यापीठात मैदानांमध्ये "लॉनचे" गवत लावले होते आणि त्यांच्या बाजूने चालायचे फूटपाथ होते. पण विद्यार्थी लॉन तुडवतच मधून वाट काढत जात होते. विद्यापीठातले अधिकारी बोटे मोडत होते की आपल्या विद्यार्थ्यांना "सिव्हिक सेन्स"च नाही...

कार्व्हर यांनी बघितले, की ते "बेकायदा" मार्ग येण्याजाण्याच्या सोयीचे होते. त्यांनी सूचना दिली "अहो पदचारी पथ या सोयीच्या तुडवलेल्या पायवाटा आहेत तिथे हलवा!" मैदानाच्या मधून फूटपाथ बांधले गेले, आणि गवतहि सुंदर दिसू लागले.

संदर्भ : एक होता कार्व्हर.

आता जास्त कार्यक्षम काय आहे - "गवत तुडवू नका" असे बोर्ड लावून बेशिस्त विद्यार्थ्यांबद्दल उसासे टाकणे, की विद्यार्थी सोय बघून कायद्याकडे दुर्लक्ष करतात हे जाणून कायदा पाळणे सुखकर करणे? तुम्हाला काय वाटते - मुद्दामून समजून-सवरून स्वतःच्या सोयीसाठी विद्यापीठाचे नुकसान करणार्‍या विद्यार्थ्यांना चांगले धारेवर धरून मुकाट बाजूने चालायला भाग पाडायला हवे होते का? त्या बेशिस्त, सामायिक धनाचे नुकसान करणार्‍या विद्यार्थ्यांचीच सोय बघून कार्व्हर यांनी नैतिक अधःपतनाची बाजू घेतली का?

ही चर्चा आवडली. बरेच प्रबोधन झाले.
बाकी वयाची पहिली २५ वर्षे भारतात राहून एकदाही लाच द्यावी लागली नसल्याने मी आनंदी आहे.

>> मी भ्रष्टाचार नाही करणार, हे माझ्या देशासाठी हानिकारक आहे. मी असे करता कामा नये!" तर काय कमी झाले?

आम्ही कधीपासूनच तयार आहोत हो,
पण एक दिवसाच्या कामासाठी सहा महिने थांबायला लागत असेल तर काय करू ?
हा प्रश्नाचे उत्तर कोण देईल काय ?
आणि परत उलट लोकांचेच जोडे खावे लागतात ते वेगळं.

(फार मोठे उदाहरन नाहीये,
एकदा मनपा मधून काही कागदपत्र हवी होती, तिथला एकही माणूस काही व्यवस्थित उत्तर देत नव्हता कि काम करत होता. ४ दिवस हेलपाटे मारल्यानंतर दिले १५० रुपये हातावर एका कारकुनाच्या.
चुकलो हे मान्य, पण हे नसता केला तर माझा जो की वेळ वाया (हो वायाच) गेला असता तो कोणी भरून दिला असता ?)

एकीचे बळ वगेरे हे फक्त पुस्तकातच वाचायला बरे पडते, पण जव्हा एखाद्या सामान्य माणसावर जेव्हा वेळ येते तेव्हा सर्व तथाकथित विचारवंत हे तोंड दाबून गप्प असतात किव्वा कुठेतरी गायब झालेली असतात. कोणीही कोणाचं मदतीला धावून येत नाही. ज्याला त्याला आपपालेच निस्तरावे लागते, वेळप्रसंगी थोडे पैसे सरकवून.
जात हा भस्मासुर उपतायाचाच असेल तर तो वरूनच उपटला पाहिजे. मग तो खाकून नसता होईल. पण एकही विचारवंत मोठ्या माश्यांना धक्का देखील लावण्याचे बोलत नाही. ह्याचे आश्चर्य वाटते.

प्रवाह बरोबर पोहणे थोडे सोपे असते, सामान्य माणूस प्रवाहाच्या विरुद्धात पोहू शकत नाही. त्यानी तसा प्रयत्न केला तर तो बुडून मारेल.

मी काही भ्रष्टाचाराचे समर्थन करत नाहीये, पण एखादे काम सोयीस्कर रित्या, ठराविक वेळेतच कसे करून घ्यायचे त्याचा काही पर्याय तरी सांगा ना राव.

भ्रष्टाचार हा देशद्रोहच आहे,आणि आपल्या देशात भ्रष्टाचार करणार्‍यांची संख्या फारच जास्त आहे,याचाच अर्थ राष्ट्रभावनेचा अभाव असणार्‍या लोकांची संख्या दिवसेन दिवस वाढत चालली आहे.
जनतेच्या पैशाची सरळ सरळ उढळपट्टी करणारे हे देशद्रोही मंत्रीगण कशाचीही तमा बाळगत नाही.
ताजे उदा. कॉमनवेल्थ गेम्स. देशाचे जगभरात नाव बदनाम होईल याची जरा सुद्धा काळजी पैसे खाणार्‍यांना वाटली नाही !!! कुठलाच धाक्,लाज यांच्या मनात नाही.फक्त पैसा आणि पैसाच कसा जमवता येईल याच्याच सदैव चिंतेत असणार्‍यांमधे राष्ट्रभावना असेल काय ?
घोटाळ्यांचा देश्,भ्रष्ट्राचार्‍यांचा देश, इथे तिथे कुठेही थुकणार्‍यांचा देश अशीच प्रतिमा बाहेरच्या (परदेशी) लोकांच्या मनात निर्माण होणार नाही तर काय !!!
जी जनता स्वतःच्या पैशाचा जाब विचारत नाही ती सुद्धा तितकीच दोषी आहे.
समाज व्यवस्था इतकी पोखरली जात आहे की आता भ्रष्ट्राचार केल्या शिवाय तुमचे कुठलेच काम सरळ मार्गाने होउ शकत नाही...पैसे खाणार्‍यांनी सामान्य नागरिकाचे कुठलेही काम सरळ मार्गाने होउ नये अशीच व्यवस्था केली आहे का असा कधी कधी प्रश्न पडतो...कारण पैसे दिल्याशिवाय काम होत नाहीत असाच अनुभव बर्‍याच ठिकाणी येतो.
ज्या देशात रस्ते बनवण्यापासुन ते कॉमनवेल्थ गेम्स पर्यंत भ्रष्ट्राचार बोकाळला आहे त्या देशात राष्ट्रभावनेचा अभाव आहे हे काय वेगळे सांगायला हवे ?

माझ्या मतें आपल्या देशांत राष्ट्राभिमान नसलेले किंवा राष्ट्रभावना नसलेले लोक आहेत आपले राजकीय पुढारी! बाकी सर्वांकडे राष्ट्राभिमान आणि राष्ट्रभावना भरपूर प्रमाणात आहे व या दोन्ही शब्दांचा अर्थही भारतीय आम नागरिकांना समजतो. समजत नाहीं तो फक्त आपल्या राजकीय पुढार्‍यांना (अर्थत् कांहीं माननीय अपवाद वगळून).
भारताने आर्थिक क्षेत्रात जी नेत्रदीपक प्रगती केली आहे ती आपल्या राजकीय नेतृत्वामुळे नसून असले टुकार नेतृत्व असूनही (in spite of) केली आहे. या बाबतीत आपले राष्ट्र इटलीसारखे आहे. रोममध्ये कोण राज्य करतो याचे सोयर-सुतक आम इटालियन माणसाला नसते असे एक मोठ्या उद्योगसमूहाचे चेयरमन मला एकदा म्हणाले होते त्याची आठवण झाली.
थोडक्यात काय?
चांगल्या नागरिकांनी निवडणुकीला उभे रहाणे जरूरीचे आहे आणि इथेच पहिली 'गोची' आहे.
आणि असे अविनाश धर्माधिकार्‍यांसारखे लोक उभे राहिले तर त्यांना निवडून आणण्याची जबाबदारीही मतदार या नात्याने आपलीच आहे. त्यासाठी सुशिक्षित लोकांनी उठून मतदान केले पाहिजे!