पुरोगामी म्हणजे काय मिपावरचा एक उत्तम काथ्याकुट. -दिलीप बिरुटे

पुरोगामी म्हणजे नक्की काय व नक्की कोण पुरोगामी आहेत? चर्चा प्रस्तावात म्हणल्याप्रमाणे, माझ्या मते "पुरोगामी" म्हणजे "टप्प्याटप्प्याने असेल, पण मनापासून (convince होऊन) आत्मसात केला गेलेला चांगल्यासाठीचा स्वतःमधील/समाजामधील डोळस बदल" असा अर्थ असावा. हा शब्द इंग्रजीतील progressive या शब्दाला समांतर आहे. या अर्थाने समाजाला हळू हळू बदलण्यासाठी मार्ग दाखवणारे, निर्माण करणारे हे सर्वच माझ्या लेखी पुरोगामी आहेत. त्यात कालौघात देखील ज्यांचे संतत्व टिकून राहीले आहे असे ज्ञानेश्वरांपासूनचे संत तुकारामापर्यंत अनेक संत येतील. कारण ते न दुखावता समाजास बदलतच होते. कायम नाव घेतेले जाणारे शाहूमहाराज, आंबेडकर, फुले देखील पुरोगामीच. कर्वे आणि त्याआधी स्वतःच्या राज्यात कैद्यांपासून ते अस्पृश्यांपर्यंत सर्वांनाच सामाजीक न्याय मिळवून देणारे औंधचे पंतप्रतिनिधी देखील पुरोगामीच. तेच सावरकरांच्या बाबतीत. पण ते आत्ताच्या तथाकथीत पुरोगाम्यांना पटणार नाही. मात्र आपल्याकडे सद्यस्थितीत स्वतःस पुरोगामी म्हणवून घेणारे स्वतःस एकतर (फक्त आम्हीच) बुद्धीवान आणि विज्ञानवादी असे समजतात आणि जर कोणी धार्मिक असल्यास (अथवा एकंदरीतच धार्मिक परंपरांना) तुच्छ लेखतात. त्यामुळे सगळा वाद होतो. समाजवादी, ... इ. पुरोगामी कसे होतात? तोच तर मुद्दा आहे! विशेष करून जे स्वतःस पुरोगामी समजतात ते अशा पक्षांना-विचारसरणींना वगैरे पुरोगामी म्हणायला तयार असतात अथवा त्यांच्या मुळे घडणार्‍या सामाजीक दुष्कृत्यांवर डोळेझाक करायला तयार असतात.. थोडक्यात त्यांचे पुरोगामीत्व पण कचकड्याचेच असते आणि समाजाला खरेच बदलण्याचे त्यांना काही पडलेले नसते असे वाटण्यासारखी अवस्था आहे. म्हणूनच आपण खरेच पुरोगामी आहोत का हा प्रश्न पडतो.

सहमत. म्हणूनच प्रश्न पडला की आज आपण खरेच पुरोगामी आहोत का? आणि आपण दिलेल्या उत्तराच्या जवळच गाडी जाऊन थांबली.

'पुरोगामिन' (पाय मोडका न) म्हणजे पुढे जाणारे, नेतृत्व करणारे, सुधारक विचारांचे (यात समता, शोषणरहितता, धर्मनिरपेक्षता, सहिष्णूता, उदारमतवाद, चिकित्सक वृत्ती .. अशी अनेक मूल्ये येतील) लोक.

खरे आहे. या गुणांचा विचार केल्यास एक लक्षात काय येते तर बहुतांशी सुधारक (पुरोगामी) हे समाजात राहून काम करत. तो करत असताना ज्यांनी ज्यांनी "मी (अथवा माझा गट/आम्ही) विरुद्ध ते" असा पवित्रा घेतला ते त्यांच्या सुधारकी कार्यात कमी यशस्वी झाले. त्याची दोन टोकाची म्हणावीत अशी उदाहरणे म्हणजे आगरकर आणि सावरकर. असो. आता जे काही लिहीत आहे, त्याला व्यक्ती आणि संस्थांचे सन्मान्य अपवाद आहेत, पण ते अपवादच आहेत अशी म्हणण्यासारखी अवस्था आहे. आज अनेकदा स्वतःस पुरोगामी म्हणवणारे मात्र समता, शोषणरहितता म्हणताना कळत-नकळत जातीयता उकरत असतात ज्याचे स्वरूप गेल्या काही दशकात अमुलाग्र बदलले आहे. काही बाबतीत चांगल्या अर्थाने तर काही बाबतीत काळजी करायला लावण्यासारखे. धर्मनिरपेक्षते पेक्षा स्वतः निधर्मी आहोत म्हणून इतरांच्या धार्मिक पणास विरोध अथवा तुच्छ लेखण्याचा प्रकार वाढीस लागला. सहिष्णूता आणि उदारमतवाद हा "माझे म्हणणे मान्य असेल तरच" यावर अवलंबून राहू लागला आणि चिकीत्सक वृत्ती केवळ धर्माच्या बाबतीतच राहीली, समाजसुधारणेसाठी घेण्याच्या कष्टामधील काय यशस्वी होते आणि का यशस्वी होते तसेच काय होत नाही, हे पहाण्यासाठी वापरलीच जात नाही... कारण सध्याचे पुरोगामित्व हे समाजाला पुढे नेण्यासाठी नसून स्वतःचा अहंकार सुखावण्यासाठी असते अशी म्हणायची वेळ आली आहे. परीणामी जे बदलायला हवेत ते अधिकच अडमुठे होतात आणि एकंदरीतच समाज आणि राज्य म्हणून आपण पुरोगामी असण्यापेक्षा मागेच जाणारा जास्त होत जातो.