>>जगातला कुठलाही माणूस तो प्रतिगामी आहे हे मान्य करणार नाही. आणि याचा फेस व्हॅल्यूवर अर्थ काढायचा झाला तर जग हे अतिशय पुरोगामी आहे असा निघेल. पण वास्तव असे नाही. समाजाला एका सद्स्थितीला पोहोचायला अजून प्रचंड वाव आहे -- व्यक्तीचं पुरोगामित्व नकारल्यास समाजाचं पुरोगामित्व लंगडं पडतं. समुद्र म्हणुन काहि अस्तित्वात नाहि. पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे आपापल्या गुणधर्मासहीत प्रकटीकरण म्हणजे समुद्र. >>व्यक्तिगत पुरोगामीत्व बिनमहत्त्वाचे आहे. पुरोगामी बनलेला माणूस आजच्या घडीला स्वतःला समाजापासून फार वेगळा समजतो. समाज देखिल त्याला तितका नॉर्मल समजत नाही आणि आदरणीय वा अनुकरणीय मानत नाही. मानले तरी रडत रडत, नाक मुरडत मुरडत, घाबरत, अर्धवट मानतो. -- पुरोगामित्वाला हे काहि नवीन नाहि. पुरोगामी व्यक्तीचं वेगळेपण असणारच. अन्यथा पुरोगामित्वाची गरजच काय ? >>एक माणूस पुरोगामी बनल्याचे किती महत्त्व आहे? अमिताभ बच्चन नावाची, तो स्वतःच एक या अर्थाने, जाहिरात पाहून कितीतरी लोक कलाक्षेत्रात नशीब काढायला येतात. अमिताभने किती मोठा कळस गाठला आहे यापेक्षा मला या सर्व छोट्या मोठ्या लोकांच्या आयुष्यात काय झाले आहे ते महत्त्वाचे वाटते. तसेच पुरोगामीत्वाचे आहे. चार लोक काय करत आहेत यापेक्षा समाज काय करत आहे, कोठे जात आहे ते महत्त्वाचे. -- व्यक्तीबदल दृष्टीआड करुन समाज बदलाचे स्वप्न कसं बघता येईल? तसंही समाज आपली स्थितीप्रियता सोडु शकत नाहि. आणि एकुण समाज एकसाथ पुरोगामि होऊ शकत नाहि. >>पुरोगामीत्वाचे एक तत्त्व, त्याचा एक नियम आणि तद्नुषंनाने येणारे वर्तन हे महाकठीण कर्म आहे. -- पुरोगामित्व एक वृत्ती आहे हे आधि उमगायला हवं. नियम, वर्तन वगैरे आपोआप येतात. >>म्हणजे काय ते साधे उदाहरण देऊन सांगतो. संगीत ऐकावे का नाही? एका अर्थाने पाहिले तर संगीतात अनैसर्गिक आवाज असतात. -- चूक. संगीत म्हणजे एका विषिष्ट लयीला मनाने दिलेला प्रतिसाद. त्याय अनैसर्गीक काहिच नाहि. >>मग आपल्याला संगीत आवडते यात परंपरांचा किती प्रभाव आहे? -- शुण्य प्रभाव. >> 'शांती समाधान सर्वां भूतां' असे आळवून आळवून वाद्ये बडवून न ऐकता सरळ 'सर्व प्राण्यांना शांती समाधान असावे' असे थंड गद्यात ऐकले तर काय वेगळा फरक पडावा? परिणाम तोच व्हायला हवा. पण असे होत नाही. -- काव्य आणि संगीत हे भिन्न विषय आहेत. त्यांची रंजकतेची तुलना करणे मुळातच चुक आहे. >>संगीताने आपण भारावून जातो. का? संगीत उद्योगाने आपल्या अंधश्रद्धेचा गैरफायदा घेऊन करोडो रुपये तर वसूलले नाहीत? -- अंधश्रद्धेचा आणि संगीताचा संबंध कळला नाहि. आणि एकदा समाज म्हणुन मान्यता मिळवली तर व्यापाराला देखील मान्यता मिळते. तिथे बाजार आलाच. >> मग संगीत त्यागावे का? मला थंड गद्याने तितकाच अभिनिवेष अभिप्रेत होत असेल तर मी तसे करून पुरोगामी का बनू नये? -- तितकाच अभिनिवेष प्राप्त होत असेल तर ते गद्य आणि काव्य एकाच क्वालिटीचे आहेत असं म्हणता येईल फार तर. दोन वेगळ्या अभिरुचींना एकाच साच्यात बसवायचा अट्टहास कुठलं पुरोगामित्व मिरवतोय? >>थोडक्यात काय एक विचारी माणूस म्हणून आपण मनुष्याचे संपूर्ण वर्तनच चिकित्सेच्या ऐरणीवर आणू शकतो. -- निश्चितच. पण त्यातल्या कृत्रीमतेचं भान ठेवायलाच हवं. >> सोंड असलेल्या माणसाचा देव म्हणून मिपावर फोटो आहे, तेथे लेखन करून मी प्रतिगामीत्वास बढावा देत नाहीय काय असे प्रश्न उभे राहतात. -- इथे पुरोगामी-प्रतिगामी अशा वादात जाणं हेच मुळी प्रतिगामित्वाचं लक्षण आहे. आपल्याला एखादी गोष्ट कळत नाहि, पटत नाहि तर सर्वांनाच तसं वाटावं हे कुठलं पुरोगामित्व? >> जीवन जीवन न राहता फक्त चिंतन आणि तेही वैचारिक क्लेष इतकेच उरते. -- पुढे जाणं आणि योग्य दिशेने जाणं यांचा ताळमेळ व्यक्तीलाच शक्य आहे. तसा नसला तर वांझोट्या पुरोगामित्वाचं वैचारीक क्लेष हेच फळ आहे. >>क्लिष्ट अशा तात्विक बाबींवर प्रत्येक माणसाचा विचार करायचा मूड नसतो. इच्छा नसते. वेळ नसतो. बुद्धिमत्ता नसते. ज्ञान नसते. -- नसतच ना. आणि तसं असायचा अट्टहास देखील वेडेपणा आहे. >> त्यातून येणारे निष्कर्ष दरवेळी वेगळे निघू शकतात, निघतात. --निघायलाच हवेत. >> मग माणसाला आपल्या वागण्याचा पश्चात्ताप होतो. -- बीग डील. आगीत हात टाकला तर जळणाच. सोन्याला जर आपली अशुद्धी जाळुन भस्म करायची असेल तर असा चान्स घेण्याला पर्याय नाहि. >>सर्वात वाइट म्हणजे तथाकथित पुरोगाम्यांत एकमत नसते. देव, धर्म पाळणारे पुरोगामी न पाळणारांना आपल्यापेक्षा जास्त पुरोगामी मानणार नाहीत, इ. -- बीग डील अगेन. तसंही, देव-धर्म (व इतर तत्सम आचार विचार) पाळणार्‍यांना प्रतिगामी समजणार्‍या पुरोगाम्यांनी आपण खुंटीला बांधलेले आहोत हे समजुन घेणं अत्यंत महत्वाचं आहे. समाज प्रबोधन वगैरे फार लांब राहिलं. >>सबब लेखात कोणी एक महाशय कसे पुरोगत व्हावेत याबद्दल मार्गदर्शन नाही. -- मला तर कुठलच मार्गदर्शन दिसलं नाहि. >>सगळाच समाज कसा विकसित व्हावा यावर जोर आहे. प्रत्येकाकडून फर्स्ट प्रिंसिपल्स वापरून पुरोगत बनण्याची अपेक्षा करणे म्हणजे प्रत्येकाला quantum physics शिकवणे आहे. -- कुठल्यतरी पायरीवर हे केल्याशिवाय गत्यंतर नाहि. >> याकरिता एक संस्था असावी किंवा असलेल्या संस्थांचे 'अधिकृत' जाळे असावे. या संस्थेने भयंकर डोकेफोड करून सामान्य माणसाच्या वागण्याची मार्गदर्शक तत्त्वे बनवावीत. अशी तत्वे म्हणजे कायदा नाही, निव्वळ रेफरन्स. ज्याला इच्छा आहे तो तत्त्वाच्या मागचा कार्यकारणभाव वाचू, पाहू, तपासू शकतो आणि पटले नाही तर आपल्या मताप्रमाणे वागू शकतो. -- आजवर असे शेकड्याने प्रयोग झाले आहेत, आजही होताहेत आणि पुढेही होतील. >>आजच्या परिस्थितीत ज्ञानाच्या अनंत शाखा आहेत, अनंत माहिती आहे, अनंत विषय आहेत, अनेकांच्या अनेक विषयांवर अनेक भूमिका आहेत. हे सगळे लोक प्रामाणिकपणे पुरोगामी वागण्याची इच्छा असणार्‍या माणसाला भ्रमित करतात. -- हि त्या पुरोगामी वागण्यार्‍या व्यक्तीची मर्यादा झाली. आणि भ्रमीत होण्यात काहिही वाईट नाहि. >> अशा लोकांत राहिल्याने माणसाला नेहमी आपण भूतकाळात कसे प्रतिगामी होतो याचे शल्य राहते. -- तसं शल्य राहाण्याचं काहि कारण नाहि. आणि असलच तर ते सकारात्मक रित्या घेतल्या जाऊ शकतं. >> असा संस्थागत संदर्भ असेल तर माणूस नेहमीच काळाबरोबर, समाजाबरोबर राहतो. -- आशावाद म्हणुन असं मानणं ठीक आहे. पण ते सत्य नाहि. >> अशी संस्था असू शकते का, कशी असावी, तिचे कामकाज कसे असावे आणि फिल्ड अ‍ॅक्टीव्हेटीज काय असाव्यात हा पूर्णत: वेगळा विषय आहे. -- यावर देखील बराच काथ्याकुट झाला आहे मानव इतीहासात. >>सर्वानी मिळून बासुंदीचा आनंद कसा घ्यावा यासाठी कोणी वाढप्या प्रयत्न करत आहे, त्याचा तिच्यात लिंबू पिळण्याचा परिणाम झाला नाही पाहिजे. -- स्वयंपाक्याच्या/वाढप्याच्या रेसीपीतच लिंबु पिळणं अंतर्भूत असेल व्हायचा तो परिणाम होणारच.

पण ते सामान्य माणसाचे काम नाही. त्या त्या क्षेत्रातल्या लोकांनी ते काम करावे.

आणि ह्यावाक्यावर मला ठेच लागली ...कारण ह्या वाक्याचा अर्थ असा होतो कि त्या त्या क्षेत्रातील तज्ज्ञ माणसेच खर्‍या अर्थाने पुरोगामी आहेत बाकीचे थोड्याश्या हायर लेव्हलचे अंधश्रधाळुच !! मग अशा अंधश्रधाळुंना जरा खालच्या लेव्हलच्या अंधश्रध्दाळुंना प्रतिगामी (की अजुन काही) म्हणण्याचा काय अधिकार ?