मिपावरील डॉक्टरांच्या प्रतिसादाच्या प्रतिक्षेत आहे. बाकी सिगरेटची सवय का लागते, कशी लागते, सुटत का नाही, सिगरेटचे दु:षपरिणाम वगैरे वगैरे मुद्यांबाबतचे विवेचन बरेच वरवरचे वाटले. वैद्यकिय क्षेत्रातील व्यक्तींकडून अधिक नेमकी माहिती मिळण्याची अपेक्षा आहे.

सिगारेटचे/तंबाखूचे आणि तत्सम पदार्थांचे दु:ष्परिणाम माहीत असूनही त्यांचं उत्पादन बंद होऊ शकत नाही हे जास्त रोचक आहे.

निरीक्षण आणि मित्रांनी सांगितलेले अनुभव यांचा आधार घेऊन थोडक्यात विवेचन करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या निरीक्षणांना डॉक्टर मंडळींची पुष्टी मिळून अधिक तपशील मिळाल्यास खरंच बरं वाटेल.

वरील सगळी कारणे मान्य असली तरी स्मोकरला मित्र, मैत्रिण, नातेवाईक म्हणून 'दिलमे जगह' द्यायला नकोच वाटते. ते स्वभावानं वाईट असतील असं नाहीच म्हणत. कित्येक चेन स्मोकर्स अगदी गुणवंत असतीलच की! पण त्यांच्या त्या सवयीपायी अमचं आरोग्य धोक्यात येतय हेही बघणारच ना! अशा मनुष्याच्या कपडे, बॅकपॅक, पर्स सगळीकडे किती दर्प येतो. आम्हाला वाईट म्हटले तरी चालेल पण तो दर्प सहन करणं जमणार नाही. असा मनुष्य आजूबाजूला असला तर मी आधी जवळ कुठे ओकण्याची सोय आहे हे बघायला जाते. ते या स्मोकरला समजते का? तसेच ते गुटखावाले! आजकाल तर मेले बिल्डींगिच्या कोपर्‍यात बशिवलेल्या देवांच्या टाईल्सनाही जुमानत नाहीत. एकानं तर बरोब्बर देवाच्या टाईल्स सोडून आजूबाजूला रंगकाम केलं होतं. असा गुणवान मनुष्य वाईट कसा म्हणायचा?

काय दिवस आले आहेत...

वडापाव, आपल्या २-३ मित्रांना स्मोकिंगची सवय घालवण्यात यशस्वी कसे झालात ते लिहा कि! बाकी लेख चांगलाच आहे.संतुलित राहून लिहिला आहे. आदतसे मजबूर म्हणून स्मोकिंग करणारे व स्मोकिंग मधे धन्यता मानणारे हे भिन्न लोक आहेत. बाकी आता सिगारेट परवडत नाही म्हणुन विडी ओढणारे लोक दिसतात. सिगारेट ची तल्लफ आली की विचारशक्ती नष्ट होते.कळत पण वळत नाही अशी अवस्था होते. हे केवळ सिगारेट बाबतच आहे असे नाही तर सर्व व्यसनांबाबत हे होते. आत्ता सिगारेटचा विषय चाल्ला आहे म्हणुन सिगारेट एवढेच. मिले धूर मेरा तुम्हारा तो धूर बने हमारा असे राष्ट्रिय ऐक्य या फुकाड्यांमधे फार पटकन होते. क्रेझी ताईंनी लिहिले ते वैतागून. निदान आपण अवहेलनेस/ तुच्छतेस पात्र आहोत हे जाणीव झाल्यावर तरी ते विचार करतील अशा अपेक्शेने त्यांनी लिहिले आहे.पण काही वेळा त्याचा उल्टा परिणाम होतो. ते अधिक कोडगे बनत जातात. होय आहोत आम्ही फुकाडे. आम्ही आमच्या पैशानी फुकुन फुकुन मरु नाही तर काही करु तुम्हाला काय घेण देण आहे अशी बेफिकिरी तयार होते. आपल्या मिपावर देखील आदरवाईज सुसंस्कृत असणारे फुकाडे आहेत. काही लोक व्यसनाच्या आधिन आहे हे कबूल करतात तर काही छे छे आपल सगळ कंट्रोल मधे असत असे म्हणुन व्यसन आपल्यावर स्वार नसून आपण व्यसनावर स्वार आहोत असे काहीस सांगण्याचा प्रयत्न करतात. शेवटी एकदा त्यांना आपल मानल कि आपण त्यांना दोषांसकट स्वीकारत असतो. ( फुकून सवरुन भागलेला )

तंबाखू मुळे किती माणसे अकाली मृत्यू पावतात याची भारतातील एक अत्यंत उपयुक्त सांख्यिकी http://www.rctfi.org/resources/India_Tobacco_Economics_summary_en.pdf . सर्वांनी मुळापासून वाचावी अशी आहे म्हणूनच त्याचे भाषांतर केलेले नाही. भारतात गरिबांच्या स्वस्त करमणुकीवर?(" एका अनर्थ मंत्र्यांच्या अर्थ् संकल्पिय भाषणातील उतार्यावरून") कर लावलेला नाही. यापेक्षा दांभिकपणा काय असू शकतो? गरीब मेले तर काही फरक पडत नाही आज मला मते मिळाली पाहिजेत. इंग्लंडात (राष्ट्रीय आरोग्य योजना NHS) ने प्रसिद्ध होणार्या (२ ० ० २ - ० ३ ) हानी बद्दल वाचलेली एक गोष्ट आठवते आहे. ""साधारण पाच बिलियन पौंड हे तंबाखू मुळे होणार्या रागांचा इलाज करण्यासाठी खर्च होतात पण नवीन तरुणांना सिगारेटच्या जाळ्यात ओढण्यासाठी सिगरेट कंपन्या पन्नास बिलियन पौंड जाहिरातींवर खर्च करतात. (जुने फुक्ये आपला ब्रेंड सहज बदलत नाहीत). जोवर हा असमतोल सुधारत नाही तोवर तंबाखू ने होणार्या रोगावर होणारा खर्च कधीच कमी होणार नाही"" म्हणजेच केवळ तंबाखूच्या सर्व उत्पादनांवर जबरदस्त कर बसवला पाहिजे असे नव्हे तर त्याच्या सर्व तर्हेच्या उत्पादनांच्या जाहिरातींवर संपूर्ण बंदी घातली पाहिजे. आपल्याकडे ५५५ किंवा ऑफिसर स्पेशल मिनरल वोटर , फोर स्क्वेअर कैसेट्स, रेड अण्ड व्हाईट चड्डी इ इ ब्रान्ड विकास चालू आहे. हि उत्पादने आपल्याला कोठेतरी मिळतात काय? यासारखा दांभिकपणा काय असू शकेल. माणिकचंद आपले मराठी चित्रपटाचे पारितोषिक समारंभ प्रायोजित करतात, रेड आणि व्हाईट शौर्याचे पुरस्कार देतात ब्रान्ड विकास काय आहे हे खाली पहा- महिंद्र आणि महिंद्र ट्राकटर्स हे अमेरिकेत निर्यात केले तरीही कुणी विकत घेत नव्हते म्हणून त्यांनी तेथील राज्यांमध्ये बास्केट बॉल , फुटबॉल इ इ च्या राज्यस्तरीय स्पर्धांना प्रायोजित करायला सुरुवात केली आणि त्यानंतर त्यांचे ट्राकटर्स तेथे हातोहात खपू लागले. जोवर तंबाखू उत्पादनाच्या जाहिरातीवर संपूर्ण बंदी आणि त्यांवर जबरदस्त कर बसवले जात नाहीत तोवर कठीण आहे. वाळवी मुळापासून खणली नाही तर वर वर वाळवी नाशकाचा उपयोग होत नाही हे सरकारच्या डोक्यात शिरत नाही असे नाही. अर्थमंत्र्यांना एकूण कराच्या काही टक्के पैसे निवडणूक निधीसाठी दिल्याने त्यावरील कर वाढत नाही हे आता गुपित राहिलेले नाही. कालाय तस्मै नमः

अजुन १ कारण असु शकतं. व्यावसाईक :- प्रोफेशनची गरज म्हणुन. म्हणजे काही 'डील' टेबलावर बसल्यावर(च) फायनल होतात किंवा बॉस टेबलावर कसा मन्-मोकळेपणाने बोलतो. मग टेबलावर बसलं की स्मोकींग तर जोडीनं आलंच की.. (या टाईपला काय म्हणातात? डिप्लोमॅटीक?)

तंबाखूचे व्यसन हा एक मानसिक आजार आहे (मनोविकार शास्त्राप्रमाणे). दुर्दैवाने त्या व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वात इतर व्यसनाइतका(दारू, अफू कोकेन इ) फरक पडत नसल्याने हा एक मानसिक आजार आहे हे मान्य करण्यास सगळे व्यसनी तयारच नसतात. खालील लेख मुळातून वाचावा म्हणजे तंबाखू आणि त्याचे व्यसन का आणि कसे लागते आणि ते सोडविण्या साठी काय करावे लागते हे स्पष्ट होईल. आणि ते व्यसन नाही, आमच्या स्वातंत्र्याचे प्रतिक आहे, व्यवसायासाठी मित्र जोडण्यासाठी समाजात लोकप्रिय होण्यासाठी आवश्यक आहे अशा तर्हेचा युक्तिवाद लोक का करतात हेही स्पष्ट हॊइल. काही भाषा शास्त्रीय आहे त्यामुळे जरा कठीण वाटते सावकाश वाचल्यास अर्थ स्पष्ट होतो.

लेखाचा दुवा आला नाही. येथे देत आहे http://whyquit.com/whyquit/linksaaddiction.html.

धन्यवाद वडापाव, तुम्ही लिहीलेला लेख आवडला. आता हे बघायचं आहे की ह्या धाग्यावर घडणा-या चर्चेमधून मिपावर असणारे किती लोक फुकणं सोडायचा प्रयत्न करतात.

फुकाडे वाईट नाहीत फुंकणे वाईट = बलात्कारी वाईट नाहीत बलात्कार वाईट

फुंकणं वाईट, फुकाडे नव्हे.... 'फुकाडे' हा शब्द माझ्यासाठी तरी नवा आहे. माझ्या तरूणपणी (म्हणजे तसा कांही अजून म्हातारा झालो नाहीए मी पण....) माणसांची वर्गवारी ३ विभागात केली जायची. थुंके, फुंके आणि भुंके. पान-तंबाखू खाऊन थुंकणारे थुंके, विडी-सिगरेट पिणारे फुंके आणि ह्या दोन वर्गावर तोंडसुख घेणारे 'भुंके'. मी पहिली सिगरेट इयत्ता ७वीत प्यायलो होतो. मित्रांच्या संगतीत. (त्यांना दोष देत नाहीए) पण मला अज्ञात असणार्‍या सुखाचा(?) परिचय मला माझ्यापेक्षा २-३ वर्षांनी मोठ्या असणार्‍या मित्रांमुळे झाला. तेंव्हा 'सिगरेट' पिण्याचा सामुदायिक कार्यक्रम गावाबाहेर (हो, त्याकाळी मुंबईच्या टोकाला असलेलं पण मुंबईच्या हद्दीत असणारं आमचं 'दहिसर' गाव हे गावंच होतं) मीठागरावर तोही वर्षातून एकदा-दोनदा (वार्षिक परिक्षा संपल्यावर उन्हाळ्याच्या सुट्टीत) व्हायचा. पहिली सिगरेट प्यायली जायची ती 'कूल' नांवाची मेन्थॉल मिश्रित असायची. एक्सट्रॉ स्ट्राँगची गोळी खाल्यासारखं थंड वाटायचं. चोरून करावे लागण्यामुळे 'थ्रील' वाटायचं. आपण कांहीतरी वेगळं करतो आहोत अशा विचारांनी सिगरेट प्यायली जायची. घरी जाण्याआधी भरपूर बडीशोप खायची. हात कडूमेंदीच्या झाडाला चोळायचे जेणे करून घरी सिगरेटचा वास येऊ नये. उन्हाळी सुट्टीत १-२ वेळा हा कार्यक्रम व्हायचा. नंतर सुट्टी संपून शाळा सुरू झाली की सगळं बंद. नंतर एकदम पुढच्या वर्षी पुन्हा उन्हाळी सुट्टीत. पण कशी कोण जाणे २-३ वर्षातच दर शनिवारी सकाळी शाळेत जाताना (मित्राच्याच टपरीवजा हॉटेलात मागे एक खोली होती त्या खोलीत आम्ही ३-४ शाळकरी मित्र सिगरेट फुंकायचो) एक सिगरेट पिण्याची सवय लागली. पुढे आठवड्यातील एक सिगरेट कॉलेजला गेल्यावर 'रोज एक' ह्या स्तरावर पोहोचली. नोकरी लागल्यावर १/२ पाकीट आणि भारतातील नोकरी सोडून मस्कतला येईपर्यंत रोज एक पाकिट सिगरेट 'लागायची'. 'थ्रील' ह्या भावनेतून सुरू होऊन सिगरेटचे व्यसन लागले. धुम्रपानाच्या दु:ष्परीणामांवर अनेकदा चर्चा व्हायची. सिगरेट ओढणार्‍यांत आणि न ओढणार्‍यांबरोबरही. तिथे 'सिगरेट सोडली पाहीजे' ह्या विचारांचे बीज मनांत रुजू लागले. पण प्रत्यक्ष कृती घडत नव्हती. अनेक मार्ग चोखंदळून पाहिले. 'जसे एकदम सोडू नये, हळू हळू कमी करत नेउन सोडावी' अशा स्वत:ला सोयिस्कर असणार्‍या सल्ल्यांनुसार प्रयत्न केले. कधी एकदम पूर्णतः बंद केली पण २-३ दिवसांत सर्व निग्रह ढासळून पुन्हा सुरु व्हायची. घरात होणारे वादविवाद (कुठल्याही कारणाने), ऑफीसातील तणाव, कांही खास आनंदाचे क्षण, कांही एकटेपणाचे क्षण अशा अनेक (आता फुसक्या वाटणार्‍या) कारणांनी निग्रहाने दूर केलेली सिगरेट पुन्हा जवळ केली जायची. माझे वडील स्मोकर नव्हते. पण वयोमानानुसार उद्भवलेल्या श्वसनसंबंधी आजारपणातून त्यांना इस्पितळात दाखल केले असता त्या इस्पितळात श्वसनसंबंधी रोगांशी झगडणारे असंख्य रुग्ण पाहिले. तिथल्या डॉक्टरांशी कांही औपचारीक चर्चाही झाली. आणि सिगरेट सोडण्याच्या विचारांनी मनांत वेग घेतला. त्या आजारपणात वडिल गेले. (१९९६). सिगरेट सोडण्यावर फार वरचेवर उर्मी मनांत दाटून यायची. अनेक लेख, निकोटीनने काळवंडलेल्या फुफ्फुसांची चित्र पाहण्यात आली. हृदयविकार आणि धुम्रपानाचा संबंध आणि धुम्रपान करणार्‍यास, धुम्रपान न करणार्‍यांपेक्षा, हृदयविकाराने मृत्यूची शक्यता चौपट असते असे एका लेखात वाचण्यात आले. तसेच, धुम्रपान सोडल्यावर १० वर्षेतरी असा धोका राहतो. नंतर तो इतरांइतकाच राहतो, असेही त्यात दिले होते. हे वर्ष होते २००२. बस्स..! ठरवलं... सिगरेटला हातही लावायचा नाही. घरातील उरलेले पाकिट, लायटर, रक्षादान सर्व सर्व घराबाहेर काढून कचर्‍यात फेकून आलो. (वाईट वाटलं. असं वाटलं.. निदान एक तरी.. अगदी शेवटची म्हणून ओढावी.. पण नाही... सोडायची म्हणजे सोडायची .. नो दया-माया असं म्हणून जड अंतःकरणाने सर्व वस्तू फेकून दिल्या). तो दिवस होता ८ फेब्रूवारी २००२. त्या लेखात दिलं होतं सिगरेट सोडायला असा दिवस निवडा ज्याचं तुमच्या आयुष्या कांही विशेष महत्त्व आहे. ८ फेब्रूवारी हा माझ्या एकुलत्या एक मुलाचा वाढदिवस. सिगरेट सोडली. सुरुवातीला भयंकर अस्वस्थ वाटलं. मनाचा निग्रह मोडेल अशी भिती वाटल्याने सरळ झोपूनच टाकलं. दुष्ट विचारांनी आपला बळी घेऊ नये म्हणून मोकळावेळ असेल, करायला हातात कांही काम नसेल (अशा वेळेलाच सिगरेटची प्रकर्षाने आठवण येते, गरज भासते) तर सरळ झोपा काढायचा असा सपाटा लावला. ३-४ दिवस कठीण होते. पण ते सरले. सिगरेटची गरजेची तीव्रता हळूहळू कमी होते आहे हे जाणवून उत्साह वाढला. आठवडा उलटला. जेंव्हा जेंव्हा आठवण यायची तेंव्हा तेंव्हा मुलाला दिलेले ते एक वचन आहे असा विचार करत, वचन मोडलं नाही. तीव्रता अजून कमी झाली. महिना...वर्ष.. आणि सिगरेट सुटली. बहुतांश सिगरेट पिणार्‍यांना ती वाईट आहे आणि सोडली पाहिजे असे वाटत असते पण प्रयत्न अपुरे पडतात. शरीरातील निकोटीनची पातळी खाली आली की भयंकर अस्वस्थ वाटू लागतं आणि बिचार्‍यांचे निग्रह डळमळीत होऊन कोसळतात. सिगरेट सोडण्याच्या प्रयत्नात एक जरी सिगरेट प्यायलं किंवा मित्राच्या सिगरेटचा एक झुरका जरी घेतला तरी सर्व प्रयत्न मातीमोल होतात. सिगरेट पिऊन झाल्यावर वाटतं 'च्यायला.... उगीच प्यायलो. आता नाही प्यायची' पण ह्याची पुनरावृत्ती होते आणि शेवटी 'छे: बुवा! ही सिगरेट कांही सुटणार नाही आता' अशा सोयिस्कर विचारांनी सिगरेट सोडण्याचा प्रयत्नच सोडून दिला जातो. फुंकणं नक्कीच वाईट आहे पण फुंके (किंवा फुकाडे) वाईट नाहीत तर 'बिचारे व्याधीग्रस्त जीव' आहेत. त्यांना प्रभावी समुपदेशनाची गरज असते. मला तर वाटतं, आपल्या ओळखितल्या, ज्यांनी सिगरेट सोडावी असं आपल्याला त्यांना केईएम सारख्या सरकारी इस्पितळातील श्वसनविकार वॉर्ड मध्ये फिरवून आणावं. तिथेच त्यांचे समुपदेशन करावं. आणि त्याच्या प्रयत्नांना प्रेमाने साथ द्यावी. त्यांना वाळीत टाकल्यासारखे करू नये. (त्याने ते अधिकच व्यसनाधिन होतात). मी नेहमी एक विचार करायचो. हे व्यसन म्हणजे माझ्या जीवावर उठलेला एक राक्षस आहे. ह्या व्यसनातून सुटका होण्यासाठी माझा ह्या बलाढ्य राक्षसाशी सामना/संघर्ष आहे. पण मी सिद्ध करेन की तो ताकदवान नाहीए तर माझी इच्छाशक्ती त्याहून कितीतरी बलाढ्य आहे. आणि ह्या बलाढ्य इच्छाशक्तीचा पराजय होऊ नये म्हणून मी स्वतःकडेच दूरून पाहात, वेळ प्रसंगी स्वत:लाच शाब्दिक फटकार्‍यांनी, माझाच धीर वाढवत, Yes, you can DO it. चा मंत्र जपत अखेर स्वतःला व्यसनमुक्त केलं. हा संघर्ष... ही लढाई... हे युद्ध.. सोपे नाही. व्यसनग्रस्ताला तुमच्या तिटकार्‍याची, नांवं ठेवण्याची, बोटं दाखविण्याची नाही तर प्रेमाची, सहकार्याची प्रभावी समुपदेशनाची, इस्पितळ भेटींची, आरोग्यपूर्ण आणि निकोटीनने भरलेल्या फुफ्फुसांच्या चित्रांची आणि भावनिक आधाराची गरज असते.

पेठकर काका. सिगारेटचे व्यसन हे केवळ शारीरीक नसते. त्याचा आपल्या विचारांशी घनिष्ठ सम्बन्ध असतो. सिगरेटमुळे मेंदूत काही अ‍ॅमिनो अ‍ॅसिड्स निर्माण होतात. त्याचे बरे वाईट परीणाम होतात्.सर्वसामान्य स्तिथीत ही अमिनो अ‍ॅसिड्स ( स्टिरीऑईड्स ) मेंदूत नैसर्गीक रित्या गरजेनुसार केली जातातच मात्र त्याची सिगरेटशी संगती जुळली जाते. ही सम्गती ज्यावेळेस अखादा तोडू शकतो त्याच वेळेस सिगरेट सोडता येते. उदा :आपण काही विचार करतो तेंव्हा सिगरेट ओढतो. विचारांवर निर्णय घेतला की वाक्यानंतर पूर्णविराम देतो त्द्वत सिगर्ट विझवली जाते. आपन ज्या गोष्तीचा विचार करत होतो तो विचार पुन्हा मनात आला की मेंदू त्याचा पूर्वी ओढलेल्या निकोटीनशी असलेला संबन्ध आठवून निकोटीनची इच्छा व्यक्त करतो. सिगरेट ओढाविशी वाटते.विचार बदलत जातात, विचारांची निकोटीनशी संगती बदलत जाते. एक वेळ अशी येते की निकोटीनशिवाय मेंदू विचार करणे/निर्णय घेणे बंदच करतो. या अवस्थेला मनूष्य पूर्ण व्यसाधीन झालेला असतो. विचार या कृती/घटने शी असलेली सिगरेटची संगती आपण ज्या क्षणी ओळखून तोडू शकतो त्या क्षणे सिगरेट सुटू शकते. अर्थात याला निर्धाराची अवश्यकता असते. विचारांची सिगरेटची सम्गती तोडण्यासाठी कोणीतरी मार्गदर्शक हवा असतो

व्यसनाधीन मनुष्य हा एकप्रकारचा रोगी असतो हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. पेठकर काका .. तुमचे प्रामाणिक कथन खूप खूप आवड्ले ! त्याचा अनेकांना उपयोग होईल.. सिगरेटच का सर्वच व्यसनांसाठी मनो निग्रह हा महत्वाचा आहे. स्वानुभवावरुन सांगतो.. सिगरेट इतकच खाण्याचे व्यसन वाईट आहे .. सुटता सुटत नाही ! जाम आड्कलो आहे त्यात. जीभेचे चोचले काही केल्या संपत नाहीत.. गेली ४५ वर्षे रोज किमान २ वेळा जेवतो , मधे खाणी आणि चहा आहेच पण लोभ सुटत नाही..त्याचे शारिरिक परिणाम देखील सिगरेट ईतकेच भयंकर आहेत !