ही फक्त पोच आहे. टेराकोटापासून आधुनिक संगमरवरी शिल्पांमधल्या स्त्री मूर्तींचा आढावा अतिशय छान घेतला आहे. माहितीही अगदी भरपूर! मस्त वाटलं वाचून. कोणत्याही शब्दात तुमच्या फोटोग्राफीला पुरेशी दाद देता येणार नाही याची जाणीव आहे! :)
(मात्र वर प्रसाद यांनी म्हटल्याप्रमाणे १८ क्रमांकाच्या मूर्तीबद्दल जरा खात्री करून घ्या.)
अगदी सुंदर लेख नि प्रकाशचित्रे.
खूप छान.
(कंस वरीलप्रमाणेच. तांत्रिक चूक असू शकतो. मूर्तीतला रेखीवपणा स्त्रीत्वाची जाणीव करुन देत असला तरी थोडा आगाऊपणा करुन 'उघडा डोळे बघा नीट' असं म्हणावंसं वाटतंय! =)) )
वाङमयचौर्य हा शब्द मी वापरलेला नाही. श्रेय नीट दिलेलं नाही इतकंच म्हणायचं आहे.
'आभार व संदर्भ : श्री. वर्हाडपांडे यांचे या विषयावरचे पुस्तक. व माझा कॅमेरा.' हे वाचून पहिले दोन परिच्छेद त्या पुस्तकातून शब्दशः भाषांतरित केलेले आहेत हे कळत नाही. ते लेखाचा बेमालूमपणे भाग होणं योग्य नव्हतं इतकंच. त्या परिच्छेदाभोवती अवतरण चिन्हं टाकून, खाली कंसात इ. लिहिलं असतं तर अधिक स्पष्ट झालं असतं.
बरे माफ करा.... पुढच्यावेळेपासून प्रत्येक वाक्यानंतर सगळ्यांना श्रेय देत जाईन...........पण तुम्ही म्हणता त्या उर्दू अभिनेत्याला श्रेय द्यायला पाहिजे. आता कोणाला देऊ तेही सांगा व कसे द्यायचे तेही सांगा.......त्याच्या अगोदर हे संस्कृत वचन आहे. आपला अभ्यास दाणगा असल्यामुळे कृपया संस्कृत वचन कोणाचे आहे व आत्तापर्यंत किती जणांनी हे वाचले आहे व लिहिले आहे तेही शोधून सांगितलेत तर त्यांनाही श्रेय द्यावे म्हणतो. (कारण आपण त्या उर्दू अभिनेत्याखालचे कॉमेंट्स वाचले नाहीत किंवा त्याचा उल्लेखही केला नाहीत ) असो...ही शेवटची प्रतिक्रिया
बरे माफ करा.... पुढच्यावेळेपासून प्रत्येक वाक्यानंतर सगळ्यांना श्रेय देत जाईन
असा त्रागा करण्याची गरज नाही. योग्य ठिकाणी योग्य ते श्रेय द्यावं इतकीच माफक अपेक्षा मांडली होती.
पण तुम्ही म्हणता त्या उर्दू अभिनेत्याला श्रेय द्यायला पाहिजे. आता कोणाला देऊ तेही सांगा व कसे द्यायचे तेही सांगा
उर्दू अभिनेत्याला श्रेय द्यायला हवं असं म्हटलं नव्हतं. मला साम्य आढळलं. त्यावरून तुमच्या लेखनातले पहिले दोन परिच्छेद ओरिजिनल नाहीत एवढंच मला म्हणता येतं. तुम्हाला ते जिथे सापडले तो स्रोत तुम्ही उद्धृत करून श्रेय द्यायला हवं होतं इतकंच. ते बेमालूमपणे तुमच्या शब्द्कळेचा, कल्पनालालित्याचा भाग म्हणून यायला नको होते. कशा प्रकारे श्रेय द्यावे ते वरच्या पतिसादात मी लिहिलेच आहे- अवतरणात, तिरक्या ठशात इ इ.
कारण आपण त्या उर्दू अभिनेत्याखालचे कॉमेंट्स वाचले नाहीत किंवा त्याचा उल्लेखही केला नाहीत
ही माझी जबाबदारी नाही. मी फक्त साम्य दाखवलं. योग्य ठिकाणी श्रेय देण्याची जबाबदारी लेखक म्हणून तुमची, ती तुम्ही पूर्ण केली नाहीत हे उघड आहे. त्यानंतरचा त्रागा पाहून शूटिंग द मेसेंजर चालू आहे असं दिसतंय, तेव्हा मलाही हा विषय पुढे वाढवण्याची इच्छा नाही.
त्रागा नाही पण आपण काय लिहियतो आहे याचे भान आपल्याला नाही. माझी वरील पोस्ट शेवटचे हे माझे विधान मी मागे घेतो आहे. यावर आपण आता चर्चा करु शकता.
//असा त्रागा करण्याची गरज नाही. योग्य ठिकाणी योग्य ते श्रेय द्यावं इतकीच माफक अपेक्षा मांडली होत////
१ श्रेय देण्याच्या विचिध पद्धती असतात.
//उर्दू अभिनेत्याला श्रेय द्यायला हवं असं म्हटलं नव्हतं. मला साम्य आढळलं. त्यावरून तुमच्या लेखनातले पहिले दोन परिच्छेद ओरिजिनल नाहीत एवढंच मला म्हणता येतं. तुम्हाला ते जिथे सापडले तो स्रोत तुम्ही उद्धृत करून श्रेय द्यायला हवं होतं इतकंच. ते बेमालूमपणे तुमच्या शब्द्कळेचा, कल्पनालालित्याचा भाग म्हणून यायला नको होते. कशा प्रकारे श्रेय द्यावे ते वरच्या पतिसादात मी लिहिलेच आहे- अवतरणात, तिरक्या ठशात इ इ.///
//उर्दू अभिनेत्याला श्रेय द्यायला हवं असं म्हटलं नव्हतं. मला साम्य आढळलं.//
जेव्हा श्रेय दिले नाही असे म्हणायचे व ते दुसरीकडे कुठे लिहिले आहे त्याचा स्त्रोत द्यायचा याचाच अर्थ तो. शब्दच्चल करुन काय होणार."
अहो हे १००० वर्षापूर्वीचे संस्कृत फॅबल आहे. मला जेथे ते पहिल्यांदी सापडले त्या लेखकाचे नाव शेवटी दिलेले आहे.
२ प्रत्येक ठिकाणी श्रेय देणे शक्य नसते तेव्हा शेवटी ते देण्याची पद्धत गेली अनेक वर्से वापरली जात आहे किमान १०० वर्से. ती मी वापरली आहे,
३ दुसर्या परिच्छेदातील पहिले वाक्य हे सिद्ध करते की हे वाक्य मला माझेच म्हणून खपवायचे नव्हते.
असो... लेखातील छायाचित्रे आपल्याला आवडली की नाही या बद्दल दुर्दैवाने आपण काहीच लिहिले नाहीत.......
हे मुळ संस्कृत आहे व ज्याने हे वाचले आहे त्याने कसलेही श्रेय न देता ते चोरले आहे असे मानायला जागा आहे......कारण त्याच व्हिडिओखाली लोक बोंबलून सांगत आहेत की हे संस्कृतमधील आहे.....असो....शहराजाद मी सहजा अशा चुका करत नाही........
त्याने वाचले आणि मी लिहिले एवढाच फरक आहे. याचे मूळ शोधलेत तर बरे होईल........असो.. त्याने मुळ लेखकाला श्रेय दिले आहे का हा प्रश्न आहे. मी ज्याला द्यायचे आहे ते शेवटी लिहिले आहे ते कृपया वाचलेत तर बरे होईल.........
सर्व फोटो आणि माहिती उत्कृष्ट. परदेशात जिथे अनेक काळ शिल्पकला केवळ धार्मिक /पौराणिक संदर्भातच अडकलेली होती तिथे भारतात मात्र या कलेद्वारे सामाजिक जीवन, चालीरीती इ.वरही भाष्य होत होते हे लक्षवेधी वाटते.
रोदाँ (रोदिन) हा फ्रेंच शिल्पकार. १८४० ते १९१७ या काळात कार्यरत असताना त्याने जाणीवपूर्वक शिल्पकलेला वास्तवात आणण्याचा प्रयत्न केला. शिल्पे अधिकाधिक मानवी केली. त्याचे द थिंकर (हनुवटीवर हात घेऊन विचारात मग्न असा माणूस) हे शिल्प जगप्रसिद्ध आहेच.
@ अमेय६३७७: रोदाँ या विख्यात शिल्पकाराची शिल्पे अद्भुत आहेत. परंतु "त्याने जाणीवपूर्वक शिल्पकलेला वास्तवात आणण्याचा प्रयत्न केला. शिल्पे अधिकाधिक मानवी केली" याचा नेमका अर्थ काय? ग्रीक-रोमन काळापासून रेनासां, बरोक, निओ- क्लासिकल वगैरे काळातील शिल्पे 'मानवी' नव्हती काय? याविषयी अधिक प्रकाश टाकावा.
मी कलाइतिहास अथवा शिल्पकला यातला तज्ञ वगैरे नाही हे आधी नमूद करू इच्छितो. केवळ वैयक्तिक आवडीमुळे आणि नावाजलेली शिल्पे प्रत्यक्ष आस्वादायची संधी मिळाली त्यानुसार मला जे वाटले ते लिहिलेय. मला ग्रीक / क्लासिकल शैलीतील शिल्पे ही भव्यता, प्रमाणबद्धता, एकेक स्नायू दाखवण्याची कलाकुसर यामुळे मनोवेधक वाटली तरी 'मानवी' न वाटता दैवत्वाच्या जवळ जाणारी किंवा 'आदर्श मानवी' भासतात. रेनेसॉं आणि पुढे बरोक काळात काही प्रमाणात बदलाला सुरुवात झाली (मायकेलँजेलोच्या पिएतामधील मेरी यादृष्टीने उल्लेखनीय आहे) पण बव्हंशी परफेक्शनवर भर राहिलाच. या तुलनेत रोदाँचे विषय आणि शिल्पे (द किस, एज ऑफ ब्राँझ, ले बूर्ज्वा द कॅले इ.)ही धार्मिक/पौराणिकपेक्षा सामाजिक संदर्भांशी जास्त निगडित होती, म्हणूनच कदाचित अधिक 'मानवी' होती असे मला वाटल्याने वरील वाक्य लिहिले आहे.
उत्तम लेख आणि प्रतिमा.
प्राचीन भारतातील ही दैवी शिल्पे बनवणार्या शिल्पकारांचे ऐहिक जीवन कसे होते, चतुर्वर्ण समाजात त्यांचे स्थान कोणते असे, त्यांना त्यांच्या कामाचा मोबदला कितपत मिळत असे, अभ्यासासाठी ते मॉडेल वापरत का? या आणि अश्या प्रश्नांची उकल होईल, असे उल्लेख सापडतात का?
शिल्पे, ती लावण्यवतींची! असा विषय विविध फोटो व लालित्यपुर्ण लेखनाची भर असताना, प्रतिसादाच्या भोवऱ्यात अडकून काहीसा झाकोळला गेला आहे. याचा खेद वाटला. असो.
चित्रगुप्तांनी प्रकट केलेल्या शिल्पकारांच्या संबंधित विचाराणांना त्यांनी वेगळ्या धाग्यातून सुरवात केली असती तर? इतक्या खाली गेलेल्या प्रतिसादामुळे त्याविषयाची गंभीरता जरा कमी झाल्याचे वाटते तरीही...
नुकताच दक्षिणेत विविध मंदिरांच्या भेटीत नेमकी हीच उत्सुकता मला होती. हे शिल्पी कोण? त्यांनी त्या त्या कलेच्या प्राविण्यात कसे शिक्षण घेतले असावेत. सौंदर्यशास्त्रातील बारकावे व मॉडेल समोर नसताना स्त्रीदेहाचे अनुपम नमुने कसे केले असावेत याचे आश्चर्य वाटत होते. म्हैसूर या ठिकाणी अशी शिल्पे तयार करणाऱ्या एकदा कलाकाराशी संपर्क करायची संधी मिळाली होती. कमी वेळात झालेल्या संभाषणातून फक्त जुजबी माहितीवरून त्यांनी अशा शिल्पासाठी प्रशिक्षण असे काहीही मिळाले नाही. पण पुर्व अनुभवावरून मी कामे हाती घेतो. कधी कधी फोटो दिला जातो. बोलणाऱ्या कलाकाराला एकसंघ प्रचंड कातळाला 100 चाकांच्या ट्रेलरवर घालून 300-400 किमी वाहून आणून त्याचे हनुमानाच्या अति प्रचंड शिल्पात रुपांतराचे काम दिले होते. ते त्याने कसे लीलया पार केले. ते इथे पहा
डिस्कव्हरीच्या डाकुमेंट्रीत कधीकाळी याबद्दल काही पाहिल्यासारखे वाटते. यात मलाही लै इंट्रेष्ट आहे, कुठे मिळाले काही तर पाहतो. अन अजून एक हाईट म्हणजे, दक्षिणेतील बर्याच देवळांतले दगडी खांब अगदी ताशीव असल्यासारखे, तुळतुळीत असतात. सकृद्दर्शनी पाहिले तर ते लेथ मशीनवर टर्न केलेला जॉब असतो अगदी तस्से दिसतात. मग इतक्या जुन्या काळी, म्ह. हजार-पाचशे वर्षांपूर्वी आपल्याकडे इतकी मोठी लेथ्स होती???? असली तर इतका मोठा जॉब त्यावर माउंट करता यायचा??? अन जर समजा नसेल तर ते पिलर्स कसे बनवले असतील???
हे सगळे प्रश्न पडण्याचे कारण म्हणजे, फेबुवरील 'अॅन्शिअंट मॉन्युमेंट्स ऑफ इंडिया-अ फोटो जर्नी' नामक अप्रतिम ग्रूप आहे. जगभरचे तज्ञ-अतज्ञ सर्व लोक विविध भारतीय देवळांचे व शिल्पांचे फटू टाकून त्यातल्या विविध गोष्टींवर चर्चा करतात. आपण तिथे जॉइन झाला तर खूप मजा येईल. धागाकर्ते श्री. जयंत कुलकर्णी हे त्या ग्रूपच्या मुख्य अॅडमिन लोकांपैकी आहेत.
लेथ होते ना पण वेगळ्या पद्धतीचे. यात जॉब फिरत नसे तर जॉब भोवती टूल फिरत असे. जॉब दोन टोकाला मध्यबिंदूवर धरला जाई. आजही भल्यामोठ्या जॉबला ही पद्धत वापरतात. (निदान ३० वर्षापूर्वीपर्यंत तरी)
धन्यवाद. तरीही एक प्रश्न उरतोच, की जॉबभोवती टूल फिरत असतील तर तितकी प्रिसिजन कशी मेंटेन होणार? आणि त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे, इतके अॅक्युरेट काम करायचे तर टूलची मोशन कंट्रोल करायचा मेकॅनिझम बर्यापैकी सोफिस्टिकेटेड पाहिजे. पुली, बेल्ट, इ. भानगडी लागणार त्यासाठी. पुली ठीके, पण बेल्ट तेव्हा होता काय? शिवाय इतकी पॉवर आणायचे कुठून? नेटवर कुठेतरी वाचले होते की रोमन काळात लेथ वापरायचे तेव्हा पुली वापरून स्पीड आणायचे इ.इ. त्याबाबत भारतीय केसमध्ये काही ठोस पुरावे असतील तर वाचायची फार फार इच्छा आहे.
कॉपीराईट कायद्याचा भंग केल्याची तक्रार कोणी केली आणि तुम्ही जर तुमचा उद्देश चर्चा/समीक्षा घडवण्याचा आहे असे सिद्ध करू शकला नाहीत तर जबाबदारी तुमची राहील.
प्रतिक्रिया
सर्व फोटो सुंदर आहेत. मोडतोड
लेख अभ्यासपूर्ण आहे. पण
सुंदर लेख
+११११
छान!
(No subject)
योग्य श्रेय देण्याची अपेक्षा होती.
सुधारणा
लेखाच्या शेवटी श्रेय दिले आहे
उचलून उचलून असा chauvinist
'योग्य श्रेय'
शराजाद.....
इतका त्रागा कशाला?
त्रागा नाही पण आपण काय
हे मुळ संस्कृत आहे व ज्याने
ह्या लेखावरी आक्षेपात
आवडता विषय!
शहराजाद.......
वरील प्रतिसाद बघावा.
छान.
वुमेन इन इंडियन स्कल्प्चर....
धन्यवाद.
आत्ता मे बाहेर आहे, पण नेटवर
निव्वळ अप्रतिम....
छान लेख
रोदाँ विषयी
'दैवी' आणि 'मानवी'
सुरेख छायाचित्रे आणि लेखन .
उत्तम लेख आणि प्रतिमा.
सुंदर धाग्याचा खराब पाठपुरावा
डिस्कव्हरीच्या डाकुमेंट्रीत
लेथ होते ना पण वेगळ्या
माहितीकरिता
कोणा जाणकाराला विचार्ले
मी इथे डकवु शकतो काय.
मुळात पुस्तकातले उतारे,चित्र, इथे तसेच्या तसे डकवायला मि.पा परवानगी देत असेल तर मीहि माझ्या आवडीच्या विषया वरिल लिखाण, इथे डकवु शकतो काय.?
मिपाच्या परवानगीचा प्रश्नच नाही
खिक्कुशा - शहजादा
फोटो आणि वर्णन प्रचंड आवडले !
जयंतराव उपक्रम छान आहे .सांचि