आयला! हे चुंबकीय साधनांचे घोळ होऊ शकतील हे लक्षातच आलं नव्हतं! (जीवनभाऊंना सांगायला पाहिजे - त्यांच्या कथेसाठी मस्त जर्म आहे हा!) या निमित्ताने माझं एक बेशिक कन्फुजन दूर करता का? अ. होकायंत्र किंवा कुठलंही दिशादर्शक साधन चुंबकीय असतं. म्हणजे अपोझिट पोल्स अट्रॅक्ट. ब. होकायंत्राचा उत्तर दिशा दाखवणारा काटा उत्तरेकडे जातो (ऑबवियसली) जर अ आणि ब दोन्ही खरं असेल तर मग उत्तर दिशेला दक्षिण ध्रुव पाहिजे. (दहावीनंतर शास्त्र विषयाशी संपर्क तुटला आहे, आणि आधीही विशेष गती होती अशातला भाग नाही. त्यामुळे प्रश्न अगदीच बावळट असला तर माफी करा!)

हवामानावर किती परिणाम होणार हे त्या काळातली सूर्यावरची वादळे किती जोरदार असणार यावर अवलंबून आहे. पण बहुतेक सगळी स्थित्यंतरे कोणत्याही उलथापालथीविना झालेली आहेत... नाहीतर दर अकरा वर्षांनी आप्पत्ती कोसळल्या असत्या ! हा एका सूर्यवादळाचा परिणाम... सद्याचे स्थित्यंतर गेल्या १०० वर्षांतले सर्वात "थंड" आहे... म्हणजे शास्त्रज्ञ सोडून इतरांना त्याच्या परिणामांची फारशी कल्पनाही येणार नाही असे दिसते. पृथ्वीभोवती फिरणारे उपग्रह आणि दूरवर अंतराळात सोडलेली शोधयाने (उदा, Voyager) यांच्यावर होणार्‍या भारित कणाच्या मार्‍याने त्यांच्या यंत्रणा बिघडू शकतात, हाच सर्वात मोठा धोका... कारण हे सौर्यवारे सूर्यमाला ओलांडून पुढे जाण्याइतके ताकदवान असतात..

खरं तर उत्तर-दक्षिण ही नावे आपण पृथ्वीच्या संदर्भात समजायला सोपे जावे म्हणून दिलेली आहेत. शास्त्रिय भाषेत ती धन आणि ऋण भारित चुंबकीय टोके असतात. सुर्य स्वतःभोवती फिरणारा वायुचा प्रचंड गोळा आहे आणि त्याच्यात सतत चाललेल्या आण्विक संयुग-प्रक्रियेमुळे (न्युक्लियर फ्युजन) तयार होणार्‍या महाप्रचंड उर्जेचा आणि भारित कणांचा परिणाम म्हणून त्याच्यावर सतत वायूची आणि चुंबकीय वादळे सुरू असतात आणि त्या सगळ्यांच्या परिणामामुळे चुंबकिय धन आणि ऋण टोके जागा बदलत असतात. साधारण दर अकरा वर्षांनी त्यांची जागा बरोबर (सूर्याच्या) उलट्या बाजूस जाते. सूर्य वायुने (खरंतर प्लाझ्माने) बनलेला असल्याने (घन नसल्याने) त्याची चुंबकिय धन आणि ऋण टोके सतत अगदी विरुद्ध दिशेला असतीलच असे नाही... जी अवस्था आताच्या घडीला आहे. काही आठवड्यांनी ती टोके एकमेकाच्या बरोबर विरुद्ध दिशेला पोचलेली असतील. सूर्यमहाराजांच्या बाबतितले विज्ञान प्रचंड गुंतागुंतीचे आहे. तरिसुद्धा अजूनही विज्ञानाला "आपल्याला त्यातल्या बर्‍याच गोष्टी समजलेल्या नाहीत इतकेच समजले आहे" ;) माझे याबाबतितले ज्ञान कुतुहल म्हणता येईल इतपतच आहे. त्यामुळे हा लेख केवळ आपला मुख्य जिवनाधार असणार्‍या सूर्याच्या चमत्कारीक (आणि नीट माहिती नसली तर धक्कादायक) वाटणार्‍या गोष्टिची दखल घेण्यापुरताच लिहिला आहे. जाणकार अजून भर घालतिलच.

आणखी जरा डीटेल दिलं असतं तर बरं. शिवाय फोटोही पहायला आवडले असते.

आत्ता तरी मला यायची काही गरज नाही. लई जोरात उलथला तर मंग द्या हाळी. येतोच लगेच. ;)

:)

१. व २. लोखंडात आलेले चुंबकत्व हे त्याच्या कणांची एका दिशेने झालेल्या रचनेने असते, ती रचना उष्ण्तेने विस्कळित झाली की निघून जाते. सूर्यावरचे चुंबकत्व अतीतप्तावस्थेत (काही हजार ते काही कोटी अंश सेल्सियस) असलेल्या विद्युतभारीत (प्लाझ्मा) कणांमुळे असते. ३. सूर्य घन नसून वायूचा गोळा असल्याने हे होऊ शकते. सविस्तर स्पष्टीकरण वर वल्ली यांना दिलेल्या एका उत्तरात आहे. ४. चुंबकीय धृव म्हणजे धन आणि ऋण उर्जेची टोके असतात. सूर्य म्हणजे प्लाझ्माचा गोळा असल्याने घन असे तेथे काहीच नाही. सूर्याच्या तापमानात अख्खा स्थीर (स्टेबल) अणू अशी अवस्था शक्य नाही. ५. सौरवारे ही रोजचीच गोष्ट आहे. पृथ्वीचे वातावरण भेदून पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचेपर्यंत या वार्‍यांची क्षमता निरुपयोगी म्हणावी इतकी कमी झालेली असते. तरिसुद्धा अतीनील (अल्ट्राव्हायोलेट) किरणे वगैरेंचे कातडीचा कर्करोग कारक परिणाम सर्वांना परिचीत आहेतच. अवकाशात कोणत्याही वातावरणाचे संरक्षण न लाभलेल्या ग्रह आणि उपग्रहांवर सौरवार्‍यांचा परिणाम खूपच जास्त होतो. उपगहांची जुळवणी हा धोका लक्षात घेऊन केलेली असते... तरीसुद्धा प्रभावी सौरवार्‍याने त्यांची यंत्रणा काही काळाकरिता अथवा कायमची बंद झाल्याची उदाहरणे आहेत.

२. ८०० डीग्रीनंतर चूंबकत्व नष्ट होते

असे अनेक मिश्र धातू आहेत ज्यांचे क्युरी तापमान हे हजार डिग्री च्या वर आहे जसे कोबाल्ट (शुद्ध मूलद्रव्य ) ह्याचे क्युरी तापमान हे अंदाजे १२०० डिग्री आहे . परिवलनाचा अक्ष आणि चूंबकीय क्षेत्राचा अक्ष जवळजवळ का असावेत? साधा उजव्या हाताचा नियम आहे . अर्थात ह्या प्लास्मा रुपी चुंबकीय वादळात चुंबकीय क्षेत्रा ची दिशा त्या प्लास्मात असणाऱ्या व फिरणाऱ्या प्रभारांच्या दिशेवर असणार आहे . पोल बदलतात म्हणजे मास डिसप्लेसमेंट होते का? सूर्य म्हणजे प्लाझ्माचा गोळा असल्याने घन असे तेथे काहीच नाही. प्लाझ्मा हि पदार्थाची चौथी अवस्था आहे व प्रत्येक पदार्थाला(घन , द्रव वायू , प्लास्मा ) मास असतेच असते सोलर विंड मुळे जर व्हॉयेजरला त्रास होत असेल तर पृथ्वीवर प्रचंड थैमान होऊ शकते. नाही का? नक्कीच पण त्या साठी सूर्या वरील फिरणारे चुंबकीय वादळे हि कायम स्वरूपी अस्थिर व्यायला हवीत . असे जर झाले तर सूर्य हा एक महा प्रचंड फिरणारे अस्थिर चुंबक व विद्युत चुंबकीय तरंग प्रसारित करणारा अन्टेना बनेल व त्यामुळे पृथ्वीवर कोणतेही रेडीओ व सिलिकॉन वर आधारीत उपकरण निट कार्य करू शकणार नाही . अवांतर : स्पायडर मन -२ पहिला असेलच त्यात जसा त्या डॉक्टर चा फ्युजन कंट्रोल करण्याचा प्रयोग फसतो आणि पुढे अनर्थ घडतो तसे होईल :)

सूर्याच्या उलथण्याची प्रक्रिया सुरू झाली असेल त्यामुळे असे होत असावे बहुतेक. (कृहघ्या) बाकी मस्त महितीपूर्ण लेख.

काय की असली थोडीदेखील उलथापालथ आपल्याला (ऑल इन्क्लुझिव्ह) कायमचं पालथं करु शकते नाही का? येत्या काही कोटी वर्षांत तरी सूर्यात त्या ताकदीची उलथापालथ होण्याचे काही प्रयोजन दिसत नाही... तेव्हा काळजीचे कारण नाही. :)

सामान्य लोकांच्या जीवनात बहुतेक कशानेच काही फरक पडत नाही-खाणेपिणे अन वीज व पेट्रोल सोडून.

लेख आणि प्रतिसादातील माहिती, चर्चा एकदम आवडली..!

आहे तर, प्लाझ्मा तुम्ही घरातच रोज वापरताय... ट्युब लाईट आणि ल्युमिनेसंट बल्बज मध्ये ! याशिवाय अनेक कारखान्यांत त्याचा पृष्ठभागांवर खास थर चढवायला (plasma spray coating), मायक्रोइलेक्ट्रॉनिक सर्कीट बनवताना (etching), धातू कापण्यासाठी किवा जोडण्यासाठी, आणि supersonic combustion engines, इ मध्ये उपयोग होतो.