बाजार मांडियेला....!

विचार करण्यासारखा लेख. २००३ साली एका अमेरिकन चॅनलने आय आय टी वर एक कार्यक्रम बनवला होता."Its easier to get into Harward/MIT than to IIT"!कार्यक्रमात म्हंटले होते. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर आय आय टीज चे योगदान काय हा संशोधनाचा विषय असला तरी हल्ली आय आय टीतून पास होणे भारतात प्रतिष्ठेचे मानले जाते. खरोखरच बारावी/आय आय टी परिक्षांचा बाजार झाला आहे.सुरुवातिला ह्या परिक्षेच्या तयारीचा मक्ता फक्त मुंबईच्या अग्रवाल क्लासेस(Top ranking students always almost come from Agrawal Classes!! वाले) आणि चेन्नईच्या ब्रिलियंट ट्युटोरियल्स कडे होता. अग्रवालची गंमत अशी की तुम्ही त्यांना उत्तरे पाठ्वली नाहीत तर पुढचे पॅकेट् ते पाठवत नसत.! ९१ साली मुक्त अर्थव्यवस्था स्वीकारल्या नंतर पगार प्रचंड वाढू लागले.लोकसंख्या/इंग्रजीवर प्रभुत्व ह्यामुळे भारतिय अभियंत्यांची मागणी वाढली. आय आय टीला स्टार स्टेट्स होताच्.९०च्या दशकांनतर आंतर्राष्ट्रीय बाजारात अभियंत्यांची मागणी वाढली.इतर भारतिय संस्थांच्या अभियंत्यांसारखी आय आय टी अभियंत्यांना बाजारात किंमत आली. मिडियाचा प्रचार,वाढते पगार आणि अर्थातच अमेरिकेतल्या काही (rags to riches)success stories हे घटक आय आय टी अभियंत्यांना सुपर स्टार स्टेट्स देण्यास कारणीभूत झाले.आय आय टी मधुन पास होणे म्हणजे जगात् कोठेही (वाचा-अमेरिका/कॅनडा) सेटल होवून पैसे मिळवण्याचा सोपा मार्ग हा समज त्यामुळे दृढ झाला.साहजिकच वाट्टेल ते करुन तेथे प्रवेश मिळवणे हे अनेकांचे ध्येय बनले. सध्यातरी क्लासेसच्या/तीव्र स्पर्धेच्या दुष्टचक्रातून सुटण्याचा मार्ग दिसत नाही!! P = NP

महत्वाची गोष्ट म्हणजे यावर जाहिरपणे फार कमी बोलले जाते. मग आपणच बोलावे म्हणुन हा प्रयत्न .... (जाता जाता - गेले १० दिवस आउट ऑफ स्टेशन असल्याने माझ्या आणि इतरांच्या एकाही लेखावर काही लिहु शकलो नाही ,त्याबद्द्ल दिलगिर आहे ,आता मात्र मला वेळ देता येईल असे वाटते ) विनायक

विनायका, बरेच दिवसांनी चांगला लेख लिहीलास. बाकि उत्तर दक्षीण वर्गीकर तितकेसे पटले नाही. आमच्या आजूबाजूला तरी जे ८५ %च्या वर होते तेवढेच आणि काही नव'हुषार' मुलंच ;) प्रयत्न करीत. आमच्यासारखी सामान्य माणसे त्याच्या वाटेला जात नसत. उगाच बापाचा पैसा कशाला वाया घालवा. :) उत्तर आणि दक्षिणेच्या शिक्षकांत तिथल्या स्थानिक भागातल्या शिक्षण पद्धती भिनलेल्या असतात. व त्यामुले कमीतकमी पुण्यातल्या मुलांना तरी त्रास होताना पाहीला आहे. कारण ते शिक्षक मुलांना अधिक माहिती आधीच असण्याची अपेक्षा करतात. आणि मग 'हे येत नाही तुम्हाला? ते येत नाही?' असेही म्हणतात. त्यामुले विद्यार्थ्यात न्यूनगंड येतो. असा न्यूनगंड व त्यामुळे आलेलं नैराश्य माझ्या आजूबाजूच्या अनेक मित्रांमधे मी पाहीलेलं आहे. शेवटी एक वर्ष मागे बसल्यावर सत्याची जाणीव झाली. ;) आता पुण्यातूनच इंजिनियरींग करून चांगले कमावतेही झाले आहेत सगळे. अर्थात सन्माननीय अपवाद असतातच सगळीकडे. आमच्या एका मित्राचे अशा क्लासचे सर त्याला म्हणायचे अरे तू आयटीत जाणार नाहीयेस कारण तुझी क्षमता कमी आहे. पण पैसे भरून इथे आला आहेस तर अभ्यास कर. जीव तोडून कर. त्याचा फायदा इतरत्र नक्की होईलच. शेवटी आयआयटी म्हणजे संपूर्ण जग नव्हे. जगात सध्या सिव्हील इंजिनियर ना खूप मागणी आहे. ते बघ. तू सिव्हील इंजिनियर नक्की होऊ शकशील. बराच फायदा आहे त्यातही. छान लेख . पुण्याचे पेशवे आम्ही हल्ली सहीत वाक्यं लिहिणं बंद केले आहे. Phoenix

मागे एकदा प्रभुसरांनी एक दुवा दिला होता की अभियांत्रीकीच्या किती जागा कुठे उपलब्ध आहेत. अ‍ॅडमिशनच्या सोयीसाठी. बरं ठीक खूप पैसे खर्च न करता शिक्षण घेउन अर्थाजन करण्यात सुरवात केली तरी नंतर उत्तम लोकेशनला मोठे घर, कार, मोबाईल, इ. च्या मागे पैसा घालवणारच की लोकं या ना त्या मार्गाने असा ना तसा पैसा खर्च होतोच. बाजारव्यवस्थेत सगळेच आहोत.

बाजार मांडला आहेच पण याला आपणही तेवढेच जबाबदार नाही का? आयआयटी'च ग्रेऽऽट असतात यापेक्षा सेंट स्टीफन्ससारखी कॉलेजेस (भौतिकशास्त्राचा विचार करता तरी!) मला जास्त ग्रेट वाटतात. आपल्या देशाची लोकसंख्या, त्यात दरवर्षी बारावीतून इंजिनीयर बनण्यासाठी बाहेर पडणार्‍यांची संख्या, आयआयटीमधे उपलब्ध असलेल्या जागा आणि आयआयटीचं स्टेटस यांचा विचार करता आयआयटी काही विशेष लक्षवेधी काम करतात, शिकवतात यावर विश्वास ठेवणं कठीण असतं. अ‍ॅडमिशन देतानाच हुशार मुलांना घेतलं की दर्जा टिकवणं कठीण नाही. यापेक्षा सेंट स्टीफन्स (दिल्ली), सेंट झेवियर्स (मुंबई) इथले भौतिकशास्त्राचे अध्यापक जास्त चांगलं काम करतात हे चटकन दिसून येतं. ही तुलना करून आयआयट्यांना कमी लेखायचं आहे असं नाही, पण इंजिनियरींगच्या पुढे काही करियर असतं हेच या पोरांना आणि त्यांच्या पालकांना माहित असतं का? अलिकडच्या काळात 'जेईई' बकवास झाल्याचं शिक्षकांकडूनच कानावर येतं. आयआयटीमधून किती संशोधन होतं? आणि किती चांगल्या संशोधक आणि/किंवा अध्यापकांना ८०% पेक्षा जास्त मार्क मिळाले होते? बाजार कमी करा हे ठीक आहे, पण तरीही कितीतरी गुणवान विद्यार्थ्यांना दहा हजार (फक्त) या मर्यादेमुळे आयआयटीबाहेर रहावं लागत असेल? अदिती

च्यायला !! दहावीत तुम्हाला ९६% पडले होते आणी तुमच्या मनाने तुमचे मित्र जरा मागेच होते, हे सांगायला येवढा मोठा लेख लिहिला होय ? त्यापेक्षा खरडवहीत मार्कलिस्ट (लेख डकवता तशी) स्कॅन करुन डकवली असती तरी चालले असते की. ©º°¨¨°º© साधनाकथेतील राजेंद्रकुमार ©º°¨¨°º© आमचे राज्य

तु मग आता काय करायचे ठरवले आहेस? वेताळ

अगोदरच कोल्हापुरातुन खुप कमी मुळे आय आय टीला जातात.त्यातुन तुझ्याकडुन आमच्या अपेक्षा खुप आहेत. तु कोणता कोचिंग क्लास जॉईन केला होतास? वेताळ

बाजार मांडला आहे हे खरय पण याला सर्वेस्वी आपणच जवाबदार नाही का?? आज मुल जन्माला आल की प्रत्येक आई बाप आधीच ठरवतो की तो , ती Engg झालाच पाहिजे. त्यासाठी ते वाट्टेल ती किंमत मोजायला तयार असतात. पालक Engg च्या पुढे विचारच नाही करु शकत. जर का पोरगा Msc or तत्सम दुसरी डेग्री घेतली तर तो काय मठठ होतो का? पण नाही काही झाल तरी Engg झाला म्हणजे आयुष्याच सार्थक झाल असा समज अजुनही आपल्या समाजात आहे. सहाजीकच यामुळे शिक्षण संस्थांच फावतं. परत शिक्षण संस्थांच privatization झाल्यामुळे सरकारचा कुठेच अंकुश नाहीये. त्यातुन परत कोटा आहेच. एवढ सगळ करुन ओपेन वाल्यांच्या वाटेला अश्या किती जागा येणार?? मग मारामारी चालु. ९६% पुढेच अ‍ॅडमिशन. मग ९६% मिळवण्यासाठी उपाय काय? मग कुठल्या ना कुठल्या क्लासेस लावा कोचिग घ्या. सगळाच बाजार आहे. फक्त एवढच नाही सर्व बड्या कंपनीज campus साठी पहिल्यांदी Engg prefer करतात. आणि मग नंतर non engg ला घेतात. असही नाही की select झालेला engg कंपनीत येऊन खुप काही दिवे लावतो. पण ही आपली अजुन मानसिकताच झाली आहे की आपण engg च्या पुढे विचार नाही करु शकत.

मध्यन्तरी पुण्यात पिंपरी-चिंचवड च्या एका संस्थेने एक सेमिनार आयोजित केला होता त्यात ते क्लासेस पूर्ण वेळ दोन वर्ष वेगवेगळ्या परीक्षांची तयारी करवून घेतात. एरवीची ऑनलाईन प्रवेशपद्धती न वापरता या संस्थेच्या विद्यार्थ्याना तेथल्याच एका कॉलेजात प्रवेश दिला जातो. मुले केवळ प्रॅक्टीकल्स साठी कॉलेजात जातात. हे क्लासेस बाहेर गावच्या विद्यार्थ्यांसाठी त्यांच्या हॉस्टेलवर रहाण्याची सोय करतात. क्लासेस ची फी रू.३ लाख. फक्त. या क्लासेस चे रीझल्ट्स ते दाखवतात. तसे असतील देखील . पन मग तसे असेल तर ते आपल्या शिक्षणसंस्थांचे अपयश आहे. शिक्षणसंस्था या विद्यार्थ्याना वेगवेगळ्या परीक्षांबाबत माहिती देत नाहीत. तसेच अभ्यास शिकविण्यात मुलाना विश्वासू वाटत नाहीत. तीच गोष्ट. सी ई टी ची... सी ई टी न देणारे मुले ही...इतराना बौद्धीक दृष्ट्या मागास वाटतात . शिक्षक देखील त्याना हिणवतात. सी ईटी जर विद्यार्थ्याचे भवितव्य ठरवणार असेल तर मग हव्यात कशाला बोर्डाच्या परीक्षा?

आणखी एका छान लेखाबद्दल विनायक पाचलगचे आभार. मला वाटते की प्रत्येक गोष्टीत मागणी आणि पुरवठ्याचे गणित असते. मी स्वतः आय्.आय्.टी ची जे.ई.ई दिली नव्हती. पण मी आय्.आय. एम मधील पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी असलेली CAT ही परीक्षा देऊन त्यात चांगली कामगिरी करून आज आय.आय.एम. अहमदाबाद येथील व्यवस्थापन अभ्यासक्रमाचे पहिले वर्ष पूर्ण केले आहे. CAT आणि जे.ई.ई या वेगळ्या परीक्षा असल्या तरी या परीक्षांच्या 'मार्केट'चा विचार केला तर CAT आणि जे.ई.ई या दोन्ही परीक्षांना सामायिक मुद्दे लागू पडतील. तू उद्या आय.आय.टी चा विद्यार्थी होशील आणि आणखी चार वर्षांनी CAT किंवा जी.आर्.ई सारख्या परीक्षा पण देशील तेव्हा मला काय म्हणायचे आहे याचा तुला स्वतःला अनुभव येईल. मला आय.आय.टी च्चे माहित नाही पण आय.आय.एम मध्ये आज शिक्षण घेत असलेले अर्ध्यापेक्षा जास्त विद्यार्थी CAT साठी कोणताही क्लास लावत नाहीत. ते अशा क्लासेसचे मटेरियल घेऊन स्वतः अभ्यास करतात. तसेच या क्लासेसच्या CAT साठीच्या प्रवेश परीक्षा देतात पण क्लासरूम कोचिंग मात्र लावत नाहीत. मी स्वतःही तेच केले होते. या क्लासेसना एवढी मागणी का आणि ते कोणत्या आधारावर एवढी फी घेतात? त्याचे उत्तर आय.आय.टी आणि आय.आय.एम या शिक्षणसंस्थांमधील विद्यार्थ्यांना भविष्यात मिळत असलेल्या संधींमध्ये लपलेले आहे. या संस्थांमधील शिक्षण म्हणजे भविष्यकाळातील श्रीमंती आणि मानमरातब याचा 'पासपोर्ट' असेच समजले जाते आणि बहुतांशी परिस्थिती तशी आहेही. साहजिकपणे या संस्थांसाठीच्या प्रवेश परीक्षांमध्ये असलेली स्पर्धा वाढली. आमच्या संस्थेत सुनील हांडा नावाचे प्राध्यापक आहेत. त्यांनी १९७७ मध्ये CAT परीक्षा दिली तेव्हा ती परीक्षा देणारे एकूण विद्यार्थी होते २५००. मी २००८ मध्ये ती परीक्षा दिली तेव्हा ती परीक्षा देणारे विद्यार्थी होते २.५ लाख. म्हणजे एकूण विद्यार्थ्यांची संख्या १०० पटीने वाढली. तितक्या प्रमाणात जागा वाढल्या का? नक्कीच नाही. याचा परीणाम म्हणून स्पर्धा वाढली. आणि अशा स्पर्धेत टिकून पुढे प्रवेश मिळविणे म्हणजे एक मोठे दिव्य असते हे मी स्वानुभवावरून सांगतो. याचा परिणाम म्हणजे अशा क्लासेसची मागणी वाढली आणि विद्यार्थी (त्यांचे पालक) कितीही फी भरायला तयार होऊ लागले. अर्थशास्त्राच्या सिध्दांतांप्रमाणे मागणी वाढली की किंमती वाढू लागतात. तेच गणित इथे. आज पुण्यात CAT परीक्षेसाठीचे हे क्लासेस २३ ते २५ हजार फी घेतात. मुंबई, दिल्ली या ठिकाणी ही फी अजून जास्त आहे. जे.ई.ई साठी क्लासेसची ५० हजार फी ही बातमी माझ्यासाठी नवीन आहे. आता इथे मागणी-पुरवठ्याचे गणित कसे? समजा एखाद्या क्लासने जे.ई.ई साठी दोन लाख रुपये फी ठेवली तर त्या क्लासला विद्यार्थी मिळायची मारामार असेल. मग त्याला विद्यार्थी मिळवायला फी कमी करावी लागेल. हे क्लासेस एका प्रकारची सेवा देत असतात आणि त्या बदल्यात पैसे घेतात. त्या सेवेपासून आपल्याला किती समाधान मिळते हे ग्राहक ठरवतात. आणि भरायला लागलेल्या पैशाच्या तुलनेत समाधान कमी असेल तर ते ती वस्तू/सेवा विकत घेत नाहीत. असे बहुतांश लोक वस्तू/सेवा विकत घेईनासे झाले तर अशा विक्रेत्यांना किंमती कमी करणे भाग पडते आणि अशा पध्दतीने सर्व वस्तू/सेवा यांच्या किंमती ठरविल्या जातात. जोपर्यंत ५० हजार फी देणारे विद्यार्थी अशा क्लासेसना मिळत आहेत तोपर्यंत फी कमी होणार नाही. एक आक्षेप म्हणजे असे क्लासेस विद्यार्थ्यांचा 'दर्जा' लक्षात न घेता सर्वांना या परीक्षा द्यायला प्रवृत्त करतात. मी स्वतःच्या उदाहरणावरून सांगतो की मला शाळेत कधीही ९६% मार्क मिळाले नाहीत.इंजिनियरींगला असताना अनेक विषयांमध्ये मी अगदी काठावर पास झालो आहे. कोणत्या विषयात कधी गचकलो नाही हेच नशीब. तरीही माझ्यासारख्या विद्यार्थी आज आय.आय.एम अहमदाबाद या भारतातील व्यवस्थापन क्षेत्रात प्रथम क्रमांकावर असलेल्या संस्थेत कसा काय? स्वतःकडे उगीचच मोठेपणा न घेता सांगतो की याचे कारण माझी जबरदस्त महत्वाकांक्षा आणि मी घेतलेले कष्ट यात आहे. आता माझी शाळा आणि इंजिनियरींगमधली गुणपत्रिका बघून माझा दर्जा कोणी क्लासवाल्याने काढला असता तर मात्र मी त्याला लाथाबुक्क्याने बदडायला कमी केले नसते. तेव्हा सांगायचा मुद्दा म्हणजे महत्वाकांक्षा, कष्ट आणि अर्थातच नशीबाची साथ या जोरावर सामान्य विद्यार्थीही अशा आघाडीच्या संस्थांमध्ये जाऊ शकतो. तेव्हा 'दर्जा' हा मुद्दा माझ्यालेखी तरी बाद आहे. सर्व विक्रेते आपल्याकडील वस्तू/सेवेची जाहिरात करतात. तशीच जाहिरात हे क्लासवालेही करतात कारण तो एक व्यवसाय आहे. आता अशा जाहिराती केल्यामुळे होत असलेल्या खर्चामुळे किंमती वाढतात का? नक्कीच. 'सितारोंका साबून' लक्सने आजपर्यंत जवळपास सगळ्या तारकांना आपल्या जाहिरातींमध्ये वापरले. 'ये दिल मांगे मोर' च्या जाहिरातींमध्ये सचिन तेंडुलकर, शाहरूख खान ही मंडळी होतीच. त्यांनी फुकटात काम नक्कीच केलेले नाही. त्यांना दिलेल्या मोबदल्याचा बोजा सामान्य ग्राहकांवर पडतो का? नक्कीच पडतो. पण हेच सर्व प्रकारच्या बिझनेसच्या बाबतीत तितकेच लागू आहे. त्याचप्रमाणे आजच्या घडीला मोठ्या बिझनेसमध्ये नोकरीला असलेले managers कामानिमित्त बाहेरगावी गेले तर ते लहानसहान धर्मशाळेत उतरत नाहीत तर ते पंचतारांकित hotel मध्ये उतरतात. अनेकदा 'क्लाएंट' बरोबरच्या मिटिंग्स अशाच hotel मध्ये असतात. अशांचा विमानप्रवास महागड्या बिझनेस क्लासने असतो. अशा गोष्टींसाठी केलेला खर्च शेवटी कोण करतो?तो बोजा पडतो सामान्य ग्राहकांवर. ही बाब सगळ्या प्रकारच्या व्यवसायांबाबत लागू पडते. मग क्लासेसवरच आक्षेप का? आणखी एक आक्षेप म्हणजे की हे क्लासेस 'कृत्रिम गरज' तयार करतात. पण सगळेच बिझनेस अशी कृत्रिम गरज तयार करतात आणि पैसे मिळवतात. १५ वर्षांपूर्वी मोबाईल फोन नव्हते तरी लोक त्यांचे व्यवहार पार पाडतच होते ना? तेव्हा मोबाईल फोन ही गरज आहे का? टूथपेस्टचा वापर वाढायच्या आधी लोक दात घासायचे नाहीत का? तसे नक्कीच नाही. ते लिंबाच्या काड्या वापरत आज पेस्ट वापरतात. तेव्हा टूथपेस्ट ही पण गरज आहे का? त्या अर्थी केवळ अन्न, वस्त्र आणि निवारा या गरजा आहेत. त्यातही अन्न हीच मूलभूत गरज आहे. इतर दोन गरजा तरी गुहेत राहत असलेल्या आदिमानवाला कुठे होत्या? तरी तो राहतच होता ना? तेव्हा सांगायचा मुद्दा म्हणजे सगळ्या प्रकारचे बिझनेस अशा कृत्रिम गरजा तयार करूनच पुढे जात असतात. असे क्लासेस भरमसाठ फी घेतात का? घेतातच. मुंबईत चेंबूर या ठिकाणी ८० रूपयांपासून आलू पराठे आणि इतर पराठे विकणारे एक दुकान आहे. पराठ्यासारख्या गोष्टीला हा भरमसाठ रेट नाही का? आहेच ना. पण परत मागणी-पुरवठ्याचे गणित लक्षात घेतले तर हे दुकान एवढा भरमसाठे रेट कसा लावू शकते हे लक्षात येते. तर मग प्रश्न कधी उभा राहतो? जेव्हा शिक्षणक्षेत्रात काम करत असलेल्याला अनेकदा कोणी 'बिझनेस' मानायला तयार होत नाही. जर शिक्षण हे निरपेक्ष वृत्तीने स्वतःच्या पोटाला चिमटा घेऊनच दिले गेले पाहिजे असा आग्रह असेल तर मात्र असा बिझनेस करणारे क्लास आणि इतर बिझनेस यांच्यात फरक केला जातो. आय्.आय्.एम मध्ये येण्यापूर्वी मी अमेरिकेतही विद्यार्थी होतो. तिथल्या प्राध्यापकांनी संशोधनाला दिलेले योगदान मोठे असते हे सांगायलाच नको. तरीही अनेकदा हे प्राध्यापक भरपूर पैसे राखून असतात. आता अशा प्राध्यापकांनी पैसे कमाविणे गैर वाटत असेल तर मात्र त्याला काही इलाज नाही. या क्लासच्या बाबतीत बहुतांशी अर्थशास्त्रातील competitive market लागू पडते. जर कोणा क्लासने दर्जेदार प्रशिक्षण दिले नाही तर त्याची वर्षभरात वाट लागू शकते. सांगायचा मुद्दा म्हणजे हे क्लाससुध्दा एक 'बिझनेस' आहेत हे लक्षात घेतले तर असे सगळे प्रश्न उभे राहणार नाहीत. विल्यम जेफरसन क्लिंटन

+१

कायच कळ्ळे नाही.

खुप छान आणि विचारपुर्वक लिहिलेला लेख. विनायक राव तुम्ही वयाने लहान असलात तरी तुमची प्रतीभा अफाट आहे. तुमच्यावर होणारी टीका ही केवळ व्यक्तीगत ईर्षेपायीच होते आहे यात शंका नाहि. तरी तीकडे दुर्लक्श करुन असेच लिहित रहा. पुलेशु. संजा