कर्मकांडांमध्ये तत्कालीन ब्राम्हणांचे हितसंबंध-- एका एकारान्ती कोकणस्थ ब्राम्हणाचे मत

क्लिंटन साहेब .. तुम्ही खरेच जबर्या विचार मांडला आहे पहिल्या लेखा मध्ये. अर्थाजनासाठी माणसाने बरेच मार्ग तयार केले आहेत.. त्या बद्दल तुम्ही लिहिलेले आवडले. माणसाने ह्य जगात सगळ्या सोयी .. सगळ्या रुढी -- सगळ्या गोष्टी स्वताच्या/माणसांच्या फायद्या साठीच केल्यात.जात - पात - धर्म सोडुन जर सगळे वाचले तर कळेल .. आंबेडकर , शिवाजी महाराज, गांधीजी , महात्मा फुले .. ह्यांच्या नावाने जे आपण क्रुत्य करतो खरेच त्यांच्या कार्याचे .. कृत्याचे आपण जाणिव पुर्वक विचार तरी कधी करतो का ? हा प्रश्न पडतोच.

पूजा, कर्मकांड आदिंनी सूक्ष्म जाणिवे-नेणिवेच्या पातळीवर "हीलींग" होत असावं, ताणावमुक्ती, चिंतामुक्ती मिळत असावी असं वाटतं. पूजा, धर्म, दान काही न करून मग मानसोपचारतज्ञांकडे रांगा वाढतील असं वाटतं. ज्ञानेश्वरांनी म्हटलं आहे - "देवाचिये द्वारी उभा क्षणभरी तेणे मुक्ती चारी साधियेल्या" कोणी त्या अभांगाचं सार न पहाता - देव कुठे आहे, मग मुक्ती म्हणजे काय वगैरे प्रश्न विचारायला लागला की समोरचा अनुत्तरीतच होतो. लेखातील मुद्दयासंदर्भात - कर्मकांडाचं म्हणाल तर "देण्यात" देखील अतीव आनंद असतो किंबहुना आपण कोणाला काही देऊ शकतो ही भावनाच सुखावणारी असते. दुर्गा सप्तशतीमधील एक श्लोक् आहे - "रोगान्शेषान पहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान सकलानभिष्टान, त्वामाश्रितानाम न विपन्नराणाम त्वामाश्रिता ह्याश्रिता प्रयान्ति||" यातील शेवटच्या ओळीचा अर्थ हा की हे देवी जे तुझ्या आश्रयास आले ते इतरांना आश्रय देण्यास समर्थ होतात. जितकी भिक्षुकांची घेणं ही गरज असते तेवढीच गरज "देणं" ही धनिकांची नसेल हे कशावरून?

काही ठराविक कर्मकांडे करायला मला तर छान वाटते...जसे की पूजा, सणवार , काही जुन्या चालीरिती.. अगदी ह्या गोष्टींना शास्त्रीय आधार नाहीये हे माहित आणि कळत असूनही. एकतर घरात त्यावेळी छान प्रसन्न वातावरण असते. रोजच्या एकाच रूटीनपेक्षा काहीतरी वेगळी कामे आपण करित असतो..जसे की घर सजावट ,पूजेच्या सामानाचा बाजारहाट , फुलांचे हार करणे, पाहुण्यांचे आदरातिथ्य. घरात छानपैकी स्वयंपाक शिजत असतो. काही खास पदार्थ आपण एरवी करू म्हटले तरी केले जात नाहित. पण या निमित्ताने ते केले जातात. आमच्या भावाच्या मुलीची ब्राम्हणाने शांती करायला सांगितली होती. काही गरज आहे , का करायची , नाही केली तर काय होईल वगैरे प्रश्नांनी उचल खाल्ली पण घरातील वडील धार्‍या मंडळींच्या समाधानासाठी ही पूजा घरात केली गेली. काय प्रसन्न वातावरण होते त्यावेळी. सर्व जण सकाळी सकाळी उठून आंघोळया करुन छान छान कपडे घालून तयार झाले. पूजेची सर्व तयारी झाली. मुख्य गुरुजींनी काय सुंदर पूजा मांडली होती. मग अजून गुरूजी आले. बहुतेक ११ असावेत एकूण . त्यांच्या धीरगंभिर आवाजात एका लयित मंत्रपठण सुरू झाले. कानाला ऐकायला ते अतिशय छान वाटत होते. शेजारी डोकावून जात होते. आणी किती छान , प्रसन्न वाटतय आज तुमच्याकडे म्हणून जात होते. किचन मधून नैवेद्याच्या स्वयपाकाचा वास नाकात शिरत होता. पुरणाचा नैवेद्य सुरू होता. मग होम हवन झाले. गुरुजींनी भरपूर दक्षिणा घेतली...त्या पुजेचा जो दर होता त्यावेळी त्याप्रमाणे. पण त्या बदल्यात एक दिवस छान प्रसन्न वातावरणात घालवायला मिळाला. मस्त सकाळच्या अकरा साडे अकरा वाजताच पुरणपोळी , कटाच्या आमटीचे मस्त भरपेट जेवण झाले. दुपारी गप्पा टप्पा करत नंतर सर्वांनी मस्त ताणून दिली, आणि तसेही बाहेर कुठे हॉटेल मध्ये वगैरे जाऊन तेवढे पैसे खर्च झालेच असते. कर्मकांडे केलीत तरी त्याची कसली भिती , दडपण असता कामा नये आणी अतिरेक ही नको. उलट ते करताना मजा यायला हवी. त्यातुन आनंद मिळायला हवा. तेवढ्यापुरते मला तरी काही ठराविक कर्मकांडे करायला आवडतात.

भरलेल्या गाडीला सुपाचं काय ओझं म्हणत म्हणत बरीच सुपं आपण बाळगतो...

सुंदर विचार व जबरदस्त लेख...पण काही लोकाना दान करायची ** असेल त्यानी काय दान केले तर काय बिघडते. जितकी भिक्षुकांची घेणं ही गरज असते तेवढीच गरज "देणं" ही धनिकांची नसेल हे कशावरून? पण दान नेमके ब्राम्हणालाच का करावे? एकादा गरीबाला दान केले तर त्याने पुण्य मिळणार नाही का? पूजा, कर्मकांड आदिंनी सूक्ष्म जाणिवे-नेणिवेच्या पातळीवर "हीलींग" होत असावं, ताणावमुक्ती, चिंतामुक्ती मिळत असावी असं वाटतं. पूजा, धर्म, दान काही न करून मग मानसोपचारतज्ञांकडे रांगा वाढतील असं वाटतं. परत एकदा लोकाना उल्लु बनवायाचा प्रयत्न.म्हणजे हिंदु धर्म संस्कृती मानसोपचारतज्ञांचा धंदा बुडवतात असे ह्याना सांगायचे आहे.

लेख आवडला .

'पोटापुरता पसा पाहीजे, हवी पिकाया पोळी' एवढाच उद्देश असावा. आणि फसवणूक कोण करंत नाही ? पावसाळ्यात कपड्यांचे ग्रॅण्ड रिडक्शन सेल अगदी ५०% ते ६०% किमती लावून केले जातात. तरीही त्यातून भरगच्च नफा मिळवला जातोच नां ? म्हणजे त्या वस्तूची मूळ किंमत काय असेल ? लेबल्स लावून विक्री किंमतीची अगोदरच कल्पना दिलेली असते म्हणून आपण समजूत करून घेतो कि आपण फसवले गेलेलो नाही. आणि इथे फक्त लेबल नसते आणि कर्मकांडाच्या खर्चाबरोबर सल्ला फि देखील असते एवढाच काय तो फरक.

लेख आवडला आणि पटला.

देव अशानं भेटायचा नाही रे... देव बाजारचा भाजीपाला नाही रे.. दगडाचा देव त्याला वज्राचं भेव लाकडाचा देव त्याला अग्निचं भेव मातीचा देव त्याला पाण्याचं भेव सोन्याचांदीचा देव त्याला चोराच भेव... देव अशानं भेटायचा नाही रे... देव बाजारचा भाजीपाला नाही रे.. देवाला भेटायला कुणा मध्यस्थाची गरजच का पडावी?

जपाची माळ •जानेवारी 10, 2010 • प्रतिक्रिया नोंदवा (संपादन) खय्यामचा विरोध हा पहिल्यापासून कर्मकांडांना होता. सर्व प्रकारच्या कर्मकांडांना ! प्रामाणिक माणसाला याची गरज काय अशी त्याची प्रामाणिक शंका होती. दररोज परमेश्वराच्या प्रार्थनांचे अवडंबर माजवणे त्याला समजू शकत नव्हते. पण तो स्वत:शी प्रामाणिक होता. परमेश्वर असेल अशी त्याची आशा होती. इच्छा नव्हे. पण सर्वसामान्य समजतात किंवा धर्मगुरू सांगतात असे त्याचे स्वरुप असेल असे त्याला मित्रहो, मुळीच वाटत नव्ह्ते. म्हणून तो परमेश्वरालाच म्हणतो – तुझ्या जपाच्या माळेत नसेल ओवला मी एखादा मोती, पण माझ्या चेहर्‍यावरची पापाची खंत मी अजूनही पुसलेली नाही. मी तुझ्या दयेची आशा सोडलेली नाही, कारण हे परमेश्वरा, मी अजून एकदाही असत्याला सत्य म्हटलेले नाही. पापे कसली तर शास्त्रीय सत्य सांगण्याची ! दयेची भीक कोणासाठी तर ज्या कर्मठ लोकांनी सत्य स्विकारायला नकार दिला, त्यांच्यासाठी ! आणि सत्य काय तर “मी अजून एकदाही असत्याला सत्य म्हटलेले नाही.“ शास्त्राची (सायन्सची) पाठराखण करत असताना त्याने बरेच शत्रू जोडलेले होतेच ! मित्रहो, काळ लक्षात घ्या. अरबांनी नुकतेच इराण इस्लाममय केले होते तो काळ ! Posted in Uncategorized लेबले (टॅग्ज): Iran, Marathi, Omar Khayyam, Philosophy. Persia, Poems, Rubayaa

अनुभवकथन आवडले.

क्लिंटन साहेब (क्लिंटन हे नाव एका गो-याचे आहे हे माहित असल्याने आणि गोरा म्हणल्यावर त्याला "साहेब" म्हणलेच पाहीजे.) का फुकाचा त्रागा करून राहीला?

क्लिंटन साहेब, सगळ्यात पयल्यांदा तुमास्नी येक प्रेमाचा सल्ला देतो, की वाचा. अजून लई वाचा. तुमी लय लवकर रागाला येता दादा, आसं प्रतिक्रियांवरुन तरी दिसतंय. त्यामुळे मी काही फार वाद घालणार नाही. केवळ विचारार्थ काही मुद्दे समोर ठेवतो. पाश्चात्यांच्या ज्ञानाचे आणि तंत्रातील प्रगतीचे कौतुक आहेच, पण तेवढ्यासाठी भारतीयांची आणि विशेषतः ब्राह्मणांची अक्कल काढण्याचा प्रमाद आपल्या हातून होऊ नये, असे वाटते. आपण एखाद्या विशिष्ट काळाचे उदाहरण देतो त्यावेळी त्यातील सगळ्या घडामोडी जुक्स्टापोझ करुन मग निष्कर्ष काढायला हवा, की नको? सनातनी ब्राह्मणांनी ज्ञानेश्वरांचा छळ केला हे सांगताना समकालीन यादवांचा मंत्री असलेल्या हेमाद्रि या ब्राह्मणाने मंदिर स्थापत्याचे एक नवेच तंत्र शोधून काढले होते. दगडांचे चिरे केवळ एकमेकांत बसवून आणि त्याच्या खाचांत कोणतेही बाईंडिंग मटेरियल न भरता देवालये उभारण्याच्या या शैलीला 'हेमाडपंती शैली' म्हणतात. ती देवालये आजही टिकून आहेत आणि पाहायला मिळतात. पेशव्यांच्या काळातील जेवणावळींचा आणि भटशाहीचा संदर्भ आनंदाने दिला जातो, पण शनिवारवाडा आणि पुण्याच्या पेठांना पाणीपुरवठा करण्यासाठीची कल्पक यंत्रणा उभारणारा ब्राह्मण आपल्याला आठवत नाही. इंग्रज डॉक्टरकडून औषधे घेणारे माधवराव पेशवे, मराठ्यांचा तोफांचा कारखाना उभारण्यासाठी जीवाचे रान करणारे नाना फडणीस आणि सरदार पानसे, इंग्रजांकडून चष्मा घेणारे सखारामबापू बोकील आणि इंग्रजांकडून घड्याळे व लांब पल्ल्याच्या दुर्बिणी विकत घेणारा दुसरा बाजीराव आठवत नाही. मराठे आणि निजामाची मदत घेऊन टिपू सुलतानाला मारण्याची घाई इंग्रजांना झाली होती कारण त्याच्या अग्निबाणांचा इंग्रजांनी धसका घेतला होता. भारतातील आणि पहिला स्वदेशी कारखाना नानासाहेब पेशव्यांच्या काळात एका ब्राह्मणाने उभारला होता. (तो आजही पुण्यात स्वतःचे अस्तित्व टिकवून आहे). पाश्चिमात्य तंत्रज्ञानाचा वापर करुन भारतातील पहिली कापडगिरणी खरे तर गुजरातेतील एका नागर ब्राह्मणाने उभारली, पण भांडवल उभारणीच्या स्पर्धेत ऐनवेळी पारशी उद्योजकाने बाजी मारल्याने हा ब्राह्मण दुसर्‍या क्रमांकावर राहिला. १८८० च्या सुमारास भारतातील पहिला स्वदेशी साबण निर्मितीचा कारखाना एका ब्राह्मणाने काढला, पण स्पर्धेला घाबरुन इंग्रजांनी त्याला तो बंद करायला लावला. त्याच काळात एका ब्राह्मण संशोधकाने एक अभिनव शोध लावला आणि जनरल इलेक्ट्रिक या प्रख्यात अमेरिकन कंपनीने तो विकत घेतला. भारतातील एका संशोधकाला अमेरिकेने अत्यंत आदराने 'हिंदुस्थानचा एडिसन' ही पदवी दिली. आणखी एका ब्राह्मणाने मेक्सिको देशात जाऊन कृषिक्रांती घडवली. (या सगळ्यांची नावे मला ठाऊक आहेत. आपणास ठाऊक आहेत का?) वेदोक्त आणि पुराणोक्ताचा वाद सुरु होता त्याच काळात ठोमरे नावाच्या एका ब्राह्मणाने भारतीय विमानशास्त्रातील संकल्पनांच्या आधारे विमानाचे प्रारुप तयार करुन गिरगाव चौपाटीवर उड्डाणाचा प्रयोग यशस्वी केला होता. त्याला लोकमान्य टिळकही उपस्थित होते. (राईट बंधू विमान ऊडवत होते त्या काळात भारतीय काय करत होते, याचे मला मिळालेले उत्तर) आणखी एक ब्राह्मण चित्रपट या तेव्हाच्या नव्या माध्यमतंत्रात पारंगत होऊन आला आणि त्याने भारतीय चित्रपट सृष्टीचा पाया घातला. समुद्र उल्लंघन केल्याचे प्रायश्चित्त एकीकडे घेतानाच गणितातील कूटप्रमेये लीलला सोडवणारे रामानुजम ब्राह्मणच होते आणि भारतातील आद्य अभियंता म्हणून ओळखले जाणारे सर विश्वेश्वरय्या हेही ब्राह्मणच होते. विलायतेत हालअपेष्टा सहन करुन पहिली डॉक्टर होणार्‍या आनंदीबाई जोशी या ब्राह्मण होत्या आणि संततिनियमनाचा पुरस्कार करत हयात घालवलेले डॉ. र. धों. कर्वेही ब्राह्मणच होते. भारतात सहकारी चळवळीचा पाया घालणारे डॉ. धनंजयराव गाडगीळ ब्राह्मणच. प्रसूतिकाळात मरणार्‍या जगभरच्या महिलांना जीवनदान ठरणारा गर्भाशयातील टाका शोधून काढणारे डॉ. बी. एन. पुरंदरे हेही ब्राह्मण. भिक्षुकी आणि शिक्षकी यापलिकडेही ब्राह्मण समाज आहे आणि इतिहास असो, राजकारण असो, की विज्ञान असो काळाच्या प्रत्येक टप्प्यावर त्यांनी योगदान दिले आहे. (मी ही माहिती जातीच्या अभिनिवेशापोटी दिली नाही कारण बुद्धिमत्ता हा काही एकाच जातीचा मक्ता नसतो. इतर समाजातील असंख्य कर्तबगार लोकांची उदाहरणेही माझ्याकडे आहेत, पण 'उचल काठी लाग बामणापाठी' असा पवित्रा एकारांत चित्पावनांनी घेतल्यावर मग बोलण्यासारखे काय उरले? आपलेच दात आणि आपलेच ओठ.)

किंटन साहेब. तुमचे सगळे मुद्दे आणि रिप्लाय वाचले. तुम्ही जबरदस्त पणे सगळे लिहिले आहेच. तुमचा त्यामागचा उद्देश, मनाची तळमळ स्पष्ट जाणवते. लिहित रहा ... एक सुंदर धागा वाचल्याचा आनंद मिळाला --

क्लिंटन साहेब, आपण जे बोलत आहात ते कटू आहे. आम्हाला कटू ऐकायची सवय नाही. भले विष द्या, पण ते जर का मधात टाकून दिले कि आम्ही ते गपगुमान पिऊ. पण कडू औषधाचा काढा आमच्या नरडी उतरणे शक्य नाही.

शतकी वाटचाल झाल्यानंतर प्रतिसाद देत आहे, याला कारण लेख वाचल्याक्षणापासून जे काही प्रतिसाद येत गेले त्याच्यातील विचार मंथन [अधिक धागाकर्ते श्री.क्लिंटन हे देत असलेले सविस्तर आणि अभ्यासू - ज्यावरून त्यांच्या चौफेर व्यासंगाचीही कल्पना येतेच - उत्तरे] वाचताना एक गोष्ट प्रकषाने जाणवत होती की, हा धागा प्रामुख्याने 'ब्राह्मण वर्ग आणि त्यांच्यातील उपशाखा' यांच्यासाठीच आहे व इथे बहुजन समाजातील जे सदस्य आहेत त्यांनी दोन्हीपैकी ['होय रे', 'नाही रे'] कोणत्याही एकाचा खांदा धरला तर दुसरा 'यांना काय माहित आहे आमच्यातील चालिरितीचे महत्व' असा फटका देणार, अशी साधार भीती वाटत असल्याने [जी चुकीची ठरेली तर मला फार आनंद होईल.] एक 'पवार' या नात्याने मी हा धागा ~ निदान या क्षणापर्यंततरी केवळ 'वाचनमात्र' ठेवला होता. तरीही, विशेषतः श्री.योगप्रभु या सदस्याच्या एका प्रतिसादातील त्यांनी दिलेली प्रांजल कबुली भावली; जी दोन्ही प्रवाहातील चांगल्या गोष्टीचे द्योतक मानले जावे. ते म्हणतात : "मी ही माहिती जातीच्या अभिनिवेशापोटी दिली नाही कारण बुद्धिमत्ता हा काही एकाच जातीचा मक्ता नसतो...." श्री.क्लिंटन यांच्या अभ्यासाविषयी वर लिहिले आहेच आणि त्यातूनच त्यांच्या विचाराचा जो एक आरसा तयार झाला आहे त्याच्याशी ते प्रामाणिक राहतील ही गोष्ट फार आश्वासक आहे. "तर लेखाचा उद्देश केवळ आपल्या पायात शतकानुशतके असलेल्या साखळ्या आहेत याची आठवण करून देणे हाच होता. आणि मला साखरेच्या पाकात घोटलेले गोडगोड लिहिता येत नसल्यामुळे रोखठोक भाषेत लिहिले." ~ केवळ गोडगोड लिहिले म्हणजेच लोकांना पटते असे नसून त्यातील भावनेची तीव्रता तितकीच भावणे महत्वाचे असते; ज्यासाठी कित्येक वेळा रोखठोकीचाच मामला उपयोगात येऊ शकतो. एकविसाव्या शतकात संपूर्ण जग (होय अगदी आफ्रिकासारखे मागासलेले समजले जाणारे खंडदेखील...) विज्ञानाची कास धरून मानवी प्रगती चन्द्रापार नेण्याच्या तयारीत असताना [व त्यातही भारतीय संशोधकांचा महत्वाचा तसाच मोठा हिस्सा असताना] आपणास आपल्या गल्लीतून एखादा लगबगीने जाणारा सदगृहस्थ 'मांजर आडवे आले...' म्हणून पुढे जाण्याऐवजी मागून शाळेचा एखादा मुलगा पहिल्यांदा पुढे जातो का याची वाट पाहताना दिसतो, त्यावेळी प्रश्न पडतो, खरंच आपण वैज्ञानिक दृष्टी बाळगून आहोत का? श्री.क्लिंटन यांनी वर अनेक ठिकाणी विज्ञानाचे महत्व आणि इकडे श्रध्दा+परंपरा या नावाने ब्रह्मवृंद जपत असलेली कर्मकांडे (दक्षिणेसाठी असो वा नसो...काही फरक पडत नाही) यावर आपले विश्लेषण वारंवार दिले असल्याने त्यातील उदाहरणाची पुनरुक्ती इथे करत नाही. तरीही त्यांच्या लिखाणाच्या शैलीवरून पं.नेहरूंच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनासंदर्भातला हा भाग त्यांना फार भावत असणार असे वाटते. १९५३ सालीच या विषयावर बोलताना पंडितजी म्हणाले होते : "Scientific temperament is a process of thinking, method of action, search of truth, way of life, spirit of a free man." त्यांच्या मनात विचार होता तो आधुनिक भारताच्या युवकाचा जो देशाला वैज्ञानिक प्रगतीकडे नेण्यास सक्षम आहे. यातील 'इट इज वे ऑफ लाईफ' हे फार काही सांगून जाते. १९५३ साली जन्मलेले बालक आज साठीला आले आहे, यातील किती भद्र पुरूषांनी पंडितजींना अपेक्षित असलेली वैज्ञानिक दृष्टी स्वीकारली असे वाटते? आणि २०१० ला जन्मलेल्या बाळाला त्या अनुषंगानेच वाढविण्याची मनोकामना किती पालक करत असतील? हे प्रश्न मनी उदभवतात आणि या प्रश्नांची उत्तरे मिळविण्याचा यथार्थ मार्ग म्हणजे कर्मकांडांना 'अवास्तव' महत्व न देणे. 'अमावस्ये' दिवशी नवीन खरेदी करू नये असे म्हणतात इतपत ठीक आहे, पण त्यादिवशी वाहनांची यथासांग पूजा करून त्याला 'लिबू, बिब्बा, हिरव्या मिरच्या' बांधून तो अवतार दिवसभर लटकावयाचा [हे आमचे फिजिक्सचे "डॉ." पाटी दरवाजावर लावणारे प्रोफेसर करायचे] आणि गाडी मगच रस्त्यावर काढायची....हा अतिप्रकार. ~ बरं याला अडवलं तर करणारा 'होय, मी हे कर्मकांड मानतो, मी बांधणार लिबू-मिरच्या !" असे रोखठोक उत्तर देत नाही, तर 'नाही हो, माझा विश्वास नाही, पण मिसेस जरा....." इ. इ. समजलं ! १ अब्ज आकडा पार केलेल्या या प्रचंड खंडप्राय देशाच्या सर्व धर्मातील चालिरितीचे खरे मूळ आहे त्यांचे त्यांचे आर्थिक प्रश्न. हा प्रश्न सोडविण्यासाठी ज्या काही प्रथा (किंवा क्लृप्त्या....) इथल्या मातीत रुजत गेल्या त्याला खतपाणी घालण्यासाठी 'देव' नावाच्या झारीच्या उपयोग केला गेला ज्यातून 'नरकाची भीती आणि स्वर्गाची गती...' हे फळ निघाले. स्वर्ग ही कल्पनाचा मूळी मोहक असल्याने जो तो त्या 'फळ' प्राप्तीसाठी सांगेल ते (प्रसंगी यथाशक्तीच्या पलिकडेदेखील जावून) करण्यास तयार होऊ लागला, मग त्यासाठी कर्जबाजारी व्हावे लागले तरी बेहत्तर. जीवन अर्थमूलक आहे हेच यातून सिध्द होते. आर्थिक प्रश्नच सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नाचे रूप धारण करतात. मग सांस्कृतिक आणि धार्मिक या दोन बंधूंनादेखील "अर्थ" नावाच्या सर्पाने वेटोळे घातले तर आश्चर्य वाटू नये. कर्मकांडांचे एकमेव सत्य हे ब्रह्म नसून अर्थ आहे....आणि अर्थ हाच सर्व चेतनेचा आधार आहे. इन्द्रा

एक ब्राम्हण एकदा पूजेला बसला होता. समोर दूधाचा नैवेद्य. पण जरा सुरुवात करतो न करतो तोच एक मांजर नैवेद्याच्या आसपास घुटमळायला सुरुवात करतं. एकदा हकलल, दोनदा हकलल, आणि शेवटी ब्राम्हणानी मांजराला दरवाज्याबाहेर बांधून ठेवलं आणि एकदाची पूजा संपवली. पुढे-पुढे हा रोजचाच कार्यक्रम झाला. पूजेला बसण्याआधी मांजराला बांधून ठेवायचं, आणि मगच पूजेला सुरुवात करायची. आता ही गोष्ट रोज त्याची मुल, नातवंड बघत होती. कालांतरानी त्या ब्राम्हणाचा म्रुत्यु झाला, आणि घरातल्या देवघराची जबाबदारी त्याच्या मुलावर येऊन पडली. अर्थात तो सुद्धा मांजराचा जाच टाळण्यासाठी ह्याच पद्धतीने पूजा करू लागला. पण जसजसा काळ पुढे सरकला, तसतसं मांजराला बांधून ठेवण यामागचा मूळ उद्देश मागे पडला, आणि उरलं ते फक्त कर्मकांड. आता ह्यात त्या मूळ ब्राम्हणाला दोष देणार का? दोष द्यायचाच झाला तर, पुढच्या पिढीच्या, मूळ कारण जाणून न घेता, तीच कृती चालू ठेवण्याच्या वृत्तीला द्यावा लागेल. सांगण्याचा मुद्दा हा की, सगळीच कर्मकांड ही काही एका ठोस कारणासाठी चालू झालेली असतात अस नाही, त्या-त्या वेळची तात्कालीक कारणही असू शकतात. फॉलो करण्यारांनी थोडासा डोळसपणा दाखवला की झाल. म्हणूनच, ह्या लेखाच्या संदर्भात बोलायच झाल तर, ही सगळी कर्मकांड ब्राम्हणांनी स्वतःची पोळी भाजण्यासाठी सुरु केल्येत हे म्हणण थोड आततायीपणाच होईल अस मला वाटत. स्वार्थापेक्षाही, मूळ कारण जाणून न घेतल्यामूळे झालेला हा गोंधळ असतो.

हा प्रतिसाद विनाकारण चिंचोळ्या जागेत दिसू नये म्हणून स्वतंत्र प्रतिसाद लिहित आहे.

गुरुत्वाकर्षणाचा नियम काय सांगतो ? सध्याच्या परिस्थितीत कोणतीही आकाशातून सोडली तर पृथ्वीकडे जाणार हे तात्विकदृष्ट्या सहजच आहे ना? मग त्याविरुद्ध विमाने पृथ्वीपासून दूर जाऊन आकाशात उडतात मग त्याविरुद्ध तुम्ही ओरडता का?

विमान उडते याचे कारण त्याच्या इंजिनातून पृथ्वीच्या गुरूत्वाकर्षणाच्या फोर्सला overcome करून विमान वर उचलून नेणारा फोर्स निर्माण होतो आणि त्या फोर्सचे नाव आहे lift. तेव्हा lift हा फोर्स गुरूत्वाकर्षणाच्या फोर्सपेक्षा जास्त असतो त्यामुळेच विमान जमिनीपासून वर उचलले जाते. त्याच धर्तीवर समजा ’त्या’ ५/३/२ लोकांना न्यायला यमदूत येणार असतील (ते ५/३/२ लोक कोण हे माहित नाही आणि यमदूत येणार कधी हे ही माहित नाही) तर त्या यमदूतांना थोपवून धरेल आणि माघारी धाडेल असे सामर्थ्य तुमच्या पंचकशांतीत आहे का आणि कसे? तरच तुमची विमानाची उपमा मान्य. अन्यथा नाही.

मला एक सांगा एखाद्याचा नातेवाईक गेला आहे त्याला जाऊन सांगा की अरे तुझा नातेवाईक वारला नाहीये त्याने कपडे बदलावे तसे शरीर बदलले आहे आहे आणि बघा त्याची प्रतिक्रिया काय येते ते...

अगदी बरोबर. केवळ वाईट एवढेच वाटते की अशा प्रसंगी ’तुझा नातेवाईक’ अमुकएका तिथीवर, अमुकएका नक्षत्रावर गेला म्हणून अजून आणखी ५/३/२ लोक जातील आणि त्यासाठी शांत करायला हवी असे सांगितल्यानंतरही त्याची प्रतिक्रिया अगदी तशीच आली नाही याचेच तर आश्चर्य आणि वाईट वाटते.

तुम्ही वाहतुकीच्या नियमांचे उल्लंघन करता तेव्हा भरभक्कम रक्कम तुमच्याकडून पोलिस का घेतो? कारण दंड करण्यासाठी ज्यायोगे तुम्ही परत त्या नियमाचं उल्लंघन करू धजाल तेव्हा या दंडाची आठवण होईल.

नाही परत उपमा चुकली. दंड घेणारा कोण असतो?पोलिस. आणि पोलिसाला सरकारचे त्याविषयीचे मॅंडेट असते. असा दंड पोलिस सोडून दुसऱ्या कोणी वसूल केला तर तो गुन्हा आहे. भिक्षुक मंडळी सरकारमध्ये होती का की त्यांना सरकारचे मॅंडेट प्राप्त झाले होते?आणि मॅंडेट प्राप्त झाले असेल तर इतर गुन्ह्यांचे दंड राजाने वसूल करावेत आणि केवळ मांजर मारल्याबद्दल भिक्षुकांना दंड गोळा करायचे मॅंडेट द्यावे याची तर्कसंगती लागत नाही. त्याचप्रमाणे पोलिस जो दंड वसूल करतो तो सरकारच्या वतीने वसूल करतो म्हणजे ती रक्कम सरकारी खजिन्यात जाते (जाणे अपेक्षित असते) पोलिसाच्या खिशात नव्हे. आणि ती रक्कम पोलिसाच्या खिशात गेली तर तो भ्रष्टाचार ठरतो. तेव्हा भिक्षुक हे सरकारचे दंड गोळा करायला नेमलेले एजंट होते का?तसे असेल तर काही तक्रार नाही.

तुमच्या दाव्यात तुमच्या पूर्वग्रहाशिवाय काहीही राम दिसत नाही.

असो.मलाही तुमच्या दाव्यात ’आपले ते चांगले’ असे म्हणत वेगवेगळी कारणे देऊन अनिष्ट गोष्टींचे समर्थन करायचाच प्रयत्न दिसतो. त्यामुळे आपल्याला एकमेकांची मते पटणे शक्य दिसत नाही. क्लिंटन

जसे तुम्ही ते इंग्रजीत काहीतरी लिहीले आहे त्यानुसार जर विमान गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमाविरुद्ध वर जाते त्याबद्दल कोण बोंबबोंब करत नाही कारण ते तसे वर उडणे फायद्याचे असते.

नुसते फायद्याचेच असते असे नाही तर विमान उडते हे निर्विवादपणे सिध्द करता येते (ते समोरच दिसत असते) तसे पंचकशांती केली म्हणून ’त्या’ पाचांना न्यायला आलेले यमदूत मागे फिरले असे निर्विवादपणे सिध्द करता येईल का?आता यावर कोणता टिपीकल प्रश्न मला तुम्ही विचारणार हे मला आधीच माहित आहे म्हणून त्याचे उत्तर आधीच देतो.तुम्ही विचारणार की इलेक्ट्रीसिटी दिसत नाही तरीही त्यावर विश्वास ठेवता ना?याचे कारण ती उर्जा दिसत जरी नसली तरी तिचे परिणाम दिसतात.त्यामुळे इलेक्ट्रीसिटीवर विश्वास ठेवतो.त्याचप्रमाणे जर ’ते’ पाच लोक कोण आणि ते पंचक लागल्यामुळे अमुकएक दिवसात मरणार होते पण पंचकशांती केल्यामुळे त्यांचे मरण पुढे गेले हे सिध्द करून दाखवा. आता ’ते’ पाच लोक कोण हेच मुळात माहित नसेल आणि ते पंचक लागल्यामुळे किती काळात मरणार हे पण माहित नसेल तर कधीही ’पाच जणांना वाचवले’ असे म्हणता येऊ शकते. म्हणजे पंचकशांती करूनही एखादा गेला तर ’अरे तो त्या पाचांमधला नव्हताच’ किंवा अगदी पाच जण जरी महिन्याभरात गेले तरी ’अरे पण पंचकशांती केली नसती तर ते त्याहूनही लवकर गेले असते’ आणि पंचकशांती केली नसेल तर ’पंचकशांती केली नाही म्हणून ते गेले’ यासारख्या पळवाटा काढायला स्कोप राहतो. तेव्हा पंचकशांती केली आणि अमक्याअमक्या पाच जणांचे मृत्यू (जे समजा महिन्याभरात होणार असतील ते) पुढे ढकलले असे दाखवून द्या. कोणत्याही प्रयोगात केवळ दोन गोष्टी एकावेळी घडणे हे दाखवणे पुरेसे नसते तर एका गोष्टीमुळे दुसरी गोष्ट घडली हे दाखवून द्यायला अ. जेव्हा जेव्हा पहिली गोष्ट होते तेव्हातेव्हा दुसरी गोष्ट होतेच होते ब. आणि जेव्हा जेव्हा पहिली गोष्ट होत नाही तेव्हा तेव्हा दुसरी गोष्ट कधीच होत नाही आणि असे असेल तरच एका गोष्टीमुळे दुसरी गोष्ट घडली असे म्हणता येते. आणि त्यातही एकाच गोष्टीमुळे दुसरी गोष्ट घडते हे सिध्द करायला अजून काही अटी पूर्ण करायला लागतात पण सध्या ती क्लिष्टता बाजूला ठेऊ. तेव्हा या आधारावर पंचकशांती सिध्द करता येईल का?तशी ती आली तरच मी तुमचा मुद्दा मान्य करेन अन्यथा नाही.

त्या ब्राम्हणाला ते दान घेण्याचा अधिकार होता. अशा आणि अनेक इतर बाबतीत ग्रामोपाध्ये प्रायश्चित्त देत व दान स्वीकारत आणि तशा धर्माज्ञा धर्मग्रंथांमधे सापडतात

अहो हिच तर गोम आहे ना.धर्मग्रंथ लिहिणारे आणि त्यात ज्या लोकांना दान द्यावे असे लिहिले असेल ते लोक एकच असतील तर हा थोडासा nepotism चा प्रकार नाही का? असो. तरी मांजराबद्दलचा मुद्दा तुम्ही म्हणता म्हणून मान्य.