भारताला पाकिस्तान शत्रु वाटतो... पण शत्रुबाबत देखील ग्राऊण्ड रिअ‍ॅलीटीवर आधारीत भान ठेवावे लागते हे भारत विसरतो. चालायचच. अर्धवटराव

मला हे कळत नाही की पाकिस्तानला नष्ट करायचे किंवा चारी मुंड्या चीत करायचे म्हणजे नक्की काय करायचे? आतापर्यंतच्या सर्व युद्धांत आपण त्यांचा पराभव केलेला आहे; निदान आपण तरी असे मानतो. मग आणखी एका युद्धविजयाद्वारे त्या भूभागात आपले शासन, आपली सत्ता लादायची का? तिथले पंधरा कोटी मुसलमान ही सत्ता सुखासुखी मानतील? त्यांच्याच सरकारविरुद्ध किंवा एका समाजगटाविरुद्ध आज तिथे प्रचंड हिंसाचार चालू आहे. त्यांना नियंत्रणाखाली ठेवण्यासाठी आपले किती सैन्य तिथे तैनात करावे लागेल? आणि आधीच घरचे झाले थोडे अशी गत असताना हे पंधरा कोटींचे नसते व्याह्याचे घोडे आपण का घरात घ्यावे? आणि सैन्याच्या जोरावर कोणताही प्रदेश दीर्घकाळ ताब्यात ठेवता येत नाही हे अनेक ठिकाणी सिद्ध झालेले आहे. तेव्हा अशी दिवास्वप्ने किती दिवस बघत रहाणार? कोणताही गाजावाजा न करता आर्थिक, राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक आघाडीवर पडद्याआड केलेल्या हालचाली हाच यावरचा इलाज आहे. आणि आपण तो करीत आहोत. आज पाकिस्तानी लोकांत निर्माण झालेली लोकशाहीबद्दलची आस हे त्याचेच फलित आहे. अर्थात अमेरिकन दट्ट्याचाही भाग आहेच, पण पाकिस्तानी विचारवंतांमध्ये भारताच्या प्रगतीचे, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचे उघड कौतुक आहे, त्यांचा दबाव सतत असतो. परराष्ट्रनीतीविषयी म्हणायचे तर फाळणीच्या वेळी आपल्याकडे रशिया किंवा अमेरिका असे दोन पर्याय होते, आपण सोविएत यूनिअन निवडले. मिनू मसानी आणि माजी राजेरजवाडे यांचा एक स्वतंत्र पार्टी या नावाचा उजवा पक्ष होता, स.का. पाटीलांसारखे तुरळक वजनदार लोक अमेरिकेच्या बाजूने होते. अमेरिकेने त्यांना विशेषतः स.का. पाटलांना बळ देऊन ते नेहरूंनंतर पंतप्रधान बनतील असा प्रयत्न करूनही पाहिला पण लोकांमध्ये त्यांना स्थान नव्हते. स.का.पाटलांच्या होमटर्फ वरच त्यांचा संयुक्त महाराष्ट्र समिती आणि आचार्य अत्र्यांची मुलुखमैदान तोफ यांमुळे 'जायंट किलर' जॉर्ज फर्नँडीझकडून दारुण पराभव झाला. उजवी चळवळ जोम धरू शकली नाही. पुढे शिवसेनेद्वारे अमेरिकेने मुंबईत पाय रोवण्याचा प्रयत्न केला त्याला कम्यूनिस्टांना खतम करण्यापुरते नॉमिनल यश मिळाले. (एकेकाळी यूसिस मध्ये काम करणारे लोक मुंबईत शाखाप्रमुख/उपशाखाप्रमुख होते.) असो. अमेरिकेला भारतीय भूमीवर सैनिक तळ हवे होते, ही आपल्या सार्वभौमत्वाला धक्का पोचवणारी गोष्ट आपण मान्य केली नाही. पाकिस्तानने पेशावर देऊन टाकले आणि शीतयुद्ध आपल्या घरात ओढून घेतले. त्याबदल्यात अमेरिकेने आर्थिक मदतीच्या कुबड्या देऊन पाकिस्तानला परावलंबी करून टाकले. शिवाय बाहुले लष्करशहा आणि अस्थिर राजवटी हे बोनस दिले. भारताने मात्र या सापळ्यात न अडकता 'डावीकडे झुकलेला मध्यम मार्ग' स्वीकारून रशियाच्या सहाय्याने पहिल्या पंचवार्षिक योजनेतच भिलाई, रूरकेला अशा अवजड उद्योगांची पायाभरणी केली. जिथे साधी सेफ्टी पिन आणि सुईसुद्धा आयात होई तिथे नौका, रेल इंजिने, विमानांचे भाग बनू लागले. नंतर क्रमाक्रमाने शेती आनि सेवाक्षेत्रांवर भर देत देत भारताने आजची प्रगती साधली आहे. प्रत्येक देश आपापले सामर्थ्य आणि मर्यादा ओळखून असतो. जपान सारखा प्रगत देशही चीनशी तुटेपर्यंत ताणत नाही. त्याम्चेही भूप्रदेशावरून आपापसात वाद आहेत पण अमेरिकेच्या सहाय्याने ते युद्धखोरीने सोडवण्याचा प्रयत्न जपान करीत नाही कारण अमेरिकेशी कितीही मैत्री असली तरी या युद्धात गुंतून चीनशी शत्रुत्व पत्करण्याचा मूर्खपणा अमेरिका कधीही करणार नाही हे जपानला ठाऊक आहे. जगात फक्त इंग्लंड, फ्रान्स, स्पेन पोर्तुगाल असे मोजकेच देश आहेत की ज्यांनी आपल्या मूळ भौगोलिक प्रदेशापेक्षा कितीतरी मोठ्या प्रदेशावर साम्राज्ये स्थापली. जर्मनीनेही तशी ईर्ष्या बाळगली. सोविएत यूनिअन हेही त्यातलेच. पण शेवटी ही सारी साम्राज्ये स्वतःच्याच भाराखाली कोसळली. केंद्रापासून दूरवरचा भूभाग कशाही तर्‍हेने,कोणत्याही महासत्तेच्या सहाय्याने फार काळ ताब्यात ठेवता येत नाही हे अगदी अलेक्झांडरच्या काळापासूनचे सत्य आहे. इस्झ्राएलचे उदाहरण नेहमी दिले जाते. त्यांच्यात जिद्द आहे हे खरेच. पण समजा अमेरिकेचा पाठिंबा काही कारणाने कमी झाला तर ते चिमुकले राष्ट्र तग धरू शकेल काय? अमेरिकेचे हित आहे तोवरच अमेरिका इझ्राएलची किंवा कुणाचीही मित्र आहे. अमेरिकेचे स्वारस्य संपले की पुढे काय? जगात कुणीही आपला स्वार्थ असल्याशिवाय कुणाच्याही मदतीला उगीच धावून जात नाही. बोस्निया-हर्झेगोविना, बैरुत, सूदान येथे कित्येक वर्षे यादवी सुरू होती. शेकडोहजारो माणसे मेली. शेवटी अगदीच गळ्याशी आले तेव्हा इतर राष्ट्रांनी हस्तक्षेप केला. असो. हुश्श्य! प्रतिसाद बराच लांबला. आता वाचकांचा अधिक अंत न पहाता थांबावे हे बरे.

>>> त्यासाठी प्रयत्न करायचा की जगाच्या राजकारणापेक्षा पाकिस्तान हा मोठा आहे असं म्हणून त्यात अडकायचं ते आपलं आपण ठरवूया. जगाच्या रा़जकारणापेक्षा पाकिस्तान मोठा आहे असे समजून त्यातच गुंतुन रहायचं असं कोणीच म्हणत नाहीय्ये. पाकिस्तान हे एक अयशस्वी राष्ट्र आहे किंवा अंतर्गत राजकारणामुळे पाकिस्तानचे लवकरच विभाजन होईल अशा समजुतीत अल्पसंतुष्ट न राहता, पाकिस्तान हा आपला शत्रु आहे हे लक्षात घेऊन पाकिस्तानशी मैत्री, शांतता चर्चा, कलाकारांची देवाणघेवाण, दोन्ही देशांतील नागरिकांचा सुसंवाद, १४ ऑगस्टच्या मध्यरात्री सीमेवर जाऊन मेणबत्त्या लावणे अशा गोष्टी करण्यापेक्षा पाकिस्तानशी एखाद्या शत्रुप्रमाणेच व्यवहार केला पाहिजे. हे करण्यासाठी युद्ध करण्याची गरज नाही. पण पाकिस्तानने आगळीक केल्यास दोन तडाखे हाणले पाहिजेत. दोन्ही देशातले दळणवळण, व्यापार, चर्चा इ. बंद करून, जिथे शक्य असेल तिथे सीमा सीलबंद करून सर्व व्यवहार तोडले पाहिजेत. पाकिस्तानशी सर्व संबंध तोडले तर इतर देशांबरोबर व्यवहार करण्यासाठी भारताला जास्त वेळ व संधी मिळेल.