माझे साप/नाग या विषयी काही (गैर) समज/प्रश्न आहेत. कृपया प्रकाश टाकावा. १) सापाला तीव्र प्रकाश सहन होत नाही. कधी साप निघाल्यास तीव्र प्रकाश टाकून त्याला पळवून लावता येईल का? २) साप शक्यतो ओल्या आणि थंड जागेत जात नाहीत. साप निघाल्यास पाणी टाकून बचाव करता येईल का? ३) सर्प दंश वरचे injection काही ठराविक ठिकाणीच का मिळते? आणि ती emergency मध्ये ती ठिकाणे कशी शोधायची? प्रार्थमिक उपचारांची माहिती द्या. ४) बचावाच्या काही पद्धती सांगा.

धन्य आहे तुझी, जेडी.. काय लिहीतोस जबरा.. घोणसला खरोखर अजगराशी कनफ्यूज करायला भरपूर वाव आहे असं दिसतंय..

अप्रतिम लेख मालिका आहे.

अन घोणस वागवणार्‍या माणसाची!

तुमचे लेख वाचवत नाहीत आणि सोडवत पण नाहीत. माहितीपूर्ण असतात पण वाचल्यावर बराच वेळ भीती वाटत राहते :( फोटो तर बघत सुद्द्धा नाही :( .

ह्याच्याशी दोनदा जवळून गाठ पडली. एकदा आहुप्याच्या वाटेवर आणि एकदा आमच्या घराच्या मागच्याच घरात. आहुप्यावरून परत येताना हा गाडीच्या उजेडात दिसला. स्वारी आरामात फुल्ल टाइट झाल्यासारखी हळूहळू रस्ता ओलांडत होती. एकदा डावीकडे तर एकदा उजवीकडे झोकांड्या खात जाणार्‍या दारुड्यागत हीपण कधी थोडी इकडे तर कधी थोडी तिकडे जाई. मग जरा वेळ गल्लीतलं आपलं घर किती नंबरचं हे विसरल्यागत वाईच दम खाई. पुन्हा किक बसल्यागत हिची गाडी चार पावलं पुढे सरके. बहुधा रात्रीचे भोजन जरा जास्तच झालं असावं. इकडे आमचा जीव टांगणीला. आम्ही गाडी थांबवली असली तरी दुसरी गाडीपण थांबेनच हे कशावरून. खाचक्कन एखाद्या जोरात असलेल्या डायवरने घातली अंगावरून की ही देखणी त्वचा एका मृतप्रायः शरीरावर पहावी लागली असती... त्यात गाडीतले काही अतिउत्साही गडी खाली उतरून जवळून बघायला धावले. त्यांना आवरायला जीव खाऊन शिव्या देत आणि मागे ओढत शेवटी ह्या तरूण रक्तांना हिमोटॉक्सिनपासून कसंबसं वाचवलं. तिकडे ती शांतपणे गवतात अदृश्य झाली आणि हायसे वाटून आम्ही आमचा मार्ग धरला. पण जाताजाता तिने माझ्या कॅमेर्‍यासाठी एक मस्त पोज दिली. :) दुसरी भेटली तीपण अशीच शांत आणि निवांत. नाग आणि घोणस हे निदान मलातरी जेव्हा जेव्हा भेटलेत तेव्हा तेव्हा ते अतिशय शांतपणे वागले आहेत. दोन्हीही आधी तिथून निघून जाण्याचा म्हणजेच संघर्ष टाळण्याचाच प्रयत्न करतात हे मात्र नक्की. दुसरीने मस्तपैकी इंग्रजी S चा आपला टिपिकल पवित्रापण घेऊन दाखवला. पण तो थोडावेळच. तिलाही सुरक्षित नेऊन सोडले जवळच्या शेतात. मात्र लोकांना तिला मारलं का नाही हे समजावता समजावता जाम दमछाक झाली नंतर - विशेषतः जेव्हा ती घोणस होती आणि तिच्यापासून लांब का रहायचं हे सांगितल्यावर जसा इथे प्रतिक्रियांना घाम फुटला आहे तसेच तिथे प्रेक्षकांना झालं होतं. तर असोत. ही ती लावण्यवती - कशी आहे? :) हेमांगी-मस्तकबाणधारिणी-कृष्णपुष्पदलत्रिपट्टवस्त्रांकित-सर्पकन्या...

साप पाहून लटपटायलाच होतं पण.. तो ओळखेपर्यंत डोळे मिटायचे.. :) विषारी साप, भक्ष्याला विषाने मारुन मग आरामात खात बसतात मग बिनविषारी साप कशी करत असतिल शिकार. विशेषतः उंदीर वगैरे चपळ प्राण्याची?

पुभाप्र...बाकी घोणस आणणार्‍या माणसाची कमाल आहे.

फारच माहितीपूर्ण लिखाण आणि जबरदस्त लेखनशैली. या लेखांचे एक पुस्तक होईल अशी आशा बाळगून आहे.

फारच माहितीपुर्ण लेखमालिका.

Dear Mr. Daniel, Myself is Upendra Nirgudkar from Pune. I am a volunteer of Katraj Snake Park, Pune. Kindly let me know your full name. Upendra Nirgudkar. Upendra1970@rediffmail.com

फारच सुंदर लेखमाला! प्रत्येक वेळी प्रतिसाद दिले नाही आहेत, पण आवर्जून वाचतो आहे.

इतक्या डेंजर विषयावरचा मस्त खुसखुशीत लेख !

निवांतपणे वाचला. भयंकर प्रसंगांना तुम्ही ज्या विनोदी पद्धतीने रंगवलंय त्याला तोड नाही!

मस्त रे दादा! नेहमी वाचत असतो. नेहमीच आवडते! हा भाग तर भारीच .. :)

'वन ऑफ द बेस्ट' सीरिज ऑन मिपा!

पाहुनच टाईट झाली आहे. संपुर्ण लेखमाला अतिशय माहितिपुर्ण आहे. पण उपास म्हणलेत त्या प्रमाणे...."साप पाहून लटपटायलाच होतं पण.. तो ओळखेपर्यंत डोळे मिटायचे.."

मस्त माहितीवर्धक आणि मनोरंजक! संजोपराव पुस्तकाबद्दल जे म्हणाले त्याच्याशी सहमत!! - (सापाला भयंकर घाबरणारा) सोकाजी

नाग, मण्यार, घोणस ह्यांची स्वभाववैशिष्ट्ये अगदी वाचनीय आहेत. निव्वळ साप कसे दिसतात त्याबरोबर हेही सांगणे उपयुक्त आहे. पर्यटक, गिर्यारोहक, भटके, सामान्य लोक अशांची ह्या सर्पश्रेष्टांशी कधीही गाठ पडू शकते. त्यावेळी त्यांचे स्वभाव आठवले तर कुणाला इजा न होऊ देता (सापालाही) सुटायला मदत होईल असे वाटते. त्यातही आपली आलंकारिक भाषा, सर्वांच्या ओळखीची रुपके वापरुन विषय सोपा करुन सांगणे अगदी मस्त वाटते. पण मला असा प्रश्न आहे की सगळे घोणस एकसारखे असतात का? त्यांच्यात अजून वेगवेगळी स्वभाववैशिष्ट्ये नसतात का? माणसात कुणी शांत असतो तर कुणी तापट तसे ह्या (व अन्य) सापांच्या एकाच जातीत वैविध्य नसते का? ह्या सर्पांच्या पिल्लांचे वागणे कसे असते? पिल्ले छोटी असली तरी त्यांचे वीष जालीमच असते असे ऐकून आहे. पिल्लांच्या चावण्यामुळे वीष जास्त भिनते का कमी? आईबाप सापांच्या पिल्लांचे रक्षण करतात का?

मी नागाच्या पिल्लाबद्दल लिहिले होते ते सगळ्या विषारी सापाच्या पिल्लांना लागू होते.

नागच्या (कोणत्याही विषारी सापाच्या) पिल्लामध्ये पण पूर्ण विकसित झालेल्या विष-ग्रंथी असतात, आणि विष पण मोठ्या नागापेक्षा जहाल असते. कारण विष-ग्रंथीचा आकार छोटा असल्यानेमुळे त्यांना कमी विषात जास्त मोठें भक्ष मारून पचवायचे असते.(त्यांना त्यांच्या आया ग्राईप वाटर पाजत नाहीत ;)). म्हणून लहान पिल्लू बघून त्याला हलगर्जी पणे हाताळायला जाऊ नका, ते पण मोठ्या नागासारखेच तुम्हाला पोचवू शकते.

आई- बाप पिल्लांचे रक्षण करतात का ते मला माहित नाही, पण किंग कोब्राचा मेंदू सापांमधील सगळ्यात विकसित मेंदू असल्याने त्याची मादी अंड्यांचे रक्षण जीव तोडून करते. मला साप पकडताना जाणवायचे की काही साप (एकाच जातीचे) शांत आहेत, पण ते परिस्थितीवर (आधीची इतिहास, तापमान इ.)पण अवलंबून असेल. ढोबळ स्वभाव धरूनच काम करायला लागते नाही तर अपघात व्हायची शक्यता असते. आता जी लोक या क्षेत्रात ३०-४० वर्षे आहेत ते अंदाज लावू शकतात पण १०० % खात्री कोणीच देऊ शकत नाही.

ट्रेक ला जाताना एक काठी बरोबर घेऊन जावे आणि गवताळ भागातून चालताना काठी जमिनीवर आपटत चालावे म्हणजे काठीने जमिनीत निर्माण होणार्या कंपनानी साप सावध होऊन दूर जातो शिवाय आयत्या वेळी हे शस्त्र केंव्हाही उपयोगी येते. (या गोष्टी आर्मीत शिकवल्या जातात)(ज्ञान) परंतु कोकणात लोक काठी चा ( रात्रीच्या वेळेस काठी आणि कंदील) शतकानुशतके वापर करीत आले आहेत.( शहाणपण) रात्री ट्रेकला झोपताना आजूबाजूला डांबर गोळ्यांचा चुरा पसरवावा त्यामुळे उंदीर घुशी आणि सापसुद्धा दूर राहतात. डांबर गोळ्यांचा वास हा सापाची जीभ संतृप्त(saturate) करून टाकतात त्यामुळे सापाची वासाने भक्ष्याचा माग घेण्याची क्षमता कमी होते. मुळात इतका उग्र वास असेल तर उंदीर खारी किंवा तत्सम जमिनिलगत राहणारे प्राणी आपणहून दूर राहतात त्यामुळे त्यांच्या मागे येणारे साप येत नाहीत. माणूस चार पायावर चालणे सोडून दोन पायावर चालू लागला त्याचे नाक जमिनीपासून दूर गेल्यामुळे जमिनीवर असलेल्या धोक्याची शक्यता कमी झालीतेंव्हा पासून त्याची वासाची क्षमता कमी झाली त्यामुळे आपल्याला डांबर गोळीच्या वासाचा तेवढा त्रास होत नाही) मुळात कोणताही साप दिसला तर दुरूनच रामराम करावा. मग तो विषारी का बिनविषारी याच्याशी काय घेणे आहे? आपण बिबळ्या दिसला तर असे शौर्य दाखवलं काय? केवळ सापाचा आकार लहान असल्याने लोक शौर्य दाखवण्यास जातात. बिबळ्या शी झुंज म्हणजे जीवाशी खेळ हे नक्की माहित असल्याने तो लांबून दिसताच लोक धूम ठोकतात मग सापाशी खेळ कशासाठी? सर्व सामान्य माणसांनी( म्हणजे तुम्ही आणि मी) साप पकडण्याच्याच काय त्याच्या जवळ जाण्याच्या सुद्धा फंदात पडूच नये असे माझे प्रामाणिक मत आहे. ते असामान्य ( जे डी सारख्या) माणसांवर सोडून द्यावे मला असे वाटते कि या जे डी साहेबांच्या उत्कृष्ट लेख मालिकेतून आपण सर्व सापाच्या(विषारी व बिनविषारी) चार हात लांब राहायला शिकलो तर तर मालिकेचे सार्थक झाले असे वाटेल.

रेटल स्नेक म्हणजे हाच का? लेखमाला सुंदर सुरु आहे

छान लेखमाला.

ही बघा घोणसने मारलेली कुकरच्या आवाजासारखी शिट्टी http://www.youtube.com/watch?v=zLjKAOyjJHA

लावणीतला पदर....देवा! फरोड म्हणजे घोण्स हे आज समजल. पण गावी नक्की असच वर्णन आहे की फरोड चावला की माणुस शिजल्यासारखा फुटतो. नशिबाने पाहीला नाही आहे अस वाटत होतं, पण एकदा पुराच्या पाण्याबरोबर येउन काठावर पडला होता. बरोबरच्या मुलांनी (आम्ही शाळेत होतो) मारला होता.

तुमच्या लेखमालिकेची नेहमीच प्रतिक्षा असते.

वाचतोय

ज्यांना हा साप चावला आहे त्यांच्या भाषेत,"उकळते तेल शरीराच्या आत मध्ये इंजेक्शन ने टोचायचे- म्हणजे घोणसाचा चावा !"

मागच्या लेखात निनादरावांनी इथे चांगला मुद्दा मांडला आहे. मला असे वाटते की बलात्कार्‍यांना फाशीबिशी देण्याऐवजी घोणशीचे चुंबन घ्यायला लावावे. जगला तरी मरणप्रायः जीवन, मेला तरी त्याने त्याच्या व्हिक्टीमला दिलेल्या वेदना सव्याज त्याला परत, इतका तडफडून... माफ करा, पण राहवलं नाही म्हणून अवांतर!

मित्रा, इथे तू लिहीलंयस..

हे विष मुख्य करून रक्ताभिसरण संस्थेवर (तर नागाचे मज्जासंस्थेवर) हल्ला करते, थोडक्यात म्हणजे रक्ताचे पाणी करते. रक्ताची गुठळ्या करायची क्षमता गंडल्यामुळे शरीरातून रक्तस्त्राव होऊ लागतो. पहिल्यांदा हिरड्या मधून रक्त चालू होते,नंतर मिळेल त्या भागातून रक्त पडू लागते...रक्त दाब कमी होऊ लागतो आणि शेवटी किडनी फेल होऊन रुग्ण दगावतो

आणि 'घोणसाच्या विषाचे रक्तावर परीणाम' वाल्या व्हिडियोत दाखवलंय की रक्त गोठून जेलीसारखं होतं.. नेमके काय होते? तुझ्याकडून किंवा डाॅ. खरे ह्यांच्याकडून कळेल, असे वाटते.. धन्यवाद..

जॅक साहेब अभिनंदन !! खूपच छान माहिती आणि अतिशय आकर्षक शैली. खूप दिवसांनी मिपावर आलो; सार्थक झाले. विषारी साप व विंचू याबद्दल महाडच्या डॉ. हिम्मतराव बावस्करांच्या आत्मचरित्रातही खूप डिटेलवार माहिती दिली आहे. तेही एक थोर संशोधक असून ह्या विषयावर अ‍ॅथॉरिटी मानले जातात. मी जबड्याचा सर्जन असल्याने माझा सल्ला घोणस दंशाच्या एका केसमध्ये घेतला गेला होता; रूग्णाच्या हिरड्यांमधून खूप रक्तस्त्राव होत होता, थांबतच नव्हता,तेव्हा मी डॉ. बावस्कर सरांना फोन करून माहिती विचारली होती. त्यांच्या सल्ल्यानुसार रूग्णास ए.एस.व्ही आणि ब्लड रिप्लेस्ड बाय ब्लड असे केले तेव्हा कुठे हिरड्यांमधला रक्तस्त्राव थांबला आण रूग्ण वाचला. घराभोवती वाळू टाकली असता साप त्यावर सरपटू शकत नसल्याने धोका कमी होतो असे ऐकले आहे. अदरवाईज गमबूट आणि जाड जीन्स पॅन्ट वापरणे अन काठी आपटत जंगलात फिरणे हे प्रतिबंधात्मक उपाय करावेत. आणखीन एक बातमी वाचलेली आठवते. घराची साफसफाई करताना एका माणसाला (पुण्यातच) साप चावला आणि दडून बसला. आजुबाजुच्या लोकांनी साप हुडकून मारला आणि मृत सर्पासकट त्या माणसाला दीनानाथ मध्ये आणला. तपासणी अंती डोक्टर म्हणाले की हा बिनविषारी सर्प असून भीतीचे काही कारण नाही. पण आपली प्रिकॉशन म्हणून त्या माणसास त्यांनी थोडावेळ आयसीयू मध्ये ठेवले. परंतु थोड्या वेळाने त्या माणसाचे बीपी खाली येऊ लागले, दंशाची जागा टम्म सुजली व इतर सर्व विषारी सर्पदंशाची लक्षणे दिसू लागली. आयसीयूवाले पण चक्रावले. त्यांनी तातडीने आवश्यक ती ट्रिटमेंट सुरू केली आणि त्याच्या नातेवाईकाना घरात नीट शोधाशोध करायला सांगितली तर अडगळीत लपून बसलेला एक नाग सापडला !! त्या माणसाला जर आयसीयूत निरिक्षणासाठी ठेवला नसता तर काही खरं नव्हतं !! सापावरून अजुन एक चावट किस्सा आठवला.. दादा कोंडकेंच्या एका चित्रपटात दादा आपल्या नायिकेवर इम्प्रेशन मारण्यासाठी तिला सांगतो,"अगं मी तर आहेच पण माझे आजोबा तर इतके शूर होते की त्यांच्या धोतरात एकदा नाग सापडला होता !" मग ती भयचकित होऊन विचारते,"मग त्यांना चावला नाही तो..?" "अगं, एक नाग दुसर्‍या नागाला कधी चावत नसतो" इती दादा. ती विचारते,"म्हणजे..?" "अगं, माझ्या आजोबांचे नाव 'नागनाथ' होते !!"