दोन व्यवसाय: मान अपमान

We shouldn't judge Ms.Leone or prostitutes for what they are or for what they are doing. We never know what were the circumstances when they took this extreme decisions. To be frank I have seen couple of interviews of Sunny Leone including the recent one and on Mr. Kapil Sharma's show. Every time Ms. Leone behaved very properly. She neither lost her cool nor had regrets for her decisions. Treat her like a human and not like a object.

हे महत्वाचं ! सहमत कॅप्टन ! एक "n" मिसला तुम्ही like an object पाहिजे शेवटच्या ओळीत .

अर्थ समजला पण पटला नाही. सनी लिओन किंवा अन्य समव्यवसायिन व्यक्ती किंवा वेश्या ह्यांच्याविषयी बोलणारे आपण (तुम्ही आणि आम्ही अश्या अर्थाने) कोण? आता तुम्ही व्यवसायात अहात. तुमचे मनापासुन वा मनाविरुद्ध राजकारणी लोकांशी संबंध येत असतीलचं. उद्या तुम्हाला कोणी त्यावरुन जज केलं तर चालेल का? आशा करतो की तुम्ही मूळ धाग्यावरची सर्व चर्चा वाचली असेल. त्या अनुषंगानेच तिथल्या चर्चेत सर्व उल्लेख आलेले आहेत. फक्त सनी लियोनचे नाव आले म्हणजे मी तिला 'वैयक्तिकरित्या' जज करतो असे तुमहाला कशावरून वाटले असावे? मृत्यूंजय यांना प्रतिसाद देतांनाही मी हे नमूद केलं की सनी लियोन ह्या विशिष्ट व्यक्तिबद्दल ही टिप्पणी नाही. तर ते एक रुपक म्हणून वापरले गेले आहे. जसे डॉक्टरांनी मूळ धाग्यात वापरले. सनी लियोन हे रुपक म्हणून दोघांनी वापरण्याचे कारण की ते आत्ता प्रचलित प्रसारित, पटकन डोळ्यापुढे उभे राहणारे 'रुपक' आहे. ती प्रतिमा तशीच माध्यमांमधून हेतुपुरस्सर तयार केली गेली आहे. डॉक्टरांच्या मते 'तिचे पॉर्न विडियो बघणारे तिला आपल्या (स्थूल, कुरूप वैगेरे) बायकोच्या ठिकाणी इमॅजिन करत असतील तर चूक नाही.' म्हणजे थेट त्या व्यक्तिला (सनीला) इमॅजिन करणे चूक नाही पण तिचा 'रुपक' म्हणून संदर्भ देणे अयोग्य हे त्रांगडं काही केल्या सुटत नाही. सुमारे वीस वर्षांआधी ही चर्चा झाली असती तर त्याजागी रंभा, उर्वशी, मेनका हे रुपक घेऊन चर्चा झाली असती तर अर्थ पटला असता की नसता?

संपादक मंडळ, प्रतिसाद देण्यासाठी शतशः ऋणी राहिल. माझ्याकडून योग्य ते सहकार्य सदैव आहे व राहिल. पण संपादनामागची भूमिका कळली तरी पटली नाही. कोणाही व्यक्तीचे नाव घेऊन वेश्यावृत्तीचा तडक अथवा ध्वनित (इंप्लाईड) आरोप होईल असे विधान करण्याअगोदर त्याबाबतीत सबळ कायदेशीर पुरावा जवळ असावा असा सर्वसामान्य नागरी दंडक आहे. तसा पुरावा तुमच्या प्रतिसादात दिसला नाही. संपादक मंडळाच्या भूमिकेचा सरळ अर्थ असा होत आहे की मी विवक्षित व्यक्तिवर वेश्यावृत्तीचा सरळ वा ध्वनित आरोप केलेला आहे. जे अर्थातच पूर्णतः चुकीचे इंटरप्रिटेशन आहे. असा काही आरोप केलेला नसल्याने पुरावा देण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. याव्यतिरिक्त, कोणाच्या संबंधात व्यक्तीगत नावाने असे विधान त्या लेखावरच्या चर्चेत फारसे सकारात्मक योगदान देऊ शकणार नाहीच, परंतू ते इथे (मिपावर) स्वतःची बाजू मांडू न शकणार्‍या व्यक्तीची पाठीमागून बदनामी केल्यासारखे मात्र नक्की होईल. सदर व्यक्तिगत नाव मूळ लेखात ज्या संदर्भाने वापरले गेले आहे त्याच संदर्भाने माझ्या विधानात आहे. जर मूळ लेखातल्या वापरावर आक्षेप नाही तर त्याच संदर्भासंबंधीत माझ्या वापरावर का हा प्रश्न अजून तसाच आहे. इथे कुणा विशिष्ट व्यक्तीची बदनामी होत आहे वा हेतुपुरस्सर केल्या जात आहे असे अजिबात नाही हे मी वारंवार सांगितले. तरीही मी ती करत आहे असा अर्थ इथे निघत आहे. वरची परिस्थिती मिपासारख्या सुसंस्कृत संस्थळाच्या धोरणात बसण्यासारखी नाही. मिपाचे सुसंस्कृत वातावरणात माझे विधान बसत नाही असा ह्याचा अर्थ होत आहे. म्हणजे ते विधान असंस्कृत आहे असे म्हणायचे आहे असे वाटते. हे एक मिपासदस्य म्हणूनही मला पटण्यासारखे नाही. सदर विधानामागचे संदर्भ वगळुन, त्याचा अर्थ डावलून चुकीचे इंटरप्रिटेशन झालेले आहे असे परत एकदा म्हणावे वाटते. सदर विधान एक स्टॅण्ड-अलोन विधान न समजता पूर्ण चर्चेच्या अनुषंगाने ग्राह्य धरावे इतकीच माझी विनंती होती. जर व्यक्तिचे नाव योग्य वाटत नसेल तर त्या ठिकाणी रंभा, उर्वशी, मेनका ह्यापैकी कोणतेही नाव रुपक म्हणून समजुन यावे याकरता बदलले जावे अशी विनंती. वाक्य संपादित झाल्याने मी व्यक्त करत असलेले मत हे आक्षेपार्ह व असंस्कृत होते असे ध्वनित होत आहे. जे मला मान्य नाही. हा सर्व काथ्याकूट व चर्चा माझ्या विधानाचा चुकीचा अर्थ काढला गेला ह्यासाठीच आहे. जसे सनी लियोन ह्या व्यक्तिच्या सन्मानासाठी संपादक मंडळाने कारवाई केली तशीच अपेक्षा एक सदस्य म्हणून माझ्या व्यक्तिगत सन्मानासाठी संपादक मंडळ सहकार्य करेल काय हा प्रश्न माननीय संपादक मंडळासमोर मांडत आहे. संपादक मंडळाबाबतीत इतर कुठल्याही प्रकारे, कुठल्याही बाबतीत, कुठलीही तक्रार नाही. माझे म्हणणे मांडू दिल्याबद्दल अनेक आभार, धन्यवाद!

तिकडे केजरीवालच्या धाग्यावर श्रीगुरुजींनी बिनपुराव्याची विधाने केली आहे त्याकडे लक्ष द्यावे ही नम्र विनंती ( सनी लिओनला वेगळा आणि केजरीवालंना वेगळा न्याय नको )

तुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! माझ्या विधानाने सनी लियोनच्याही आयुष्यात नेमका काय बदल होणार होता ते समजायला वाव नाही, असो ज्याची त्याची मर्जी :)

प्रतिसादाबद्दल शतशः आभारी आहे, अर्थाचे अनर्थ होण्यात कुठे गोंधळ झाला याबद्दल थोडे सविस्तर लिहितो. सनी लिओनचा उल्लेख मूळ लेखातच येणे चुकले असे आपणांस वाटले तरी रंभा, उर्वशी, मेनका ह्या रुपकांच्या ऐवजी कंटेपररी प्रचलित रुपक म्हणून एक माध्यमांमधली प्रतिमा -जी हेतुपुरस्सर त्याचसाठी बनवली गेली आहे- वापर होणे माझ्यामते चुकीचे नव्हते. इथे सनी लियोन ह्या विशिष्ट व्यक्तिबद्दल कोणीही बोलत नव्हते. ती एक प्रतिमा आहे फक्त, आता गुंतागुंतीची झाली असली तरी. त्या प्रतिमेच्या उल्लेखाबद्दल कायदेशीर कुठलाही वाद होणे शक्य दिसत नाही. माध्यमांमधून हेतुपुरस्सर आर्थिक फायदा मिळवण्यासाठी बनवल्या गेलेल्या प्रतिमांच्या त्याच अर्थाच्या वापरासाठी कुठलीही समस्या निर्माण होत नाही. समस्या तेव्हा होते जेव्हा जी प्रतिमा ज्यासाठी नाही त्यासाठी चुकीच्या हेतुने वापरली तर, जसे इथे सनी लियोनच्या जागी सानिया मिर्जाचा उल्लेख झाला असता तर ते पूर्णपणे चुकीचे ठरले असते. डॉक्टरांनी व मी आमच्या पाहण्यातल्या, जवळच्या, ओळखीतल्या स्त्रीचे नाव टाकले असते तर ते कायदेशीररित्या चुकीचे ठरले असते. ज्या व्यवसायात सनी लियोन आहे त्या व्यवसायाचा गाभाच इमॅजिनेशन अँड एण्टरटेनमेण्ट आहे. त्यातल्या कलाकारांची माध्यम-प्रतिमा कशी हवी ते ती स्वत: ठरवतात. 'लाखों दिलो की धडकन', 'हार्टथ्रोब' असा प्रचार ते स्वतःच स्वतःच्या पीआर टीमतर्फे करतात. तीच प्रतिमा कुणी लेखात, संभाषणात, चर्चेत वापरली तर चुकते कसे? थोडं अजून स्पष्ट करतो, डॉक्टरांनी ह्रितीक रोशन व जॉन अब्राहमचंही नाव घेतलं तेही याच प्रतिमा-रुपकाच्या न्यायाने. तिथे ते प्रेम चोप्रा किंवा निळु फुले यांची नावं घेऊ शकत नाहीत. ह्या सर्व वापराच्या मूळाशी विशिष्ट व्यक्तिंनी समाजात उभ्या केलेल्या आपल्या प्रतिमा आहेत. त्या प्रतिमा म्हणजे त्या व्यक्तीच असे नसते. आजच्या घडीला हिंदी चित्रपट सृष्टीत आघाडीच्या नायकांकडे बघितले तर प्रत्येकाची एक विशिष्ट प्रतिमा आहे. सलमान खान-प्लेबॉय, अक्षयकुमार-देशभक्त, आमिर खान-इंटेलिजंट/सोशल अ‍ॅक्टीविस्ट्/परफेक्षनिस्ट, कपिल शर्मा-कॉमेडीयन, इत्यादी. ह्या प्रतिमा खास बनवल्या जातात. आपोआप तयार होत नाहीत. उगाच स्टाइल मारणार्‍या 'स्वत:ला शाहारुख समजतो काय' वैगरे टोमणे मारले जातात. ह्यात शाहरूख ह्या व्यक्तीची टिंगल होत नाही. ती माध्यमांत असलेल्या प्रतिमेची होते. प्रत्यक्ष जीवनात शाहरुख खान हा एक संयत, विचारी, रीजर्वड मनुष्य असू शकतो. एक जाणून बुजून प्रतिमा बनवण्याचे फसलेले प्रकरण म्हणजे 'झायद खान', ह्याची पीआर टीम ह्याला 'भारतीय तरुणाईचा आयकॉन' बनवण्याच्या मागे हात धुवून लागली होती. त्याच्या दुर्दैवाने त्या जागेवर आधीच अनेक जण स्पर्धेत होते. त्यातल्या टॉप हंड्रेडच्याही पायाजवळ बसायची ह्याची लायकी नव्हती. उदा. सचिन तेंडुलकर ह्या जागेचा अनभिषिक्त सम्राट होता. एण्टरटेनमेंट जगतातून प्रतिनिधीत्व करणारे बरेच होते. तस्मात अशी प्रतिमा बनवण्यास लागणारी योग्य पार्श्वभूमी -म्हणजेच भरण्याची सक्त गरज असलेली रिकामी जागा- त्यास मिळाली नाही. वर दिलेल्या उदाहरणांकडे बघितले तर आपल्या लक्षात येइल की प्रत्येकाने एक विशिष्ट जागा पकडलेली आहे, ती समाजमनात आधीच तयार असते. तिथे एक व्यक्ती प्रस्थापित केली जाते. त्याला पोझिशनिंग, इमेज बिल्डिंग म्हणतात, त्याबद्दल ते फार संवेदनशील असतात. त्याद्वारे तशा प्रकारचे ब्रँड प्रमोशन्स, एन्डोर्समेंट करार होतात. ह्याचे एक ताजे उदाहरण म्हणजे दिपिका पडुकोणचा माय चॉईस विडियो. स्वतंत्र विचार करणारी स्वावलंबी स्त्री अशी तिची प्रतिमा बनवत वोगने आपला ब्रँड तिच्यामार्फत विकण्याचा प्रयत्न केला. हल्लीच येणार्‍या प्रियंका चोप्राच्या विधानांवरून तिलाही याच प्रकारची स्वतंत्र-मुक्त-स्त्री ही प्रतिमा बनवायची आहे असे दिसते. कारण भारतीय स्त्री-मानसात स्वावलंबी-स्वतंत्र-मत राखण्याबद्दल वेगाने सकारात्मक बदल घडत आहेत. ह्या बदलांचा व्यावसायिक फायदा घ्यायला आयकॉन निर्माण करुन त्याद्वारे आपली उत्पादने विकणे ही पद्धत आहे. अशाच कारणामुळे सनी लियोन सायकलब्रँड अगरबत्तीच्या किंवा सर्फ एक्सेलच्या किंवा कॉम्प्लॅनच्या अ‍ॅडमध्ये दिसणार नाही, त्याच कारणामुळे अमिताभ बच्चन डाबर शिलाजित वा अमुल मॅचोच्या अ‍ॅडमधे दिसणार नाही व सायना नेहवाल मूड्स कंडोमच्या. सध्या मी ज्या व्यवसायात आहे त्याचे मूलभूत शिक्षण घेतांना आम्हाला हेच शिकवले जाते, प्रत्यक्ष जीवनात असे क्लायंट हाताळावेही लागतात, व ह्या क्षेत्रात होणार्‍या घडामोडींवर लक्षही ठेवावं लागतं. साधारणपणे ज्या सेलेब्रिटींचे सिनेमे प्रदर्शनाच्या वाटेवर असतात, प्रदर्शनात असतात, त्यांच्याबद्दल निरनिराळ्या बातम्या त्या विशिष्ट काळात माध्यमांमधून सतत येतात, त्यांचे एखादे वादग्रस्त विधान, समाजोपयोगी काम, डेटिंग-ब्रेकप, इत्यादी वरवर अर्थहिन वाटणार्‍या बातम्या 'त्यांचे सिनेमे आलेत' ह्याची छुपी जाहिरात करत असतात. नुकतीच झालेली सनी लियोनची मुलाखत हा 'मस्तीजादे' चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठीचा बनावही असू शकतो. पॉर्नस्टार म्हणून विचित्र असलेली प्रतिमा चित्रपटास नुकसान पोचवेल म्हणून ह्या मुलाखतीतून सुधारून घेऊन 'हवी हवीशी वाटणारी मादक स्त्री' इतपत थोडी बॅलन्स करण्याचा प्रयत्न असू शकतो. आपण तिचे चाहते आहोत असे चारचौघात सांगण्यात भारतीय पुरुषांना कमीपणा वाटू नये म्हणून मुलाखतींतून 'धीर-गंभीर, विचारी, कुठलाही गिल्ट नसलेली, जबाबदार' अशी प्रतिमा बनवण्याचा प्रयोग, जो अर्थातच यशस्वी झाला आहे. हे ह्या क्षेत्रात असल्याने झालेलं निरिक्षण. हे जग फार गुंतागुंतीचं आहे. पण सामान्य माणसाच्या भाषेत सांगायचं तर ह्याचं आणखी एक सर्वसामान्यपणे बघितलेले उदाहरण देता येईल. ज्या स्त्री-कलाकार चित्रपटांमधे प्रेयसीच्या मुख्य भुमिकांमधून प्रसिद्ध असतात त्यांची लोकप्रियता त्यांचे लग्न झाले आहे असे कळताच धाडकन कोसळते. त्यांना त्या मुख्य भूमिका मिळत नाहीत. ती लोकप्रियता टिकवून ठेवण्यासाठी त्या लग्न लांबणीवर टाकतात वा माध्यमांमधून प्रसारित होणार नाही याची काळजी घेतात. ही लोकप्रियता का घसरते? कारण सर्वसामान्य भारतीय पुरुषी मानसिकता. कटु आणि घाणेरडे असले तरी हे सत्य आहे. चित्रपटांमधून आघाडीच्या नायिकांना त्यांचे चाहते आपली प्रेयसी मानतात. पण तिचे लग्न झाले हे कळताच तिचा विचार मनातून काढून टाकतात. अशी बरीच उदाहरणे प्रत्यक्ष घडलेली आहेत. माध्यमांमधून लोकांसमोर येणार्‍या मनोरंजनविश्वातल्या व्यक्तींच्या प्रतिमेबद्दल इतके संवेदनशील असणे खरंच किती गरजेचे असावे? त्या व्यक्तीला इथे मिसळपाववर येऊन आपली बाजू मांडण्याची गरजही नाही. तीने आपली बाजू माध्यमांमधून उघड मांडलेली आहे. मुळात आपण कोण्या व्यक्तीविशेष बद्दल टिप्पणी करत नाही आहोत. त्यामुळे तिच्या जाणून-बुजून बदनामीचा हेतु आहे असे होत नाही. अशी टिप्पणी इतर क्षेत्रातल्या तशी माध्यम-प्रतिमा नसलेल्या पण तथाकथितरित्या सुंदर असलेल्या स्त्रीबद्दल इथे झाली असती तर ते शंभरटक्के अनुचित व अश्लाघ्य असते. तिसरा मुद्दा वस्तुकरणाचा, त्याबद्दलही इंटरप्रिटेशन चुकले असे म्हणावेसे वाटते. एखाद्या सेवेची जेव्हा किंमत असते तेव्हा ती विकायलाच आहे असे सरळ गृहितक आहे. जो ती किंमत चुकती करेल त्यास ती सेवा उपलब्ध आहे असा अर्थ आहे. हायप्रोफाईल एस्कॉर्ट सर्विसेस ह्या लाखो रुपयांच्या किंमतीच्या परिघात असतात. त्यात, सेवेची पूर्तता योग्य व अत्युच्च दर्जाची होण्यास, सेवा पुरवणार्‍या स्त्री/पुरुषापासून आवश्यक ते सर्वच, उत्कृष्ट दर्जाचे उपलब्ध केले जाते. ह्यात अंतिम शब्द किंमत चुकवणार्‍याचा असतो, किंमत मागणार्‍याचा नाही. मागेल ती किंमत देऊनही सेवा देणार्‍याचाच चॉइस प्रधान ठरत असेल तर तो व्यवहारच नव्हे, व्यवसायही नव्हे. ग्राहक रंगरुपाने, वयाने, शरिराने कसाही असो, एकदा त्याने किंमत चुकवण्याची तयारी दाखवल्यावर कुठलीही सबब दिली जात नाही. तुम्हाला मी करत असलेल्या वस्तुकरणाबद्दल आक्षेप आहे. पण वेश्याव्यवसाय हाच स्त्रीच्या वस्तुकरणाचे मूर्तीमंत धडधडीत उदाहरण आहे. तेव्हा जे जसं आहे त्याला तसं म्हटलंय. यात माझ्या मनचं काहीच शोधून काढलेलं नाही. हा झाला एक भाग. दुसरा भाग असा की ही किंमत लावण्याचा अधिकार सर्वस्वी सेवा पुरवणार्‍याला आहे. तिथे विकत घेणार्‍याचा चॉईस किंमतीच्या बाबतीत विचारात घेतला जात नाही. त्यामुळे उच्च दर्जाची सेवा मिळवण्यासाठी जी अफाट किंमत मोजावी लागते ते चुकवण्याची क्षमता सर्वसामान्य लोकांत नसते असा त्याचा अर्थ. इथे खिशात किती पैसा आहे ह्यावर तुम्हाला सेवा द्यायची की नाही हे ठरतं. तुम्ही ज्या बाजूने बघताय त्याच्या अगदी उलट्या बाजूने मी बघतोय. आता ह्या विषयावरचे माझे सर्व प्रतिसाद वाचले असता हे स्पष्ट होईल की सनी लियोन, वेश्याव्यवसाय, सर्वसामान्य लोक ह्या सगळ्या वेगवेगळ्या बाबी असून फक्त एक विवक्षित मुद्दा जो की 'पार्टनरसंबंधीच्या इमॅजिनेशन'चा होता स्पष्ट करण्यासाठी एका वाक्यात वापरल्या गेल्यात. त्यात 'सनी लियोन ही वेश्याव्यवसाय करते' असा आरोप करण्याचा कुठलाच छुपा-उघड उद्देश नव्हता हे स्पष्ट आहे. तरीही तसा कुणाचा गैरसमज होत असेल तर माझा नाइलाज आहे. पैसाताई, प्रश्न मला तुमचे आक्षेप आवडणे, न आवडण्याचा नाही. आपण जे बोलतोय ते आपल्या अर्थाने समोरच्यापर्यंत पोचलं नाही की वैताग येतो. जिथे चूक ही इंटरप्रिटेशन मध्ये आहे तिथे कोणी कोणावर रागावण्याचा, चिडण्यावा प्रश्नच येत नाही. मी सर्वात आधी ते चुकलेले इंटरप्रिटेशन नीट करण्याचाच प्रयत्न करेन. ज्याने चुकीचे केलंय त्याच्यावर चिडून उपयोग नाही. तुम्ही सॉरी म्हणावे अशी अपेक्षा कधीच नव्हती हे सर्वप्रथम सांगावे वाटते. फक्त मी जे म्हटलंय त्यात तुम्ही काढलेला अर्थ अभिप्रेत नव्हता इतकेच म्हणायचे होते. तो सॉरी शब्द मागे घ्या बघू एकदाचा. तुम्हाला माझं मत-विचार जे पटलं-आवडला नाही ते सांगण्याचा तुमचा हक्क आहेच.

ती निर्वस्त्र होईल नाही तर आणखी काहिही करेल. त्याचा इथे काय संबंध? ती पोर्नस्टार होती किंवा ती दारु पिते किंवा ती नशेत धुंद होऊन निर्वस्त्र होते म्हणुन तिला सन्मान देऊ नये असे काही आहे का? सनी लिओन कुणीही आणि कशीही असली तरी तिच्याबद्दल चुकीचे विधान करण्याचा हक्क कुणालाही नसतो असं माझं मत आहे.