जागतिकीकरणाची कहाणी भाग २: जागतिकीकरणाचे फायदे आणि तोटे

प्रमेयसाहेब, जागतिकीकरण पूर्णपणे झालेले नाही हे तर उघडच आहे.आणि ते जोपर्यंत होत नाही तोपर्यंत आपण म्हणता ते मुद्दे लागू आहेतच. व्यापाराचा युद्धखोरी कमी करायला उपयोग झाला आहे का?तर युरोपात नक्कीच झाला आहे.१९४५ मध्ये दुसरे महायुध्द संपल्यानंतर जर्मनी,फ्रान्स,इंग्लंड या प्रमुख देशांमध्ये युध्द झाले नाही.यात राजकिय पातळीवर केलेल्या प्रयत्नांचा वाटा आहेच.तसेच महायुध्दातील हानी बघून तशी हानी परत होऊ नये म्हणून नव्याने निर्माण झालेली भावनाही आहेच.पण त्याच बरोबर पश्चिम युरोपचे आर्थिक एकीकरण झाले याचा वाटा नाकारता येणार नाहीच.आपापसात युद्ध करून आपलेच नुकसान होणार आहे हे सगळ्यांच्या लक्षात आले आणि युध्दखोरी कमी करण्यात याचा वाटा आहेच.आज युरोपियन युनियनमधील देशांचे नागरीक युनियनमधील कोणत्याही देशात मुक्त संचार करू शकतात.त्या अर्थी जर्मनी/फ्रान्सचा नागरीक यापेक्षा युरोपियन युनियनचा नागरीक ही ओळख सध्या जगात चालते.मागे मिपावरील एका प्रतिसादात मी स्वित्झर्लंडचे उदाहरण दिले होते.त्या देशाच्या साधारणपणे अर्ध्या भागात जर्मन भाषा बोलतात तर उरलेल्या अर्ध्या भागात फ्रेंच.मग त्या भागात राहणारे लोक ’आम्हाला जर्मनी/फ्रान्स मध्ये सामील व्हायचे आहे’ अशी मागणी करताना आढळत नाहीत.त्याचे कारण काय?जर्मनी काय की फ्रान्स काय की स्वित्झर्लंड काय या सर्व देशांमध्ये आर्थिक प्रगती कमीअधिक प्रमाणात सारखीच झाली आहे.तसेच स्वत:ला जर्मनी/फ्रान्सचे नागरीक म्हणवून घेतल्याने त्यांना अधिक लाभ होईल अशी परिस्थिती वरकरणी तरी नाही.आता तर ब्रुसेल्समध्ये युरोपियन संसदही आहे.पुढील काळात त्या युरोपियन संसदेला अधिकाधिक अधिकार मिळतील.तेव्हा त्या अर्थी युरोपातील लोक आपल्या देशाच्या संकल्पनेतून वर येऊन युरोपचे नागरीक या संकल्पनेकडे वाटचाल करताना दिसत आहेत.आता माझा मुद्दा हा की प्रत्येक देशाने आपला Core competence ओळखून पावले उचलली तर जागतिकीकरणात एकना एक दिवस युरोपात जे होत आहे ते पूर्ण जगात घडवून आणायची क्षमता आहे. सध्या हे दिवास्वप्न वाटावे अशी परिस्थिती आहेच.जगात तालिबानी आहेत आणि त्यांना ठोकून काढणे हा एकच उपाय आहे. अशी परिस्थिती असताना स्वत:चे राष्ट्र आणि त्यातही स्वत:ची जात,भाषा हे मुद्दे अजूनही प्रबळ आहेतच.म्हणूनच जागतिकीकरण पूर्णपणे अजून झालेले नाही आणि त्याचे फायदे अजून पूर्णपणे मिळालेले नाहीत म्हणूनच तर 'Globalization has failed to live up to its potential'. आता हा असमान भासणारा व्यापार कसा चालतो?तर त्याचे उत्तर डेव्हिड रिकार्डोच्या तत्वातून देता येईल.त्याविषयी लेखमालेच्या पुढील भागात लिहिणार आहे.रिकार्डोचे तत्व हे अगदी १००% बिनचूक स्पष्टीकरण देते असे नाही पण वरकरणी असमान वाटत असलेल्या व्यापारातूनही दोन्ही बाजूंचा फायदा होऊ शकतो हे मात्र ते दाखवून देते. ---विल्यम जेफरसन क्लिंटन

याविषयी कर्क,मराठमोळा आणि खराटा यांचे प्रतिसाद आले आहेत.या सगळ्या प्रतिसादांना एकदमच उत्तर देतो.हा मुद्दा मला आधीच अधिक चांगल्या पध्दतीने मांडता आला असता.पण मूळ लेख लिहिताना माझा मुद्दा पूर्णपणे स्पष्ट नाही हे माझ्या लक्षात आले नव्हते. अर्थशास्त्रावरील कोणत्याही पुस्तकाच्या पहिल्या भागात अर्थशास्त्र म्हणजे काय हे समजावून सांगितलेले असते. मूळ कल्पना अशी की उत्पादनासाठी लागत असलेले स्त्रोत (जमिन,मनुष्यबळ,भांडवल) मर्यादित असतात.प्रत्येकाला या मर्यादेत राहूनच उत्पादन करावे लागते.मनात येईल तितक्या प्रमाणावर कोणत्याही वस्तूचे उत्पादन करता येत नाही.अर्थशास्त्र हे या मर्यादा मान्य करून योग्य निर्णय कसे घ्यावेत याविषयीचे शास्त्र (की कला?) आहे. Production Possibility Frontier ही या मर्यादा लक्षात आणून देते.उदाहरणार्थ मूळ आकृतीत बी,सी आणि डी यातून जाणारी रेषा ही उत्पादनाची मर्यादा झाली.सद्यपरिस्थितीत त्याहून जास्त (एक्स) उत्पादन करता येणे शक्य नाही.या आकृतीवर असल्यास उत्पादन पूर्ण efficiency वर चालले आहे आणि आकृतीच्या आत असल्यास पूर्ण efficiency वापरात आलेली नाही आणि अजून सुधारणेला वाव आहे. efficiency वाढवणारी प्रत्येक गोष्ट समाजाला आतल्या ’ए’ सारख्या बिंदूवरून आकृतीच्या दिशेने घेऊन जाते.पूर्ण आकृतीच बाहेरच्या बाजूला (एकाच वेळी अधिक अन्न/बंदूका किंवा दोन्ही) नेण्याचे कामही वाढीव efficiency करू शकेल. आता efficiency कशामुळे वाढेल? तर त्यात ढोबळ मानाने खालील गोष्टींचा समावेश होईल. (efficiency हा शब्द या परिस्थितीत पूर्णपणे बरोबर वाटत नाही.पण सध्या त्याहून जास्त चपखल शब्द माझ्या लक्षात येत नाही म्हणून तोच वापरतो.) १. अधिक प्रमाणात/ अधिक चांगल्या प्रतीचा उपलब्ध असलेला कच्चा माल २. शास्त्र-तंत्रज्ञानातील प्रगती. ३. कुशल मनुष्यबळ यात इतरही काही गोष्टींचा समावेश करता येणे शक्य आहे. उत्पादन क्षेत्रातील कोणत्याही यशस्वी उद्योगाला अनेक 'M' सांभाळावे लागतात. ते Men (मनुष्यबळ), Money (भांडवल), Machine (यंत्रे), Material (माल), Methods (प्रणाली) असे आहेत.या सगळ्या गोष्टींमध्ये सुधारणा करणारी प्रत्येक गोष्ट efficiency वाढवून एकतर समाजाला आकृतीच्या दिशेने घेऊन जाईल किंवा आकृतीच बाहेरच्या बाजूला वाढवेल. जागतिकीकरणातून या सगळ्या गोष्टींची देवाणघेवाण देशाच्या सीमांपलीकडे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय होणे अपेक्षित आहे.यातूनच यापैकी एकाही M मध्ये सुधारणा झाली तरी efficiency वाढणार आहे.आणि असे प्रत्येक पाऊल समाजाला Production Possibility Frontier च्या दिशेने घेऊन जाणार आहे. या अर्थी जागतिक व्यापाराचा आणि Production Possibility Frontier चा संबंध आहे. तसेच जागतिक व्यापाराचा हा (करून घेतला तर) फायदा आहे याचा अर्थ हाच एकमेव मार्ग आहे असे नक्कीच नाही.समाजाने आपली प्रतिभा वापरून शास्त्र-तंत्रज्ञानात प्रगती केली तरी अशी सुधारणा होणे शक्य आहे.पूर्वीच्या काळच्या गावाचे उदाहरण द्यायचे झाले तर एखाद्या सोनाराने स्वत: कष्ट करून शेती,सुतारकाम इत्यादी सगळ्याच गोष्टी शिकून घेतल्या तर त्याला इतरांवर अवलंबून राहायचे कारण नाही.Idealistic case मध्ये असा माणूस इतरांशी कोणतीही देवाणघेवाण केल्याशिवाय राहू शकेल. पण इतरांशी देवाणघेवाण करून सगळ्यांचे चांगलेच होईल हा मुद्दा बाद कसा होतो? बोईंग कंपनी प्रवासी विमानाचे उत्पादन करते.ती कंपनी विमानांसाठी लागत असलेल्या अनेक गोष्टी स्वत: तर बनवतेच.पण त्याच बरोबर ती कंपनी अमेरिका,जपान,फ्रान्स,कॅनडा,चीन,इटली,ऑस्ट्रेलिया,दक्षिण कोरिया आणि इंग्लंड या देशांमधील इतर अनेक कंपन्यांकडून काही भाग बनवून घेते.याचाच अर्थ स्वत:चा Core competence ज्या भागांमध्ये आहे ते भाग कंपनी स्वत: बनवते आणि इतर भाग इतर कंपन्यांकडून बनवून घेते.आता या व्यवहारात बोईंगचा फायदा आहे का?नक्कीच आहे.कारण ज्या गोष्टींचे उत्पादन करण्यात कंपनीचा Core competence नाही अशा गोष्टींवर वेळ खर्च करून कमी प्रतीच्या गोष्टी स्विकारण्यापेक्षा त्या इतरांकडून आयात कराव्यात आणि आपण ज्या गोष्टी चांगल्या बनवू शकतो त्यावर लक्ष केंद्रित करून त्या अधिक संख्येने किंवा अधिक चांगल्या बनवाव्यात असे हे गणित आहे.आता आदर्शवादी परिस्थितीत कंपनी स्वत:चा Core competence सगळ्याच गोष्टींमध्ये वाढवू शकेल आणि इतरांशी देवाणघेवाण करायची गरज राहणार नाही.पण अनेकदा पन्नास गोष्टी करायला गेल्या तर एकही गोष्ट नीट जमत नाही अशी परिस्थिती उद्भवते. तेव्हा नक्की काय करावे हा ज्याचा त्याचा प्रश्न झाला.इतरांशी देवाणघेवाण हा एक चांगला आणि चोखाळलेला मार्ग आहे पण तोच एकमेव मार्ग आहे असे नाही हे बोईंगच्या उदाहरणावरून लक्षात येईल. तेव्हा अशा व्यापारातून फायदा होऊ शकतो हाच मूळ मुद्दा आहे. efficiency वाढून समाज Production Possibility Frontier येऊ शकेल हे आकृतीच्या स्वरूपावरून हा विषय पूर्णपणे नवीन असलेल्यांना कळायला सोपे जाऊ शकेल म्हणून Production Possibility Frontier निवडले. यातही अधिक चांगल्या पध्दतीने हा मुद्दा समजावता येईल का?नक्कीच येईल.आणि तसा तो कोणा मिपाकराने केला तर सगळ्यांच्याच माहितीत भर पडेल आणि त्याचे स्वागत करायलाच हवे. बाकी Production Possibility Frontier या आकृतीचा उद्देश उत्पादनासाठी लागणारे स्त्रोत आणि त्यातून होणारे उत्पादन मर्यादित आहे हे दाखवणे हा आहे. चर्चत भाग घेतल्याबद्दल सगळ्यांना धन्यवाद. पुढील लेख आज संध्याकाळी प्रकाशित करणार आहे. ---विल्यम जेफरसन क्लिंटन