जागतिकीकरणाची कहाणी भाग ५: आदर्श जागतिकीकरणातील अडथळे (पूर्वार्ध): सीमाशुल्क

काही कारणाने आकृती क्रमांक २ इंटरनेट एक्स्प्लोरर आणि मोझिलामधून दिसत नाही तर केवळ गुगल क्रोम या ब्राऊजरमधून दिसत आहे. शक्य झाल्यास हा लेख क्रोममधून वाचावा ही विनंती. ते शक्य झाले नाही तर विकिपिडियावरील या लेखातील आकृती मी आकृती क्रमांक २ म्हणून वापरली आहे. ---विल्यम जेफरसन क्लिंटन

अतिशय माहितीपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण लेख क्लिंटन साहेब, तुमचे मागचे ही सगळे लेख मी वाचले आहेत. पण वेळे अभावी चर्चेत भाग घेणे वा प्रतिसाद देणे शक्य नाही झाले. आत्ताही घाईघाईतच प्रतिसाद देण्याचा मोह आवरत नाहीये म्हणून एवढेच म्हणतो की , लेख अधिक माहितीपूर्ण आहेच... दुसर्‍या भागाची वाट पहात आहे. अजून असेच उत्तमोत्तम लेख येऊ द्यात... हा उत्तम की आधीचा हा विचार करे पर्यंतच त्यापेक्षा उत्कृष्ट लेख तुमचा आलेला असतो... माझ्याच नाही पण सगळ्याच वाचकांच्या ज्ञानात छान भर पडते आहे तुमच्या लेखांमुळे... खूप सुंदर... अजून लिहा या लेखाद्वारे मागणी आणि पुरवठा यांचे गणित सोप्या पद्धतीने उलगडून सांगितले आहेतच तुम्ही. पण सीमा शुल्काबद्दल अनेकांना फक्त ऐकून माहिती असणार. क्लिष्ट असलेल्या सीमाशुल्काचे प्रत्यक्षात कसे चलनवलन होते हे ही वाचकाच्या सहजपणे लक्षात आता आलेले असेन. लेख जास्त मोठा नाही उलट मला वाचता वाचता छोटाच वाटला.. :) १-२ दिवसात येथील चर्चेत भाग घेण्याचा जरुर प्रयत्न करेन (पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत) सागर

हे असे हवे आहे का? मूळ तिरप्या ठशांत मागणीचा नियम: बाकी सर्व घटक (उत्पन्न,आवडनिवड,संलग्न वस्तूंच्या किंमती वगैरे) स्थिर असतील तर वस्तूची किंमत कमी झाली तर त्या वस्तूची मागणी वाढते. मागणीचा नियम: बाकी सर्व घटक (उत्पन्न,आवडनिवड,संलग्न वस्तूंच्या किंमती वगैरे) स्थिर असताना वस्तूची किंमत कमी झाली तर त्या वस्तूची मागणी वाढते. पुरवठ्याचा नियम: बाकी सर्व घटक (उत्पन्न,आवडनिवड,संलग्न वस्तूंच्या किंमती वगैरे) स्थिर असतील तर वस्तूची किंमत वाढली तर त्या वस्तूचा बाजारातील पुरवठा वाढतो. पुरवठ्याचा नियम: बाकी सर्व घटक (उत्पन्न,आवडनिवड,संलग्न वस्तूंच्या किंमती वगैरे) स्थिर असताना वस्तूची किंमत वाढली तर त्या वस्तूचा बाजारातील पुरवठा वाढतो.

तसेच या बदलाच्या काळात जनतेतील काही वर्गावर अनिष्ट परिणाम होतोच. (ऐसे हादसे होते रहते हैं) विशेषत: लोकशाही देशांमध्ये सरकारला निवडणुकीत लोकांना तोंड द्यावे लागते आणि त्यासाठी हा मुद्दा कळीचा ठरू शकतो. आपण आय आय एम ची कॉर्पोरेट भाषा बोलू लागलात :( :''( . त्याबद्दल आपले 'अभिनंदन'. आयात शुल्क लावण्यात सरकारांचा उद्देश फक्त स्थानिक उद्योगांचे नुकसान होऊ नये आणि रोजगार सुरक्षा हाच नसतो. देशाचा एकूण व्यापार आणि देशात येणारे परकीय चलन (निर्यातीतून मिळणारे आणि परदेशस्थ नागरिकांनी आणलेले) आणि देशावाहेर जाणारे परकीय चलन (आयातीसाठी आणि कर्जफेडीसाठी लागणारे) यांचा समतोल साधणे हे आयात शुल्काचे मुख्य उद्दिष्ट असते. अन्यथा देशातील संपत्ती ड्रेन होत जाईल. (भारताच्या सुवर्णयुगात रोममधील विचारवंत अशी तक्रार करीत असत) दुसरे म्हणजे लोकशाहीचा आणि आयात शुल्काचा कही संबंध नाही. लोकशाही नसलेल्या देशातही आयात शुल्क असतेच. मध्यपूर्वेतील देश असे आयात शुल्क आज लावीत नसतील तर त्याचे कारण त्यांचे प्रचंड ट्रेड सरप्लस हे आहे. आयात शुल्क लावायचे की नाही हे ट्रेड सरप्लस आहे की ट्रेड डेफिसिट आहे यावर ठरते. आपले पुन्हा एकदा अभिनंदन. खराटा (रंग माझा वेगळा)

सर्व महत्वाचे मुद्दे व्यवस्थित मांडले गेले आहेत. अभिनंदन. तसेच आयात - निर्यात व्यापारावर चलनाच्या दराचाही खुप मोठा फरक पडतो. उदा. डॉलर चा दर कमीजास्त होण्यावर व्यापाराचा नफा-तोटा अवलंबुन असतो. ते पुढच्या लेखात समाविष्ट असेल अशी अशा करतो. आपला मराठमोळा. कोणत्याही गोष्टीचा ताप येईपर्यंत ठीक असते, पण तिचा कर्करोग होऊ देऊ नये!!

नमस्कार मंडळी, सर्वप्रथम आपल्याला ही लेखमाला आवडत आहे याबद्दल आपला आभारी आहे.सागर,मराठमोळा,मोडक साहेब, खराटा सगळ्यांचेच प्रतिसाद मिपावर अधिक चांगले योगदान द्यायचा हुरूप वाढवतात.विषयाशी संबंधित लिहिण्यापूर्वी एक गोष्ट लिहितो. माझा आय.आय.एम मधील अभ्यासक्रम २२ जूनपासून सुरू होणार आहे.एकदा मी तिथे गेलो की दोन वर्षे पूर्ण अभ्यासातच जाणार आहेत.तेव्हा मिपावर कधी आणि किती वेळा येणे त्या दोन वर्षात होईल हे सांगता येत नाही. तेव्हा त्यापूर्वी मिपावर एक उपयोगी लेखमाला लिहायचा विचार होता तो या निमित्ताने पूर्ण होत आहे याचा आनंद आहे.ही लेखमाला परिपूर्ण आहे असा अजिबात दावा नाही.खराटासाहेब लहानमोठ्या चुका दाखवून देत आहेतच.पण जागतिकीकरणावर मायबोली मराठीत थोडीफार माहिती करून घ्यायची असेल तर सुरवात करायला या लेखमालेचा उपयोग होईल अशी आशा आहे. आता वळू या विषयाकडे.मोडक साहेबांनी म्हटल्याप्रमाणे असताना ही शब्दरचना अधिक योग्य होऊ शकेल.असेल तर (मूळ वाक्यरचना) म्हणजे जर-तर ची भाषा झाली.’असताना’ असे म्हटले याचा अर्थ इतर गोष्टी स्थिर असणे आणि वाढत्या किंमतीबरोबर मागणी कमी होणे या दोन घटना एकाच वेळी होत आहेत असा अर्थ होईल.मूळ मागणी आणि पुरवठ्याच्या नियमाचा अर्थ असाच आहे.तेव्हा ती शब्दरचना अधिक योग्य आहे. सूचनेबद्दल धन्यवाद. आता वळू या खराटा साहेबांनी उपस्थित केलेल्या मुद्द्याकडे.ट्रेड सरप्लस आहे की ट्रेड डेफिसिट आहे यावर सीमाशुल्क अवलंबून असणे नैसर्गिक झाले. पण सीमाशुल्कासाठी तोच एक मापदंड असतो का? कारण जरी ट्रेड सरप्लस असला तरी स्वस्त परदेशी वस्तूंमुळे देशातील रोजगार कमी होणे ही समस्या भेडसावत राहणारच.१९७५ सालपर्यंत अमेरिकेची निर्यात आयातीपेक्षा जास्त होती म्हणजेच ट्रेड सरप्लस होता.१९४५ नंतर अमेरिकेत समृध्दीचे नवे युग अवतरले होते.तरीही अमेरिकेत सीमाशुल्क होतेच.१९५१ साली अमेरिकेत सरासरी सीमाशुल्क ५.१% होते.तेव्हा एवढी समृध्दी असतानाही आणि ट्रेड सरप्लस असतानाही सीमाशुल्क होतेच.त्याचे कारण काय असावे? दुसरे म्हणजे देशातील उद्योग जर तीच वस्तू महागात उत्पादित करत असतील तर त्यांना अधिक किफायतशीरपणे उत्पादन करायला वाव आहेच.पण अनेकदा ते शक्य नसते.तसे ते शक्य नसेल तर जी वस्तू सगळ्यात किफायतशीरपणे आणि चांगल्या पध्दतीने उत्पादित करता येते त्यावर भर दिला गेला पाहिजे म्हणजेच Core competence वर भर दिला गेला पाहिजे.सीमाशुल्क काढल्यामुळे अधिक स्पर्धा आली की देशी उद्योगांना एकतर उद्योग किफायतशीर बनवायला लागेल नाहीतर Core competence मध्ये नसलेल्या उद्योगातून बाहेर पडून आपल्याला ज्या उद्योगांमध्ये Core competence आहे अशा उद्योगांमध्ये पडावे लागेल.या प्रक्रियेला वेळ लागणारच आहे.एखाद्या देशातील पोलाद उद्योगातील कर्मचारी एका रात्रीत संगणक क्षेत्रात काम करायला योग्य होतील असे नाही.आणि याच प्रक्रियेत त्रास होणार आहे.पण अशा प्रक्रियेतून कधीनाकधी निर्यात करू शकतील असे उद्योग उभे राहणार आहेत आणि त्यामुळे परकिय चलन ’ड्रेन आऊट’ होणार नाही.हा सगळा बदल घडत चालू आहे तोपर्यंत सीमाशुल्काची गरज लागणार आहे. पूर्वी इंग्लंड आणि अमेरिकेतील व्यापार सोन्याच्या नाण्यांच्या माध्यमातून चाले तेव्हाची गोष्ट.अमेरिका मोठ्या प्रमाणावर इंग्लंडकडून आयात करत होती.अमेरिकेतही उत्पादन होत होतेच पण इंग्लंडमधील माल स्वस्तात पडे म्हणून त्याची आयात होत होती.तेव्हा अमेरिकेत भिती व्यक्त केली जात होती की अमेरिकेतील सर्व सोने इंग्लंडला ’ड्रेन आऊट’ होणार.त्यावर एका अर्थशास्त्रज्ञाने (नक्की नाव आता लक्षात नाही) तसे होणार नाही हे दाखवून दिले.त्या काळी रेप्रेझेन्टेटिव्ह मनीचा जमाना होता.समजा अमेरिकेकडून सोने मोठ्या प्रमाणावर इंग्लंडकडे गेले तर अमेरिकेकडील सोन्याचा साठा कमी होईल आणि इंग्लंडकडील सोन्याचा साठा वाढेल.त्यातून अमेरिकेतील भाव कोसळतील आणि इंग्लंडमधील भाव वाढतील.म्हणजेच इंग्लंडमधून होणारी आयात पूर्वीइतकी फायदेशीर ठरणार नाही.ही प्रक्रिया चालू राहून भविष्यकाळात अमेरिकेतील भाव इंग्लंडमधील भावांपेक्षा कमी होतील आणि अमेरिका आयात करण्याऐवजी निर्यात करू लागेल.त्यातून सोन्याचा प्रवाह उलटा इंग्लंडमधून अमेरिकेकडे चालू होईल आणि सोने ड्रेन आऊट व्हायची काळजी अमेरिकेने करू नये. मी हे पुण्यातील गोखले अर्थशास्त्र संस्थेतील वाचनालयामधील एका आंतरराष्ट्रीय अर्थशास्त्रावरील पुस्तकात वाचले आहे.लेखकाचे आणि पुस्तकाचे नक्की नाव आता लक्षात नाही पण मी ही गोष्ट वाचली आहे हे नक्की. मराठमोळा साहेबांच्या प्रतिसादाबद्द्ल धन्यवाद.चलनातील विनिमय दर हा एक अत्यंत interesting विषय होईल.त्यातही डॉलरच्या आणि रुपयाच्या विनिमय दरात एवढे चढउतार का होतात पण त्या मानाने ब्रिटिशे पौंडमध्ये चढउतार का होत नाहीत आणि २००३ ते २००७ या काळात रुपया ४५ वरून ३८ वर आला आणि आता परत ५२ का झाला असे विषय अभ्यासायला खूपच चांगले असतील.पण त्याविषयी लिहिण्यासाठी पुरेशी माहिती माझ्याकडे नाही.कोणा मिपाकराने यावर लेख लिहिला तर खूपच चांगले होईल. ************************************************************** विल्यम जेफरसन क्लिंटन माझी मराठी अनुदिनी माझी इंग्रजी अनुदिनी **************************************************************

समजा अमेरिकेकडून सोने मोठ्या प्रमाणावर इंग्लंडकडे गेले तर अमेरिकेकडील सोन्याचा साठा कमी होईल आणि इंग्लंडकडील सोन्याचा साठा वाढेल.त्यातून अमेरिकेतील भाव कोसळतील आणि इंग्लंडमधील भाव वाढतील. अमेरिकेतील भाव कोसळण्याचे कारण अमेरिकेत वास्तव संपत्ती अजिबात न उरणे आणि त्याचा परिणाम म्हणून अमेरिकन लोकांची क्रयशक्ती शून्यवत होणे हे असेल. पण ही स्थिती अमेरिकन लोकांच्या दृष्टीने किती भयावह असेल? (पुलंचा अंतू बर्वा स्वातंत्र्याविषयी बोलताना 'लुटण्यासारखे काही उरले नाही तेव्हा फुकून टाकलेनी' असे म्हणतो. तशी काहीशी ही स्थिती असेल) असो. आपल्या लेखाचा कल 'जागतिकीकरण व्हेरी गुड व्हेरी गुड आणि आयात शुल्क व्हेरी बॅड व्हेरी बॅड' असा दिसला म्हणून आपण कॉर्पोरेट भाषा बोलू लागला असे लिहिले होते. वैयक्तिक काही नाही. दुसरी एक गंमत लक्षात घेण्या सारखी आहे. खनिज-धातू-मोटार-ग्राहक अशी उत्पादन साखळी विचारात घेतली तर एकीकडे धातूच्या उत्पादकाला धातूवर भरपूर आयात कर असावा आणि खनिजावर तो मुळीच नसावा असे वाटत असते. दुसरीकडे मोटार उत्पादकाला मोटारींवर भरपूर आयात कर असावा तर धातूवर मुळीच नसावा असे वाटत असते. मोटार उत्पादक धातूवरील आयात कर कमी होत नसल्याबद्दल तक्रार करीत असतो तर धातू उत्पादक 'लो ड्यूटीज ऑन इम्पोर्टस् ऑफ मेटल्स आर किलिंग अस' असे म्हणत असतो. हा तिढा तोलण्याचे काम सरकारला करायचे असते. खराटा (रंग माझा वेगळा)

वाचत आहे. हळूहळू समजून घेत आहे. सुरुवातीला जड जात असले तरी शक्य तितके समजून घेण्याचा प्रयत्न करीत आहे. लेखमाला एकंदर उत्तमच आहे यात शंका नाही. असे पुढचे भाग व अधिक लेखन वाचायला आवडेल. (विद्यार्थी)बेसनलाडू

नमस्कार मंडळी, महत्वाचा दुवा दिल्याबद्द्ल कर्कसाहेबांना धन्यवाद.हा मुद्दा माझ्याकडून पूर्णपणे निसटून गेला होता.IIFT च्या मुलाखतीची तयारी करताना Optimum tariff हा मुद्दा मी अभ्यासला होता पण नंतरच्या काळात लेख लिहिताना तो माझ्याकडून दुर्लक्षित झाला.या दुव्यात दाखविल्याप्रमाणे काही परिस्थितीत सीमाशुल्क लावून मोठ्या अर्थव्यवस्थेचा फायदा होऊ शकतो.हा महत्वाचा मुद्दा विसरल्याची माझ्या हातून चूकच झाली आहे आणि ती मान्य करायला मला कसलाही कमीपणा वाटत नाही.तेव्हा सीमाशुल्कापासून सरसकट नुकसानच होते हा मुद्दा बरोबर नाही.मी १००% बरोबर असतो असा माझा दावा कधीच नव्हता आणि नाही. मी आजपर्यंत मिपावर अनेक वेगवेगळे लेख लिहिले आहेत.हा मुद्दा समजावून सांगणे माझ्यासाठी जड नाही.पण माझे कर्क साहेबांना जाहिर आवाहन आहे की हा मुद्दा त्यांनीच समजावून सांगावा.कारण मिपावर रचनात्मक योगदान असेच करून होईल.अन्यथा त्यांना कोणतेही योगदान द्यायचे नसून नुसती नावे ठेवण्यात रस आहे असे इतरांना वाटले तर त्यात इतरांची चूक नाही.आणि कर्कसाहेब ज्या पध्दतीने वैयक्तिक पातळीवर जाऊन टिका करतात ते ही सशक्त चर्चेसाठी अजिबात योग्य नाही असे राहून राहून वाटते.खोडून काढायचा असेल तर मुद्दा जरूर खोडा पण ’पुस्तकांचे भाषांतर चांगले केले आहे’ किंवा ’आपले नाव सार्थ ठरवले आहे’ अशी वैयक्तिक टिका करण्याला सशक्त चर्चेत स्थान नाही/नसावे. अशा वेळी ऍरिस्टॉटलची मोठीमोठी वचने देऊन उपयोग होणार नाही. ************************************************************** विल्यम जेफरसन क्लिंटन माझी मराठी अनुदिनी माझी इंग्रजी अनुदिनी **************************************************************