बराच अर्थ आहे आणि बहुतेक तसेच होणार !
चांगल्या लेखाच्या दुव्याबद्दल धन्स.
मिपावर तुझे लेख वाचणं म्हणजे विचारांना ट्रेड मिलवर टाकल्यासारखा व्यायाम असतो :)
मिपावर तुझे लेख वाचणं म्हणजे विचारांना ट्रेड मिलवर टाकल्यासारखा व्यायाम असतो
धन्यवाद. फक्त यावरून मला अवांतर असले तरी आर. के. लक्ष्मण यांचे एक चित्र आठवले. मोह टाळता येत नसल्याने सांगतो: त्यात (नव्याने पंतप्रधान झालेले) राजीव गांधी हे ट्रेडमिलवर जोरात चालताना दाखवलेत. आणि कॉमनमॅनची बायको त्याला म्हणत असते की हे चालताहेत तर जोरात पण तिथेच राहताहेत, पुढे जातच नाहीत. :-)
वेगवेगळ्या लोकांना वेगवेगळ्या देशातली माहिती मिळते तेव्हा बरे वाटते. भारताबाहेरचे लोक भारताबद्दल चांगले बोलतात तेव्हा चांगले वाटते. लेखाचा अनुवाद आणि दुवा दिल्याबद्दल धन्यवाद.
- - -
पण त्याखालील चर्चेचे उद्दिष्ट्य नीटसे कळले नाही.
लोक हिंदू धर्माबद्दल कधीच चांगले बोलत नाहीत, आणि नेहमी वाईट बोलतात हा बहुधा पूर्वग्रह आहे. फारफारतर लोक पोटतिडकेने हिंदूधर्माला विशिष्ट चर्चांच्या संदर्भात दूषणे देताना मला दिसतात - त्या सर्व चर्चा कराण्यालायक आहेत असे तुमचेही मत आहे. तुम्ही म्हणता :
त्यातील कर्मकांडे आणि अंधश्रद्धा दिसणार, जातीयता आहे म्हणणार, देव-देवता दिसणार... फिलॉसॉफी बोलायला लागले तर यातले कुठले कधी झाले, कुठे झाले, मग गीता खरेच कृष्णाने सांगितली का वगैरे विचारत चर्चा करणार?... ह्यातील कुठलीच गोष्ट गैर आहे असे मला म्हणायचे नाही.
असा संदर्भ नसताना वाईट म्हणणे म्हणजे असते तरी काय?
मात्र इथे तुमचा आधीचा वाक्यांश कळीचा असावा असे वाटते :
आज हिंदू धर्म म्हणला की हिंदूनाच फक्त त्यातील (...वाईट गोष्टी...) दिसणार
यात आश्चर्य ते काय? जे लोक स्वतः हिंदू समाजात जगले, किंवा ज्यांचे प्रियजन हिंदू समाजात जगतात, त्यांनाच चांगल्या आणि वाईट गोष्टी अधिक जवळून दिसतील. अधिक वैयक्तिक नजरेने दिसतील. मला हिंदू आणि ख्रिस्ती समाजातल्याच चांगल्या-वाईट गोष्टींबद्दल अधिक ओळख आहे. हिंदू समाजातल्या वाईट गोष्टींबद्दल त्यातल्या त्यात जास्त भावनिक रस आहे, ख्रिस्ती धर्मातल्या वाईट गोष्टींबद्दल (थोडे प्रियजन त्या समाजात वाढल्यामुळे) थोडीशी भावना आहे. आता मला कुठल्या नेटिव्ह अमेरिकन समाजाबद्दल विचारलेत तर मी वाईट गोष्टी पोटतिडकेने का सांगणार? फारतर वाईटसुद्धा "हं - अॅझ्टेक नेटिव्ह समाजात पूर्वी नरबळी देत होते, असे वाचले आहे" असे तटस्थपणे सांगणार. फारशा चांगल्या गोष्टी कुठून सांगणार? तेसुद्धा लीसा मिलर यांच्यासारखे "या ओनायडा नेटिव्ह अमेरिकनांच्या स्त्रीहक्कांबाबत रूढी छानच हां! आपणही शिकायला पाहिजे" असे तटस्थ-कौतुकाने सांगणार. तटस्थ का म्हटाले - कारण उद्या बिस्तर बांधून मी ओनायडा वसाहतीत जायला निघालो नाही. (आणि लीसा मिलर तरी स्वतःला कितपत हिंदू समाजात गोवू शकणार? याबद्दल साशंक आहे.)
ओनायडांबाबत फक्त ओनायडा लोकांना पोटतिडकेने, रोजरोजच्या जीवनात अंधश्रद्धा, गैरव्यवहार दिसेल. त्यातही आश्चर्य ते काय?
मला खरे तर तुम्ही म्हणता तो प्रकार समजलेला नाही. जातपातीबद्दल मुद्दाम विषय काढून टीका करणारे बहुतेक लोक गणपतीपुढे आरती म्हणतात, नाहीतर दिवाळी साजरी करतात, नाहीतर राखी बांधतात... काहीतरी शुभप्रसंग साजरा करतातच. (म्हणजे लीसा मिलर यांच्या आणि तुमच्या शब्दांत सांगायचे, तर कुठल्यातरी चांगल्या ठिकाणी "ॐ" म्हणतात.) कित्येक "स्युडो-सेक्युलर" आमदार-खासदार साधुबुवांकडे जाऊन निवडणुकीपूर्वी (रडीच्या खेळासाठी) प्रसाद वगैरे घेतात, त्याचे फोटो प्रसिद्ध करतात. हे लोक तर चांगल्या-वाईट दोन्ही ठिकाणी ॐ म्हणतात!
मग मला भेटणारे बहुतेक हिंदू लोक कमीतकमी चांगल्या ठिकाणी ॐ म्हणायचे ते म्हणतातच (म्हणजे खिरापत वाटायला, किंवा राखी बांधायला). हे कधीच चांगले न म्हणणारे लोक तुम्हाला भेटतात तरी कुठे? त्यांच्याबद्दल विषाद वाटण्याइतपत सामान्यपणे तुम्हाला भेटत असावेत. आणि मला तर शोधून-शोधून भेटत नाहीत. आपण लोक वेगवेगळ्या देशांत वाढलो की काय! :-)
तुम्ही काही म्हणा मी म्हणणार एकदा नाही, दोनदा नाही, त्रिवार म्हणणार, शतवार म्हणणार,
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
"गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है"
हे म्हणून काही उपयोग नाही. त्यानी काहीच होणार नाही.
तुम्ही हिन्दु असल्याने किंवा नसल्याने किती फरक पडतो.
धर्माबद्दल अभिमान बाळगुन धर्माचे भले अजिबात होणार नाही झालेच तर बुरेच होईल. ( त्यात कोणत्याच सुधारणा होणार नाहीत)
ज्या अर्थाने आपन हिंदु म्हणवून घेतो त्या अर्थाने आपण हिंदु सारखे काहीच आचरत नाही विचरत ही नाही.
हिंदुच काय पण जगातले बहुतेक धर्म ज्या काळात निर्माण झाले त्या त्या काळासाठी कदाचित सुयोग्य जीवनपद्धती असतील पण आता ते पूर्ण कालबाह्य झालेले आहेत.
उदा: वयाच्या दुसर्या वर्षातच प्ले गॄप ला जाणार्या मुलाच्या बाबतीत मुंज या संस्कारात कितीसा अर्थ उरलाय आता?
मला नेहमी पडणारी एक शंका :
समजा एखाद्या अहिंदूने हिंदू धर्म स्वीकारला तर त्याला जात कोणती मिळते? त्याचे गोत्र काय सांगायचे?
अवांतरः मराठीत गर्वाचे घर खाली अशी एक म्हण आहे. असो.
पास हा शब्द जर इंग्रजी असेल तर नापास हा शब्द कोणत्या भाषेतला आहे
२००८ सालच्या प्यू सेंटरच्या सर्वेक्षणाप्रमाणे, ६५% जनता समजते की ईश्वराकडे जाण्याचे भिन्न मार्ग असू शकतात
२००९ च्या न्यूजवीकच्या सर्वेक्षणाप्रमाणे, २००५ मधे जे २४ % प्रमाण होते ते वाढून ३०%जनता स्वतःला धार्मिक म्हणण्यापेक्षा अध्यात्मिक समजू लागली आहे.
या गोष्टी फक्त हिंदू धर्मातच सांगितल्या असतील तर हिंदू धर्माचा अमेरिकेत प्रसार होतोय असे म्हणायला हरकत नाही..तसे नसावे असा माझा कोणत्याही वाचनावर आधारित नसलेला अंदाज.
माझ्यामते तरी जगात कोठेही सर्वेक्षण केल्यास असाच ट्रेंड (मराठी ?) दिसेल. लोकांना हळूहळू धर्माची बांधिलकी नको आहे..माझाच धर्म "लै भारी" असे वाटण्याचे प्रमाण कमी कमी होत आहे आणि अजुन होत राहील. हिंदू धर्मियांत सर्वेक्षण घेतल्यास त्यांच्यातही असे वाटणार्यांचे प्रमाण वाढल्याचे दिसेल असा माझा अंदाज आहे.
अनिवासी भारतीयांचा लोंढा वाढल्याने तर नाही टक्केवारी वर-खाली झाली ? ;-)
उत्तम चर्चाविषय. स्वैर रूपांतर आवडले. तुमच्या लेखात / प्रतिसादात वैचारिक खाद्य असतेच. याही लेखात तसे आहेच.
@धनंजय: मला वाटते या लेखाचे दोन पैलू कळीचे ठरू शकतात. एक तर जो तुम्ही म्हणताय तो की, "आज हिंदू धर्म म्हणला की हिंदूनाच फक्त त्यातील (...वाईट गोष्टी...) दिसणार". त्यावरचे तुमचे म्हणणे पटण्यासारखे आहे. पण काही लोकांना हिंदू धर्माची फक्त वाईटच बाजू दिसते अशा लोकांप्रती विकासरावांचा रोख आहे असे वाटते. तसे असल्यास ही टीका अस्थानी ठरत नाही. त्यातूनच दुसरा मुद्दा येतो. जेव्हा काही चांगले बोलले गेले तर त्यावरून मुद्दे / चर्चा / प्रश्नच उकरले जातात. (डिबेट फॉर द सेक ऑफ डिबेट). थोडक्यात सांगायचे तर विकासरावांना स्वतः जे सांगायचे आहे ते असे वाटते, "चांगले तेवढे आनंदाने स्वीकारा, वाईट सोडून द्या अथवा संपवा.... धर्मापुरतेच नव्हे तर एकंदरीत कोणत्याही विचारधारेत."
बिपिन कार्यकर्ते
काय योगायोग आहे. हीच बातमी गेल्या आठवड्यात डी.एन.ए मधे आली होती तेव्हा त्यातही याच लेखाचा संदर्भ दिला होता. तेव्हा मी ह्याच विषयावर चर्चाप्रस्ताव टाकणार होतो, पण कामाच्या गडबडीत राहून गेला.
हिंदू धर्माच्या (स्युडो) प्रगतीवरील हा लेख वाचून (खरंतर उगाच) बरं वाटलं आणि (पुन्हा उगाच) मुठभर मांस चढले ;)
असो. आता चर्चा वाचण्यास उत्सूक आहे
ऋषिकेश
------------------
सकाळचे ९ वाजून २४ मिनीटे झालेली आहेत. चला आता ऐकूया एक सुमधूर गीत "हिंदुस्तान हिंदुस्तान आमुचा प्रियकर हिंदुस्तान...."
मी हिंदू आहे असे सांगायला मी संकोच करीत नाही. धार्मिक विधी कोणत्याही चिकित्सेशिवाय पूर्ण करतो. पण धर्माचे आधार,आचार, नियम, अवडंबरे म्हटले की आवडत्या नावडत्या गोष्टींविषयी मनमोकळेपणाने बोलतो. याचा अर्थ हिंदू धर्माचा द्वेष असतो असा मुळीच नाही. चांगले ते स्वीकारतो वाईट त्यावर तडकून बोलतो .
अवांतर पण सांगतो आमच्या घरातील देवघर देवांनी गच्च भरुन गेले आहे. नमस्कार करुन निघालो की, दिवसभराच्या कामात उत्साह टीकून राहतो. ही झाली आमच्या आनंद, उत्साह, आणि धार्मिकतेची गोष्ट.
दुसरी गोष्ट याच देवघरातल्या एका देवांची गोष्ट आहे. आमचे खापरपणजोबा कुठल्या तरी तिर्थ क्षेत्राला दर्शनाला गेले दर्शन वगैरे झाले आणि येतांना लहान म्हसोबांवजा चार दगडी गोटे त्यांच्या मागे लागले म्हणे, त्यांनी त्या गोट्यांना विहिरीत टाकले, फेकून दिले तरी ते त्यांच्या मागे येतच राहिले. परंपरेने आज ते आमच्या देवघरात शांतपणे बसून आहेत. आता त्यांची आम्ही नित्यनेमाने पुजा करतो, आता सांगा हे जर मी कोणाला सांगितले तर लोकांची काय प्रतिक्रिया राहील !
असो, असे असले तरी, जे चांगले त्याला नमस्कार करावा नै का !
-दिलीप बिरुटे
आता त्यांची आम्ही नित्यनेमाने पुजा करतो, आता सांगा हे जर मी कोणाला सांगितले तर लोकांची काय प्रतिक्रिया राहील !
माझा विश्वास आहे तुमच्यावर आणि तुमच्या देवावर तसेच तुमच्या कथेवर. खंड पडु देवु नका पूजेत... माझा नमस्कार पोहोचवा. :)
--अवलिया
============
यॉर्कर भल्याभल्यांची दांडी उडवतो... म्हणुन पक्षपाती पंच त्याला नोबॉल ठरवतात.
लेख रोचक आहे खरा. इथे दुवा दिल्याबद्दल धन्यवाद.
जास्त जास्त अमेरिकन - किंवा पाश्चात्य जगातले लोक - हे दिवसेंदिवस देवाधर्माच्याबाबतीत अनाग्रही, सहिष्णु , विश्वास न ठेवणारे - म्हणजे नास्तिक- बनत चालले असावेत या बद्दलच्या लेखिकेच्या मताशी सहमत होण्यासारखे आहेच. विवेक आणि विज्ञानाच्या वाटेने परंपरागत जन्म-मरण-देव-स्वर्ग-नरक या सगळ्या संकल्पना ढवळून निघत आहेत आणि तुम्ही जितके जास्त विवेकवादी तितके या संकल्पनांकडे relics म्हणुन पहाण्याची प्रवृत्ती बळावते यात मला शंका वाटत नाही.
मात्र या सार्याचा अर्थ , राष्ट्रीय स्तरावर हिंदूधर्माकडे अमेरिकेचा ओढा बनतो आहे हे मला जरा तर्काच्या धाग्याला ताणल्यासारखे वाटले खरे. पुरण्याऐवजी जाळण्याकडे कल आहे हे खरे मानले तर , त्याचा संबंध आध्यात्मिक गोष्टींपेक्षा आर्थिक गोष्टींशी असला पाहिजे अशी मला (रास्त) शंका आहे. resurrection या बायबलप्रणित संकल्पनेचा पर्याय हिंदुधर्म असला तर आपल्याकडेही कर्मविपाक सिद्धांत , चौर्याएंशी लक्ष योनी वगैरे वगैरे पुनर्जन्मावर आधारित संकल्पना (आणि तज्जन्य गोंधळ ) आहेतच की.
थोडक्यात सांगायचे तर , हिंदु धर्मामधला अमेरिकन - किंवा पाश्चात्यांचा - interest हा एकंदर plurality , peace and co-existence या विभागात मला बसवणे सोपे वाटते. मात्र काही मूठभर धर्मशास्त्र आणि सामाजिक शास्त्रांचे विद्वान वगळता, एकंदर जनमानसाचा ओढा हा ख्रिश्चिअॅनिटीच्या कडवेपणापासून , भौतिकवाद-विवेकवाद-नीरीश्वरवाद - म्हणजे पर्यायाने एकंदर ईश्वरी सत्तेच्या विरुद्ध दिशेने होत असावा असे माझे मत आहे...
लेख आवडला. आता अमेरिकनांनी स्वतःला हिंदू म्हणायला सुरुवात केल्यावर भारतीय वंशाच्या बर्याच लोकांना हिंदू म्हणवून घ्यायची लाज वाटणार नाही, अशी आशा करावी का?
हो. आशा कशाला? खात्री बाळगा, मला अभिमानच वाटेल. हिंदू लोकांनी स्वतःला हिंदू म्हणवून घेण्यात काही कमीपणा नाही. हिंदू म्हणवलं जाणं, याचा कोणत्याही धर्माशी/ पंथाशी काहीही संबंध नाही.
म्हणजे तुम्हाला निदान हिंदू हा मूळात धर्मच नाही असे तरी वाटत नाही.
मुळात मी वर दिलेल्या व्याख्येत बसेल असा फक्त हिंदू धर्मच आहे बाकी सगळे संप्रदाय आहेत. त्यामुळे तुम्ही हिंदू धर्म आणि इतर संप्रदाय हे एकाच पद्धतीने तोलत आहात.
पुन्हा शब्दछल!
म्हणजे हिंदू धर्म आहे पण बाकीचेच धर्म धर्म नाहीत तेही तुमच्या व्याख्येप्रमाणे?
माफ करा पण 'तुम्ही' कोण? शंकराचार्य? असे विचारायचा मोह होतो आहे.
तुम्ही म्हंटताय म्हणून शोध घेतला थोडा. हे सापडले..
In 1995, while considering the question "who are Hindus and what are the broad features of Hindu religion", the Supreme Court of India highlighted Bal Gangadhar Tilak's formulation of Hinduism's defining features
"Acceptance of the Vedas with reverence; recognition of the fact that the means or ways to salvation are diverse; and the realization of the truth that the number of gods to be worshipped is large, that indeed is the distinguishing feature of Hindu religion. "
दोन्ही ठीकाणी रिलिजन असे स्पष्ट लिहिलेले आहे.
तसेच डिक्शनरी.कॉम वरती रिलिजनची शब्दाची ही व्याख्या दिलेली आहे.
a specific fundamental set of beliefs and practices generally agreed upon by a number of persons or sects: the Christian religion; the Buddhist religion.
तेव्हा हिंदू हा काही धर्म नाही म्हणण्यात काय हशील आहे?
थोडं मागे जाऊयात १९९५ च्या..
The word Hindu first appeared in the Old Persian language which was derived from the Sanskrit word Sindhu, the historic local appellation for the Indus River in the northwestern part of the Indian subcontinent. The usage of the word Hindu was further popularized by the Arabic term, al-Hind, referring to the land of the people who live across river Indus.
By 13th century, Hindustan emerged as a popular alternative name of India, meaning the "land of Hindus". Towards the end of the 18th century, the European merchants and colonists referred collectively to the followers of Dharmic religions in Hindustan — which geographically referred to most parts of the northern Indian subcontinent — as Hindus.Eventually, any person of Indian origin who did not practice Abrahamic religions came to be known as a Hindu, thereby encompassing a wide range of religious beliefs and practices.
One of the accepted views is that ism was added to Hindu around 1830 to denote the culture and religion of the high-caste Brahmans in contrast to other religions. The term Hinduism was soon appropriated by the Hindus in India themselves as they tried to establish a national, social and cultural identity opposed to European colonialism in India.
आता युरोपिअन लोकांनी त्यांच्या समजूतीप्रमाणे जे मानले तेच शिरोधार्य असेल, तर काहीच म्हणणे नाही. त्यांआ जसे सोयीचे होते, तसे त्यांनी मानले, म्हणून हिंदूना त्यांचा यथायोग्य इतिहास माहित नसण्याचे काहीच कारण नाही!
पण मग सुप्रिम कोर्टाचे काय? मी दिलेला प्रतिसाद पुन्हा वाचा..
तसेच लोकमान्य टिळक? ते तरी युरोपियन लोकांना शिरोधार्य मानत नसावेत.
आणिक हिंदू नावाच्या धर्माला युरोपियनच नाही तर ब्राह्मण लोकांनी देखिल मान्यता दिली आहे असेही वरील लेखनातुन समजते.
हे वाच रे:
'Hindutva' is used as Synonym of Indianisation: Supreme Court Judgement
The Supreme Court in the course of deciding an appeal in an election
petition, has interpreted the meaning of 'Hindutva' and 'Hinduism' as a
"synonym of 'Indianisation' -- i.e. development of uniform culture by
obliterating the differences between all all cultures co-existing in the
country."
The unanimous judgement given by the three-judge bench consisting of
Justices J.S. Verma, N.P. Singh and K. Venkataswami, on December 11, 1995,
has quoted earlier Supreme Court judgements and opinions of Dr. S.
Radhakrishnan, Dr. Toynbee and others in coming to the conclusion that
Hinduism represented a way of life. The appeal no. 2836/1989 was filed by
Dr. Ramesh Yashwant Prabhoo, a Shiv Sena candidate, against a judgement of
the Bombay High Court which had set aside his election under Section 123
(3 & 3a) of the Peoples Representation Act holding him guilty of use of
religion in his election campaign.
The interpretation given by the Constitution Bench is a constitutional as
well as a political landmark in which Justice J.S. Verma, writing on
behalf of the Bench, discussed the meaning of 'Hindutva' and 'Hinduism'.
-- मिसळभोक्ता
>>मी दिलेला प्रतिसाद पुन्हा वाचा..
LOL! मी दिलेली माहिती नीट वाचलीत?
हिंदू ह्या शब्दाची उत्पती आणि मूळ अर्थ काय आहे ते, आणि नंतर त्याचा अर्थ, अपभ्रंश कसा झाला, हेही त्यात आहे. असो. तोच तोच मुद्दा काय बोलायचा? मिसळभोक्ता ह्यांनी दिलेली माहितीही वाचा.
तुम्ही दिलेल्या उद्धृतात रिलिजन हा शब्द दोन्ही ठिकाणी अवतरणांमध्ये आलेला आहे. हा संदर्भ कुठला आहे? तेव्हा अवतरणातील म्हणणे सुप्रीम कोर्टाचे आहे असा त्याचा अर्थ होत नाही. सुप्रीम कोर्टाने कोणाला तरी उद्धृत केले आहे तिथे. ते श्रेय/अपश्रेय त्यांचेच.
टिळकांनी केलेली हिंदुत्व या कल्पनेची रचना सुप्रीम कोर्टाने स्वीकारली आहे का? की केवळ तिच्यावर भर देत/ती अधोरेखीत करीत पुढे ती खोडून काढली आहे? तेही जरा स्पष्ट केलेत तर उत्तम होईल.
खाली एके ठिकाणी पाचव्या वेदाचा शोध मी दाखवून दिला आहे. अशा चुका असू शकतात हे ध्यानी यावे यासाठी हे लिहितोय.
कोणी स्वतःला काय म्हणावं ह्याकडे निर्देश नसुन, आधी स्वतःला हिंदु म्हण्वुन घ्यायला लाजणारे आता (इतरांचे अनुकरण करुन) स्व्तःला हिंदु म्हणवुन घेत आहेत आणि त्याचा तुम्हाला अभिमान आहे/वाटतो ह्याकडे आहे.
मला जे म्हणायचे होते त्याचा कृपया विपर्यास करु नका. मला एवढेच सुचवायचे होते की निदान, आता (जेव्हा) पाश्चात्यांकडून 'हिंदू' पणाची भलावण सुरु झाली आहे, तेह्वा पाश्चात्य वाक्यं प्रमाणम् वाल्यांना पण ह्यात काही अर्थ आहे असे दिसू लागेल. मुळातच तुम्ही चुकीचा अर्थ काढला आहे, किंवा मला योग्य रीतीने लिहिता आले नसेल. असो.
आणि मला अभिमान वाटेल की ह्याचबद्दल तुम्हांला जाणून घ्यायचेच असेल, तर मी म्हणेन, की बहुत देरसे का होईना, पण बर्यापैकी दुरुस्त आनेको सुरुवात हो गयी की! : )
त्यावरच्या प्रतिक्रिया देणार्यांचे विचारही आवडले. मी स्वतः डॉ.बिरूटे ह्यांच्याशी सहमत आहे.
पण हे नक्की कि, धर्म, जातपात इ. बाबतीत अती टोकाची भूमिका ( आस्तिकवादाच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर सनातनी / कर्मठ /आग्रही आणि नास्तिकवादाच्या बाबतीत अगदी त्याच्या विरुध्द - म्हणजे सर्व प्रकारच्या धार्मिक बाबींची - अगदी पूर्वांपार चालत आलेल्या रितीरीवाजांपासून ते थेट आत्तापर्यंत 'जमेल तसे' देवधर्माचे करणे- इत्यादींची पायमल्ली करणे ) हि सामान्यपणे कुणालाच पटत नाही.
श्री. विकास ह्यांचा लेख वाचल्यावर असा मनात प्रश्न आला आहे कि, ओम् हा हिंदुत्ववाद आणि अध्यात्मवाद ह्यांना जोडणारा दुवा आहे कां ?
लेख आणि चर्चा आवडली.
आपण मग का कमी पडतो?
आपण म्हणजे कोण? कमी कुठे पडतो? मला समजले नाही.
-- लिखाळ.
आम्ही पैशामागे पळत नाही. त्याला आम्ही दामटून खिशात भरून ठेवतो. ;)
सर्व प्रतिसादकर्त्यांचे आणि वाचकांचे आभार. प्रतिसादात अनेक उपस्थित झालेत त्यांचे माझ्या लेखी उत्तरे देयचा प्रयत्न करतो.
धनंजय - भारताबाहेरचे लोक भारताबद्दल चांगले बोलतात तेव्हा चांगले वाटते.
हा उद्देश नक्कीच नव्हता. केवळ कोणी बाहेरील व्यक्तीने (विशेष करून अमेरिकन, बुद्धीवादी आदी) यांनी सांगितल्यावरच हिंदू धर्माला सर्टीफिकेट मिळाले असे वाटत नाही. तशी गरजही नाही.
धनंजय - लोक हिंदू धर्माबद्दल कधीच चांगले बोलत नाहीत, आणि नेहमी वाईट बोलतात हा बहुधा पूर्वग्रह आहे.
अजिबात नाही. चांगले बोलणे म्हणजे "गुडी गुडी" बोलणे अथवा "गर्वसे कहो" असे होत नाही. किंबहूना ते दुसरे टोक झाले.
धनंजय - कित्येक "स्युडो-सेक्युलर" आमदार-खासदार साधुबुवांकडे जाऊन निवडणुकीपूर्वी (रडीच्या खेळासाठी) प्रसाद वगैरे घेतात, त्याचे फोटो प्रसिद्ध करतात.
माझ्या लेखी त्यातील काही "स्युडो-सेक्युलर" असतील पण बरेचसे "स्युडो-हिंदू" असतात. बुवाबाजी आणि तत्सम कर्मकांडे म्हणजे हिंदू धर्म नाही पण तसे त्याचे चित्रिकरण झालेले आहे. आणि तोच भाग या लेखात मला दिसला नाही. त्यांच्या लेखी हिंदू धर्म म्हणजे सर्वांना समान वागवणारे तत्वज्ञान आहे. थोडक्यात नीरक्षिर बुद्धीने त्यातील पाणी वेगळे करून जे चांगले दिसते तितकेच. ते इतर धर्मांच्या बाबतीत शक्य होत नाही का? तर होऊ शकते. ख्रिश्चन संप्रदायातील करूणा आणि सेवा जरी हिंदू तत्वज्ञानात दिसली तरी त्याचे व्यावहारीक जगात वापरणे ख्रिस्ती धर्मियांना जास्त शिकवले गेले आणि त्यांच्याकडून आत्मसातही केले गेले. (जरी त्याचा गैरवापर ही खूप केला गेला असला तरी). पण एकंदरीत हे पुस्तकी संप्रदाय आहेत आणि एका विशिष्ठ संस्थात्मक पद्धतीने चालत असल्याने तेथे स्वतंत्र मनाला अडकल्या सारखे होते. हिंदूंच्या बाबतीत एक सत्य आहे आणि ते अनेक पद्धतीने सांगता येते आणि "जसा स्वभाव जो ज्याचा श्रद्धा त्याची तशी असे, श्रद्धेचा घडला जीव, जशी श्रद्धा तसाची तो" या पद्धतीने प्रत्येकाचा मार्ग वेगळा असला तरी त्यात गैर समजले गेलेले नाही. हा मोठेपणा पण आहे आणि मर्यादा पण.
काळा डॉन - मिपावर तुझे लेख वाचणे म्हणजे मला मेंदूला धुवायला टाकल्या सारखे वाटते.
मी कुठलीही गोष्ट ब्रेन वॉशिंगसाठी लिहीत नाही. मला वैविध्य आवडते. सर्वच एकसारखे असले तर बोअर होईल. तसे असते तर येथे आलो असता का? :-)
शहारूख: या गोष्टी फक्त हिंदू धर्मातच सांगितल्या असतील तर हिंदू धर्माचा अमेरिकेत प्रसार होतोय असे म्हणायला हरकत नाही..तसे नसावे असा माझा कोणत्याही वाचनावर आधारित नसलेला अंदाज.
एकम सत हा प्रकार केवळ हिंदू धर्मातच आहे. केवळ हिंदू तत्वज्ञानात "ऑल्सो" म्हणतात इतरत्र "ओन्ली".
शहारूख - लोकांना हळूहळू धर्माची बांधिलकी नको आहे..माझाच धर्म "लै भारी" असे वाटण्याचे प्रमाण कमी कमी होत आहे आणि अजुन होत राहील. हिंदू धर्मियांत सर्वेक्षण घेतल्यास त्यांच्यातही असे वाटणार्यांचे प्रमाण वाढल्याचे दिसेल असा माझा अंदाज आहे.
मान्य आहे. योगसाधना आणि कर्मकांडविरहीत तत्वज्ञान हे हिंदू धर्मात सहज साध्य होऊ शकते असे त्यामुळे अशा लोकांना वाटत असावे.
बिका: थोडक्यात सांगायचे तर विकासरावांना स्वतः जे सांगायचे आहे ते असे वाटते, "चांगले तेवढे आनंदाने स्वीकारा, वाईट सोडून द्या अथवा संपवा.... धर्मापुरतेच नव्हे तर एकंदरीत कोणत्याही विचारधारेत."
अगदी बरोबर.
प्रा. बिरूटे - पण धर्माचे आधार,आचार, नियम, अवडंबरे म्हटले की आवडत्या नावडत्या गोष्टींविषयी मनमोकळेपणाने बोलतो. याचा अर्थ हिंदू धर्माचा द्वेष असतो असा मुळीच नाही.
असेच असावे. टिका करायला कोणी नाही म्हणत नाही. मात्र प्रत्येक गोष्टीत जेंव्हा बुद्धीभेद करण्याचा जाणते-अजाणतेपणी प्रयत्न होतो तेंव्हा पटत नाही.
मुक्तसुनीत - हिंदु धर्मामधला अमेरिकन - किंवा पाश्चात्यांचा - interest हा एकंदर plurality , peace and co-existence या विभागात मला बसवणे सोपे वाटते.
अगदी बरोबर आहे आणि सहमत आहे (आपल्या उर्वरीत प्रतिसादाशीही).
प्रकाशरावः हिंदु असण म्हणजे नेमक काय असणं?
ह्याचीच पुढची पायरी म्हणजे घाटपांडे असणे म्हणजे नेमके काय? :-) मराठी असणे म्हणजे नेमके काय? भारतीय असणे म्हणजे नेमके काय? असे ही प्रश्न विचारत आपण जागतिक होण्याचा प्रयत्न करत निव्वळ स्त्री-पुरूष असेच (चांगल्या अर्थाने) भेद ठेवूया. पण तसे होऊ शकेल का?
दत्ता काळे - पण हे नक्की कि, धर्म, जातपात इ. बाबतीत अती टोकाची भूमिका ...हि सामान्यपणे कुणालाच पटत नाही.
अगदी सहमत. फक्त त्यामुळे कधी कधी टिका करणार्याचे अथवा बाजू घेणार्याचे कितीही प्रामाणिक विचार असतील तरी त्याचे परीणाम हे उलट, म्हणून समाजाला घातक होऊ शकतात असे वाटते.
दत्ताकाळे - श्री. विकास ह्यांचा लेख वाचल्यावर असा मनात प्रश्न आला आहे कि, ओम् हा हिंदुत्ववाद आणि अध्यात्मवाद ह्यांना जोडणारा दुवा आहे कां ?
मला तसे वाटत नाही. अर्थात मी काही तज्ञ नाही. किंबहूना हिंदूत्ववाद हा राष्ट्रवादाच्या संदर्भात होता/आहे (जरी त्यातून अनेक उलटे अर्थ काढून अनेकजण वापरत असले तरी), हिंदू धर्म आणि अध्यात्मवाद यांच्यात ओम् समान असू शकतो...
लिखाळः आपण म्हणजे कोण? कमी कुठे पडतो? मला समजले नाही.
आपण म्हणजे जे जन्माने का होईना हिंदू आहेत ते. कमी पडतो म्हणजे दृष्टीकोनात. एक बाजू केवळ त्यातील चुकीच्या कर्मकांडात अडकून पडते, अगदी जातीपातीत ही. म्हणजेच अनिष्ठ प्रथांमधे. दुसरी बाजू त्यावर कितीही योग्य असली तरी टिकाच करत राहते. पण त्यातील चिरंतन आणि तरीही आचरणात आणता येईल अशा तत्वज्ञानाबद्दल मात्र काहीच बोलले जात नाही. आचरणात आणणे तर लांब राहूंदेत. थोडक्यात हिंदू धर्म-तत्वज्ञानाची अवस्था ही कुठे तरी, "जितके मालक तितकी नावे, हृदये जितकी त्याची गावे, कुणी न ओळखी तरीही याला, दिन अनाथ, अनाम" अशी आहे असे वाटते.
धन्यवाद.
>>हा प्रकार केवळ हिंदू धर्मातच आहे. केवळ हिंदू तत्वज्ञानात
हिंदू की वैदिक की सनातन धर्मात/तत्त्वज्ञानात?
नाही... हिंदू म्हणजे काय यावर बराच शब्दच्छल झाला आहे म्हणून विचारतोय.
>>हिंदू धर्म-तत्वज्ञानाची अवस्था ही कुठे तरी, "जितके मालक तितकी नावे, हृदये जितकी त्याची गावे, कुणी न ओळखी तरीही याला, दिन अनाथ, अनाम" अशी आहे असे वाटते
निश्चित काहीच सांगितलेले नाही हा तर प्रॉब्लेम नसेल?
>>बुवाबाजी आणि तत्सम कर्मकांडे म्हणजे हिंदू धर्म नाही पण तसे त्याचे चित्रिकरण झालेले आहे.
मग बुवाबाजीवरची टीका म्हणजे हिंदू धर्मावरची टीका असे का मानता?
दुसरी बाजू त्यावर कितीही योग्य असली तरी टिकाच करत राहते ही दुसरी बाजू हिंदूंवर/हिंदू धर्मावर टीका करीत नाहीये असे तुम्ही का समजत नाही .
नितिन थत्ते
>>हिंदू धर्म-तत्वज्ञानाची अवस्था ही कुठे तरी, "जितके मालक तितकी नावे, हृदये जितकी त्याची गावे, कुणी न ओळखी तरीही याला, दिन अनाथ, अनाम" अशी आहे असे वाटते
निश्चित काहीच सांगितलेले नाही हा तर प्रॉब्लेम नसेल?
मी (माझ्याच मते) एक अज्ञानी माणूस आहे. तरीही मला हे वाक्य जरा खटकलेच. भावनिकदृष्ट्या नव्हे तर वैचारिकदृष्ट्या. मला जे काही हिंदू (म्हणजेच प्राचीन भारतिय) तत्वज्ञानाबद्दल माहिती आहे थोडेफार अथवा जे काही मी ऐकले आहे थोडेफार, त्यावरून तरी या तत्वज्ञानात निश्चित असे काही सांगितले नाहीये हे विधान मला चक्रावून गेले. थत्त्यांनी यावर अधिक प्रकाश टाकावा किंवा एखादा नवीन धागा टाकून थोडे अधिक विवेचन करावे अशी माझी त्यांना विनंति आहे. शिवाय, हे विधान काही विशिष्ट अभ्यासाद्वारे बनवलेल्या मताद्वारे केले आहे का? हेही समजून घ्यायला आवडेल.
>>बुवाबाजी आणि तत्सम कर्मकांडे म्हणजे हिंदू धर्म नाही पण तसे त्याचे चित्रिकरण झालेले आहे.
मग बुवाबाजीवरची टीका म्हणजे हिंदू धर्मावरची टीका असे का मानता?
दुसरी बाजू त्यावर कितीही योग्य असली तरी टिकाच करत राहते ही दुसरी बाजू हिंदूंवर/हिंदू धर्मावर टीका करीत नाहीये असे तुम्ही का समजत नाही .
याचे कारण हे तर नसावे, की ही जी टीका चालते ती जे लोक हिंदू धर्माच्या आवरणाखाली अथवा हिंदू धर्माशी संबंधित असल्याचे दाखवून गैर कृत्ये करतात त्यांच्यावरच होते? जे लोक इतर काही धर्मांच्या आवरणाखाली असे करतात तिथे ही टीका फारशी दिसत नाही. एक साधे उदाहरण आहे. काही वर्षांपूर्वी, मूळ विदेशी असलेल्या परंतु भारतात केलेल्या समाजसेवेमुळे जगभरात प्रसिद्ध झालेल्या एका थोर इ. व्यक्तिचे निधन झाले. नंतर त्या व्यक्तिच्या धर्मातील लोकांनी त्या व्यक्तिला संतपद बहाल करण्याबाबत त्या धर्माच्या प्रमुखांकडे मागणी केली आणि तशी कारवाई सुरू झाली. आता, त्या धर्माच्या नियमांप्रमाणे, ज्या व्यक्तिला संतपद बहाल करायचे आहे त्या व्यक्तिने केलेल्या कमीत कमी दोन चमत्कारांचे सिध्द होणे गरजेचे असते. आणि त्या प्रमाणे बरेच लोक पुढे आले. ही कारवाई अजूनही बहुतेक चालू आहे. या चमत्कारांत, साहजिकच, काही अनैसर्गिक घटनांचा समावेश आहे. पण किंचितही कुठूनही कोणाहीकडून काहीही विरोधाचा सूर आलेला नाही.
धर्माच्या नावाखाली बुवाबाजी, अनिष्ट प्रथा, लुबाडणूक, पिळवणूक चालतेच. त्यात काहीच संशय नाही आणि त्या विरूध्द आवाज उठवायलाच पाहिजे. त्रिवार सत्य. पण जिथे मऊ लागतंय तिथेच खणलं जातंय हा समज जर लोकांच्या मनात असेल (भले तो गैर असेल) तर तो हटवणे, विचारातून आणि महत्वाचे म्हणजे प्रत्यक्ष कृतीतून, हे महत्वाचे नाही का? मग वरच्या प्रमाणे प्रश्न वगैरे पडणार नाहीत.
बिपिन कार्यकर्ते
अनुमोदन बिपिनदा.
ह्याच विदेशी संत व्यक्तीच्या कार्यपद्धतीबद्दल श्री अरुण शौरी ह्यांचे पुस्तक जरुर वाचण्यासारखे आहे! ते वाचल्यावर ह्या व्यक्तीच्या संतपणाची आणि निव्वळ "समाजसेवा " म्हणून केलेल्या कामाची पांघरलेली झूल किती बेगडी आहे/ होती, हे लक्षात येते.
दुसर्याभागाचे उत्तर धनंजय यांनी दिले आहे. मदर तेरेसांच्या संतपदाच्या निमित्ताने जे चालू आहे ती ऑफिशिअल गोष्ट चालू आहे. त्या गोष्टीमुळे त्यांना प्रत्यक्ष जीवनात संत मानले जाण्यात काही फरक पडत नाही. (भीमसेन जोशींना भारतरत्न दिले की नाही यावर त्यांची थोरवी ठरत नाही). त्यांना संतपद द्यावे म्हणून भारतातल्या अंनिस किंवा तत्सम लोकांनी वॅटिकनसमोर जाऊन आंदोलन करावे (किंवा टीका करावी) ही अपेक्षा हास्यास्पदच आहे.
(चमत्कार केला असेल तरच संत मानावे असे वॅटिकनचे समर्थन करणारे आमच्यातले* कोणी आपल्याला भेटले आहेत काय?)
पहिल्या भागाविषयी:
सांख्यांनी, वैशेषिकांनी, अद्वैतवाद्यांनी वगैरे वेगवेगळे आणि निश्चित असे काही सांगितले होतेच. पण त्यातील अमूकच बरोबर असे न ठरल्यामुळे हिंदूंचे तत्त्वज्ञान म्हणजे नक्की काय असा प्रश्न निर्माण होऊन 'कुणी न ओळखे तरीही याला' असे झाले असेल का असे मला म्हणायचे होते
*आमच्यातले = हिंदूंच्या(च फक्त) रूढींवर टीका करणारे
नितिन थत्ते
(पूर्वीचा खराटा)
मदर तेरेसांच्या संतपदाच्या निमित्ताने जे चालू आहे ती ऑफिशिअल गोष्ट चालू आहे. त्या गोष्टीमुळे त्यांना प्रत्यक्ष जीवनात संत मानले जाण्यात काही फरक पडत नाही. (भीमसेन जोशींना भारतरत्न दिले की नाही यावर त्यांची थोरवी ठरत नाही).
जर का एखाद्या व्यक्तिला अंधश्रध्देचा फायदा होत असेल तरच टीका करावी असे काही आहे का? जर का उद्या एखाद्या मृत व्यक्तिबद्दल एखाद्या समूहाने त्या व्यक्तिने केलेले चमत्कार, त्यायोगे त्या व्यक्तिची थोरवी आणि संतत्व वगैरे बद्दल खूप काही असे मांडले तर त्यावर अंनिस (हे नाव तुम्ही घेतले आहेत, ते मी एक प्रतिक म्हणून वापरतोय) अथवा तत्सम मंडळी काहीही आक्षेप घेणार नाहीत? व्यक्ति मृत झाली तर निगडित अंधश्रध्दा या दखल घेण्याच्या लायकीच्या राहत नाहीत का?
त्यांना संतपद द्यावे म्हणून भारतातल्या अंनिस किंवा तत्सम लोकांनी वॅटिकनसमोर जाऊन आंदोलन करावे (किंवा टीका करावी) ही अपेक्षा हास्यास्पदच आहे.
वॅटिकनसमोर जाऊन निदर्शने करणे वगैरे कोणी म्हणले आहे? माझे म्हणणे फक्त इतकेच, की एका गावात केवळ गंमत म्हणून चालणारी शिविगाळी सारख्या अनिष्ट पण परंपरेने चाललेल्या प्रथांना, केवळ त्या परंपरागत आहेत म्हणून त्याविरूध्द अगदी खूप मोठी राळ उडवणार्या लोकांना, एका जागतिक चर्चेत असलेल्या असल्या प्रकारात तोंडही उघडावे वाटले नाही. गेला बाजार, एखादे पत्रक किंवा कुठे भाषणात वगैरे उल्लेख वगैरे काहीच नाही. निदर्शने वगैरे जाऊच द्या हो. आता तुम्हीच ठरवा हास्यास्पद आहे का नाही.
बिपिन कार्यकर्ते
तुमचाच गोंधळ होतोय.
१. शिवीगाळीच्या रूढीला विरोध करणे अजिबात आवश्यक नाही असे मी तरी माझ्या त्या धाग्यावरील प्रतिसादात लिहिलेच होते.
२. मदर तरेसांनी चमत्कार केले म्हणून त्या संत होत्या असे म्हणून जर पुढे त्यांचे स्तोम माजवले (त्यांच्या सेवाकार्याबद्दल फारसे न बोलता) तर निश्चित आक्षेप घ्यायला हवा. तो अंनिसने घ्यावा असे माझे मत आहे.
नितिन थत्ते
(पूर्वीचा खराटा)
हिंदू की वैदिक की सनातन धर्मात/तत्त्वज्ञानात?
हिंदू धर्मातील सर्व तत्वज्ञानात (कर्मकांडात नव्हे) - त्यात वैदीक आणि सनातन सगळेच आले.
हिंदू म्हणजे काय यावर बराच शब्दच्छल झाला आहे म्हणून विचारतोय.
भारतीय संस्कृतीतून तयार झालेल्या एकूण सर्वच तत्वज्ञानास परकीयांनी सिंधू-हिंदू वगैरे विविध पद्धतीने जे उच्चार होतात (जसे अनेक ठिकाणी "ज" चा उच्चार "ह" होतो) त्यामुळे म्हणायला सुरवात झाली. आजही अनेक जण भारतातील लोकांना "हिंदू"च म्हणतात असा प्रत्यक्ष अनुभव आहे. या अर्थाने "हिंदू" हा परकीय नजरेतून स्वतःची ओळख करून देणारा जरी शब्द असला तरी जसा "इंडीया" हा परकीय शब्द आपण मनाने आणि घटनेने/कायद्याने आपला केला तसाच "हिंदू" शब्दाचे आहे. त्यामुळे आपण म्हणत असलेल्या शब्दच्छलाचा येथे काही संबंध नाही.
निश्चित काहीच सांगितलेले नाही हा तर प्रॉब्लेम नसेल?
नाही आहे. अभ्यास केला तर समजेल.
मग बुवाबाजीवरची टीका म्हणजे हिंदू धर्मावरची टीका असे का मानता?
बुवाबाजी हिंदू धर्मात आली आहे आणि त्यावर (हिंदूधर्मातील बुवाबाजीवर) टिका होणे महत्वाचे पण याचा उलट अर्थ "हिंदू धर्म म्हणजे बुवाबाजी" असे करणे चुकीचे आहे. ते होताना दिसते. एक वेगळे उदाहरण - कॅथलीक चर्चेस मधे अमेरिकेत ६०-७० च्या दशकापासून (रेकॉर्डेड आणि अजून हयात असलेले) अनेक जण मिळाले - ज्यातील पाद्र्यांनी अनेक लहानमुलांवर लैंगिक अत्याचार केले. बॉस्टन आणि कॅलीफोर्नियात विशेषकरून ह्या गोष्टी या दशकाच्या सुरवातीस बाहेर येऊ लागल्या. त्याचा श्रद्धाळू लोकांना धक्का बसला. (कॅथलीक नसलेले) अश्रद्ध आणि इतरांनाही बसला. त्यावर टिका झाली. त्या पाद्र्यांना शिक्षा झाली वगैरे... मात्र त्या बुवाबाजीवरून श्रद्ध-अश्रद्ध कोणीच ख्रिश्चॅनिटीवर वाटेल ती टिका केली नाही. (बर्याचदा होणारी टिका ही त्यातील श्रद्धेपेक्षा संस्थात्मक राजकारणाशी संबंधीत असते).
धनंजय आणि मुक्तसुनित यांच्याशी सहमत.
या अनुषंगाने काही विचार मनात आले ते खालील प्रमाणे.
१. हिंदु धर्म हा त्यामानाने बराच विकसित धर्म आहे, अनेक वर्षं व विचारवंतांच्या मुळे यात अनेक सुधारणा वेळोवेळी झाल्या आहेत तसेच काही प्रमाणात(?) भेसळ्ही झाली आहे. अनेकांची मानसिकता ही "जे धर्मात (म्हणजे नक्की कुठे हा पुन्हा वादच अहे) सांगितलं आहे ते शिरसावंद्य" अशी असते, अनेकदा सुयोग्य टिकेला "धर्मांध आहात" इ. वळण देउन 'इश्यु केला जातो.
२. हिंदु धर्मा इतक्याच जुन्या धर्मांमध्ये असे अनेक मार्ग नाहीत?
त्यांच्या लेखी हिंदू धर्म म्हणजे सर्वांना समान वागवणारे तत्वज्ञान आहे.
३. आपल्या इतिहासात असमान वागणुकीची अनेक उदाहरणं आहेत असं मला वाटतं यावरुन समान वागणुक तत्वज्ञान हे जर कालानुरुप आत्मसात केलेलं आहे असं म्हणलं तर जास्त योग्य होईल?
सर्वोच्च न्यायालयाने (मुळात टिळकांनी) हिंदुत्वाच्या व्याख्येत
वेदप्रामाण्य,
मोक्षाचे अनेक मार्ग आहेत ही श्रद्धा
आणि पूजा करावी असे देव खूप असल्याची जाणीव
हे तीन निकष दिले आहेत. (वर दिलेल्या माहितीवर विसंबून लिहिले आहे)
या व्याख्येनुसार मी लोकांकडून हिंदू म्हणवल्या जाणार्या पालकांच्या पोटी जन्माला आलो असलो तरी
वेदप्रामाण्य मानीत नसल्याने
मोक्ष नावाचे काही नसते असे मानत असल्यामुळे आणि
पूजा करावे असे देव (खूप) आहेत असे मानत नसल्यामुळे
(कायदेशीर दृष्ट्या) हिंदूच नाही. त्यामुळे गर्वसे काही म्हणण्याचा प्रश्न येत नाही.
टीकेचे म्हणावे तर माझ्या आसपास राहणार्या लोकांच्या श्रद्धांमुळे त्यांचे स्वतःचे आणि त्यांच्या आसपासच्या लोकांचे नुकसान होताना दिसत असल्याने टीका करणारच. 'कोणाच्या श्रद्धांवर टीका' याबाबत धनंजयशी सहमत.
एखाद्या प्रश्नाच्या मुळावर घाव घालणे चांगले असे मानत असल्याने या श्रद्धा जेथून उद्भवतात त्या धर्म या कल्पनेपासून टीका सुरू करणारच.
एकूण लेखाचा रोख आम्ही असले गर्वसे कहो टाइपचे लेख लिहित राहणार पण तुम्ही मात्र टीका करणे सोडा असा आहे.
नितिन थत्ते
(पूर्वीचा खराटा)
अतिशय सुंदर प्रतिसाद थत्ते! मी माझ्या प्रतिसादात वरील निकष स्पष्ट दिलेले असताना, कुणा शिवसेनेच्या उमेदवाराने प्रचारातील आरोप मागे घेण्यासाठी काढलेल्या कायदेशीर पळवाटेला मिसळभोक्ता ह्यांनी पुढे केले. हिंदू धर्म आहे की लाईफ स्टाईल आहे असले निरर्थक शाब्दिक छल करत मूळ मुद्द्याला बगल द्यायचे हे बर्याचदा दिसून येते.
सुप्रिम कोर्टाच्या (टिळकांनी दिलेल्या) हिंदुत्वाच्या व्याख्येत कुठेही भारतीय संस्कृतीशी बांधला गेलेला तो हिंदू अशी व्याख्या केलेली नाही. हिंदुत्व हा धर्म नसुन ही निव्वळ एक ओळख (आयडेंटीटी) असेल तर मुसलमान-हिंदू, ख्रिश्च्नन-हिंदू असे लोक का बरे दिसत नाहीत? मुसलमान किंवा ख्रिश्चन लोक हे वर दिलेले ३ निकष कधीच मान्य करणार नाहीत आणि त्यांनी का करावेत? हिंदुत्व म्हणजे निव्वळ प्रखर राष्ट्राभिमान, संस्कृतीचा अभिमान असे ठसवुन देण्यामागे एकच हेतू दिसतो तो म्हणजे इतर धर्मियांमधे हे गुण नाहीत. वरती काळा डॉन ह्यांनी (कदाचीत अनवधानाने) म्हंटल्याप्रमाणे हा सिस्टमॅटीक ब्रेन वॉशींगचाच प्रयत्न आहे.
एकूण लेखाचा रोख आम्ही असले गर्वसे कहो टाइपचे लेख लिहित राहणार पण तुम्ही मात्र टीका करणे सोडा असा आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाने (मुळात टिळकांनी) हिंदुत्वाच्या व्याख्येत
टिळकांनी हिंदूत्वाची मुळात व्याख्या केली ही मला नवीनच माहीती आहे. अधिक माहीती/तपशील/संदर्भ मिळाला तर आवडेल - टिळक आणि हिंदूत्व याचा तसेच आपण जे काही वेदप्रामाण्य वगैरे वर लिहीले आहे त्यासंदर्भातही...नाहीतर आपल्या वरील विवेचनात तॄटी आहेत असे समजावे.
माझ्या माहीतीप्रमाणे स्वातंत्र्यवीर सावरकर ह्यांनी हिंदूत्वाची व्याख्या आणि संकल्पना तयार केली. आणि तसा ही ह्या लेखाचा/चर्चेचा विषय हा हिंदूत्व नसून हिंदू धर्म आहे. त्या दोन वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत.
एकूण लेखाचा रोख आम्ही असले गर्वसे कहो टाइपचे लेख लिहित राहणार पण तुम्ही मात्र टीका करणे सोडा असा आहे.
तुम्हाला तसे वाटत असेल तर वाटूंदेत. माझा तसा उद्देश नाही. टिका करताना अभ्यासपूर्ण करा. मात्र त्या उद्देशाने पण हा लेख नव्हता. बाकी कशाबद्दल आहे ते आधी लिहून झाले आहे.
- वेदप्रामाण्य,
- मोक्षाचे अनेक मार्ग आहेत ही श्रद्धा
- आणि पूजा करावी असे देव खूप असल्याची जाणीव
हे तीन निकष दिले आहेत. (वर दिलेल्या माहितीवर विसंबून लिहिले आहे) या व्याख्येनुसार मी लोकांकडून हिंदू म्हणवल्या जाणार्या पालकांच्या पोटी जन्माला आलो असलो तरी- वेदप्रामाण्य मानीत नसल्याने
- मोक्ष नावाचे काही नसते असे मानत असल्यामुळे आणि
- पूजा करावे असे देव (खूप) आहेत असे मानत नसल्यामुळे
(कायदेशीर दृष्ट्या) हिंदूच नाही. त्यामुळे गर्वसे काही म्हणण्याचा प्रश्न येत नाही. टीकेचे म्हणावे तर माझ्या आसपास राहणार्या लोकांच्या श्रद्धांमुळे त्यांचे स्वतःचे आणि त्यांच्या आसपासच्या लोकांचे नुकसान होताना दिसत असल्याने टीका करणारच. 'कोणाच्या श्रद्धांवर टीका' याबाबत धनंजयशी सहमत. एखाद्या प्रश्नाच्या मुळावर घाव घालणे चांगले असे मानत असल्याने या श्रद्धा जेथून उद्भवतात त्या धर्म या कल्पनेपासून टीका सुरू करणारच. एकूण लेखाचा रोख आम्ही असले गर्वसे कहो टाइपचे लेख लिहित राहणार पण तुम्ही मात्र टीका करणे सोडा असा आहे. नितिन थत्ते (पूर्वीचा खराटा)