एक नवा इतिहास आणि भारताचा वाघ WAG 12

२१ ऑगस्ट २०२६ रोजी भारतीय रेल्वेने एक नवा इतिहास रचला आहे. आपल्या देशात जगातील पहिली सर्वात लांब इलेक्ट्रिक डबल स्टॅक कंटेनर ट्रेन यशस्वीरीत्या धावली. या ट्रेनची एकूण लांबी १.३ किलोमीटर एवढी आहे. अशी कामगिरी जगात इतर कुठेही झालेली नाही. ही ट्रेन जेएनपीटी बंदरावरून वडोदरा येथील गतिशक्ती कार्गो टर्मिनलमधील कॉनकोरसाठी रवाना झाली होती. या ऐतिहासिक ट्रेनने तब्बल ४२२ किलो मीटरांचे अंतर अगदी सुरक्षितपणे पार केले.

या ट्रेनची तांत्रिक रचना खरोखरच कौतुकास्पद आहे. या एकाच ट्रेनमध्ये एकूण १८० कंटेनर्स लोड करण्यात आले होते. दोन वेगवेगळ्या माल गाड्या एकत्र जोडून ही महाकाय ट्रेन तयार करण्यात आली. पहिल्या ट्रेनचे नेतृत्व १२,००० हॉर्स पॉवरचा शक्तिशाली WAG 12 हे इलेक्ट्रिक इंजिन करत होते. या इंजिनाने ९० कंटेनर्स असलेले ४५ वॅगन्स सहज खेचले. तर दुसऱ्या ट्रेनला WAG 7 हे इंजिन जोडलेले होते आणि त्यावरही ९० कंटेनर्स लोड होते.

भारताचा WAG 12 हा काही साधासुधा लोकोमोटीव्ह नाही, तर आपल्या रेल्वेचा खराखुरा बाहुबली आहे! हा दोन भागांत जोड लेला आहे. पूर्णपणे विजे वर चालणाऱ्या या इंजिनची बॉडी एकदम दणकट आहे. ट्रॅकवर मजबूत पकड राहण्यासाठी यात खास चाके दिली आहेत. आणि इंजिन गरम होऊ नये म्हणून भारी इन्व्हर्टर अन् कुलिंग सिस्टीम बसवली आहे. चालकांसाठी ड्रायव्हर केबिनमध्ये एसी आणि डिजिटल स्क्रीन दिल्या आहेत, ज्यामुळे गाडी नियंत्रण सोपे झाले आहे. या इंजिनमध्ये शेकडो स्मार्ट सेन्सर्स बसवलेले आहेत. इंजिनचे तापमान, चाकांचा वेग, मोटरचा दाब, ओव्हरहेड वायरमधून मिळणारा विद्युत पुरवठा आणि ब्रेक सिस्टीमची स्थिती यावर हे सेन्सर्स २४ तास बारीक लक्ष ठेवून असतात. हा सर्व डेटा नेटवर्कद्वारे थेट रेल्वेच्या मुख्य कंट्रोल रूम  कडे पाठवला जातो.  जर धावत्या ट्रेनमध्ये काही तांत्रिक अडचण आली, तर कंट्रोल रूमा तील इंजिनिर्स दूर बसूनच कॉंपुटरवर संपूर्ण रिपोर्ट पाहू शकतात. तेथूनच लोको पायलटला स्क्रीनवर मेसेज पाठवून किंवा गाईड करून बिघाड कसा दुरुस्त करायचा, याचे मार्गदर्शन केले जाते. इंजिनमध्ये अत्याधुनिक जीपीएस बसवलेले आहे. यामुळे मालगाडी सध्या कोणत्या लोकेशनला आहे, तिछा वेग किती आहे आणि ती पुढच्या स्टेशनवर कधी पोहोचेल, याचा अचूक डेटा आणि रिअल टाईम मिळतो. यामुळे संपूर्ण फ्रे कॉ 'चे ट्रॅफिक मॅनेज करणे सोपे होते.

आपल्याकडे मालगाड्यांचा वेग वाढवणं खूप गरजेचे आहे. जुनी इंजिनं जास्त वजन घेऊन वेगाने धावू शकत नव्हती, त्यामुळे माल पोहोचायला खूप उशीर व्हायचा. 'डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर'साठी भारताला एका पॉवरफुल इंजिनची गरज होती. कमी वेळेत अन् कमी खर्चात जास्त माल नेणं आणि रस्त्यांवरच्या ट्रक्सचा ताण कमी करून प्रदूषण थांबवणं, हा यामागचा मुख्य उद्देश होता. अशी महाकाय इंजिनं जगात फक्त काहीच देशांकडे आहेत. मोदी सरकारने रेल्वे साठी आजवरचे विक्रमी बजेट दिले आहे. बिहारमधील मधेपुरा येथे फ्रान्सच्या अल्टॉम कंपनीसोबत मिळून देशातील सर्वात मोठा कारखाना उभारला आणि मेक इन इंडियाअंतर्गत अवघ्या काही वर्षांत WAG 12 सारखी महाकाय इंजिनं प्रत्यक्ष ट्रॅकवर धावू लागली. रशिया, चीन आणि अमेरिकेनंतर आता भारतही या खास क्लबमध्ये सामील झालाय. विशेष म्हणजे 'मेक इन इंडिया' अंतर्गत बिहारच्या मधेपुरा कारखान्यात ही इंजिनं आता आपल्याकडेच बनत आहेत. (हो बरोबर आहे बिहार बरोबर वाचले आहे!) मोदी सरकारने 'डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर' आणि WAG 12 इंजिन यांसारख्या प्रकल्पांना फक्त कागदावर न ठेवता, प्रत्यक्ष जमिनीवर उतरवाले आहे. मोदींच्या नेतृत्वाखालील भाजप सरकारने भारतीय रेल्वे आणि लॉजिस्टिक्स क्षेत्राचा चेहरामोहरा बदलण्यासाठी 'मिशन मोड'वर काम केलं आहे हे दिसून येते आहे.

या नवीन प्रयोगामुळे भारतीय वाहतूक क्षेत्राला खूप मोठे फायदे होणार आहेत. आधी एकाच मार्गावर अनेक गाड्या चालवाव्या लागायच्या. आता दोन वेगवेगळ्या गाड्या एकत्र जोडून एकच मोठी ट्रेन चालवल्यामुळे ट्रॅकवरची गर्दी एकदम कमी झाली आहे. परिणामी, ट्रॅक मोकळे मिळतात, ट्रेनांची क्षमता वाढते अन् माल ठरलेल्या वेळेत पोहोचतो. 

रेलवेसाठी सर्वात महत्त्त्वाची गोष्ट म्हणजे खर्च! दोन वेगळ्या गाड्यां ऐवजी एकाच वेळी दुप्पट माल गेल्यामुळे इंधन, ड्रायव्हर अन् मेंटेनन्सचा खर्च अर्ध्यावर येतो. यामुळे संपूर्ण वाहतूक खर्च खूपच कमी होतो, ज्याचा थेट फायदा आपल्या अर्थव्यवस्थेला होतो. ही नवीन इंजिनं अन् ट्रेन पूर्णपणे विजेवर धावतात. यामुळे डिझेलवरचं आपलं अवलंबित्व तर संपलंच आहे, शिवाय रस्त्यां वरून धावणाऱ्या हजारो ट्रकांचा ताणही कमी झालाय. रस्ते मोकळे झालेत अन् हवेत पसरणारा धूर-प्रदूषण कमी होण्यास मोठी मदत झाली आहे. 

तशी जगात 'डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर' ही संकल्पना काही नवी नाही. जगातील ज्या देशांनी आपल्या अर्थव्यवस्थेला बुस्टर डोस दिला, त्यांनी सर्वात आधी मालवाहतुकीसाठी असे वेगळे मार्ग तयार केले.  अमेरिकेने रेल्वे मालवाहतुकीवर भर दिल्यामुळे तिथला माल एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेण्याचा खर्च खूप कमी झाला. तिथे रस्त्यांवरील ट्रक्सवरचा ताण कमी झाला आणि बंदरांवरून माल थेट देशाच्या कानाकोपऱ्यात वेगाने पोहोचू लागला. चीनने गेल्या दोन-तीन दशकांत हजारो किलोमीटरचे भारी-भरकम फ्रेट कॉरिडॉर उभारले आहेत. कोळसा, पोलाद आणि कंटेनर्सची वाहतूक इतक्या वेगाने झाली की त्यांच्या कारखान्यांना कधीच कच्च्या मालाची कमतरता भासली नाही. चीन जगाचा कार खाना  बनण्यामागे त्यांच्या या वेगवान माल वाहतुकीचा खूप मोठा वाटा आहे. 

भारतात हे बदल इतक्या वेगाने केवळ मोदी सरकारच्या प्रयत्नांमुळे हे घडते आहे यात शंकाच नाही. भारत आता ट्रॅकवर येतोय असे म्हणायला वाव आहे. मालगाड्यांचा सरासरी वेग २५ किमी/तास वरून थेट ६० ते ७५ किमी प्रती तास वर गेला आहे. म्हणजे माल आता अर्ध्यापेक्षा कमी वेळेत पोहोचतोय. जिथे आधीच्या काळात १० वर्षांत काही किलोमीटरचे ट्रॅक टाकणेही कठीण झाले होते, तिथे मोदी सरकारने हजारो किलोमीटर लांबीचे ईस्टर्न आणि वेस्टर्न डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर पूर्णत्वास नेले आहेत आहे त्यावर गाड्या धवून जागतिक विक्रम करत आहेत. या वेगा बद्दल भारतीय रेल्वे मंत्री अश्विनि वैष्णव यांचे अभिनंदन!

थोडक्यात सांगायचं तर, अमेरिका आणि चीनने जो रस्ता पकडून आपली प्रगती साधली, भारत आता त्याच 'फास्ट ट्रॅक'वर आला आहे. फ्रेट कॉरिडॉर मुळे भारत भविष्यात जागतिक व्यापाराचा एक मोठा पॉवरहाऊस बनेल यात माझ्या मनात शंका नाही!