मिसळपाव
माणसाला खरोखर स्वतंत्र इच्छा असते का? की आपण जे काही करतो ते आधीच ठरलेले असते?
आचार्य प्रशांत यांच्या विचारांचा मागोवा
(सदर लेख तूनळीवरील आचार्य प्रशांत यांच्या लेखाच्या शेवटी दिलेल्या दुव्यातील विडियोवर आधारित आहे)
या व्हिडिओमध्ये आचार्य प्रशांत स्वेच्छा विरुद्ध पूर्वनियती या प्राचीन आणि आजही चर्चेत असलेल्या प्रश्नाचा ऊहापोह करतात. यासाठी ते न्यूरोसायन्समधील लिबेट यांच्या प्रयोगांसारख्या वैज्ञानिक निष्कर्षांची सांगड वेदांत आणि भगवद्गीतेच्या चिरंतन ज्ञानाशी घालतात.
व्यक्तीला स्वतःच्या निवडीचे पूर्ण स्वातंत्र्य आहे, या भ्रमाला ते आव्हान देतात. “सुखवस्तू किंवा विशेषाधिकार लाभलेल्या कुटुंबात जन्म घेणे म्हणजे अधिक चांगले जीवन” यांसारख्या सामाजिक समजुतींवरही ते प्रश्न उपस्थित करतात. तसेच, रील्स, कायप्पातील माहिती, आणि 'लोकप्रिय अध्यात्मा' तून आपल्या मनात रुजणाऱ्या अर्धवट किंवा चुकीच्या तथाकथित 'ज्ञाना'चे ते खंडन करतात.
हा व्हिडिओ म्हणजे स्वतःचा शोध घेण्याचे, रूढ समजुतींविरुद्ध अंतर्मुख बंड करण्याचे आणि खऱ्या अर्थाने स्वातंत्र्य समजून घेण्याचे एक प्रभावी आवाहन आहे.
प्रश्न: माणसाला खरोखर स्वतंत्र इच्छा असते का? की आपण जे काही करतो ते आधीच ठरलेले असते?”
एका विद्यार्थ्याने आचार्य प्रशांत यांना हा प्रश्न विचारला. तो न्यूरोसायन्सचा विद्यार्थी आणि अभ्यासक होता. त्याच्या प्रश्नामागे आधुनिक मेंदूविज्ञानातील काही प्रयोगांची पार्श्वभूमी होती. काही प्रयोगांमध्ये असे दिसून आले आहे की एखादी व्यक्ती स्वतःला निर्णय घेतल्याची जाणीव होण्यापूर्वीच तिच्या मेंदूतील न्यूरल अॅक्टिव्हिटीच्या आधारे त्या निर्णयाचा अंदाज लावता येतो.
उत्तर : हा प्रश्न वरकरणी साधा वाटतो; परंतु त्याच्या मुळाशी गेल्यावर तो विज्ञान, तत्त्वज्ञान, कर्म, नियती, अहंकार, दुःख आणि आत्मज्ञान या सर्वांनाच स्पर्श करतो.
मग प्रश्न असा उभा राहतो—जर माझ्या निर्णयाची चाहूल मला निर्णयाची जाणीव होण्याआधीच मेंदूतील प्रक्रियांमधून लागते, तर तो निर्णय माझा आहे असे म्हणायचे तरी कसे?
समजा, माझ्यासमोर दोन पर्याय आहेत. एक गोष्ट करायची किंवा करू नये, असे दोन पर्याय आहेत. मी त्यांपैकी एक निवडतो. ही माझी free will आहे का? की माझी निवड आधीच घडलेल्या असंख्य कारणांनी ठरवून ठेवलेली आहे?
आचार्य प्रशांत या प्रश्नाकडे एक वेगळ्याच पातळीवरून पाहतात.
प्रश्न: शास्त्रांबाबतही वैज्ञानिक दृष्टिकोन का नाही?
प्रश्न विचारणाऱ्या विद्यार्थ्याने भगवद्गीतेचा संदर्भ दिला. येथे आचार्य प्रशांत प्रथम एक महत्त्वाचा मुद्दा उपस्थित करतात.
आपण विज्ञानाच्या बाबतीत अत्यंत काटेकोर असतो. एखादा वैज्ञानिक दावा केला तर आपण विचारतो—त्याचा पुरावा काय? प्रयोग कुठे झाला? निष्कर्ष कसा काढला? नेमके काय सिद्ध झाले?
परंतु धर्मग्रंथांच्या बाबतीत आपण हीच वैज्ञानिक शिस्त अचानक बाजूला ठेवतो.
एखादा श्लोक कोणत्या संदर्भात आहे, त्याचा नेमका अर्थ काय आहे, तो खरोखर त्या ग्रंथात आहे का, त्याचे भाषांतर योग्य आहे का—याची तपासणी न करता आपण ऐकलेले, वाचलेले किंवा सोशल मीडियावर फिरणारे वाक्य “शास्त्रवचन” म्हणून स्वीकारतो.
आचार्य प्रशांत यांना याबद्दल विशेष आक्षेप आहे.
ते म्हणतात की लोकप्रिय समज आणि मूळ शास्त्रीय विचार यांच्यामध्ये मोठा फरक असू शकतो. काळाच्या ओघात ज्ञानाचे रूपांतर लोककथांमध्ये, म्हणींमध्ये, अर्धवट अर्थांमध्ये आणि अखेरीस सोशल मीडिया-ज्ञानामध्ये होऊ शकते.
म्हणूनच कोणतीही गोष्ट केवळ “भगवद्गीतेत म्हटले आहे” किंवा “शास्त्रात आहे” म्हणून स्वीकारू नये.
ज्याप्रमाणे एखाद्या वैज्ञानिकाचे चुकीचे उद्धरण केल्यास आपण त्याला जबाबदार धरतो, त्याचप्रमाणे शास्त्रातील व्यक्तींच्या नावाने आपण काहीही बोलत राहणे योग्य नाही.
स्वेच्छा विरुद्ध नियती
आता मूळ प्रश्नाकडे परत येऊया.
न्यूरोसायन्सच्या प्रयोगांमुळे प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा होतो. जर माझ्या मेंदूमधील काही प्रक्रिया माझ्या जाणीवपूर्वक निर्णयाच्या आधीच सुरू झाल्या असतील, तर “मी निर्णय घेतला” या भावनेचे स्थान काय?
आचार्य प्रशांत यांचा युक्तिवाद मात्र फक्त काही मिलीसेकंदांपुरता मर्यादित नाही.
ते एक साधे उदाहरण देतात—पाणी पिण्याचे.
समजा, एखाद्या व्यक्तीने काही तासांपूर्वी कॉफी प्यायली. आता ती वारंवार पाणी मागत आहे. या क्षणी तिला असे वाटते की,
“मला आत्ता तहान लागली आहे आणि मी स्वतःच्या इच्छेने पाणी मागत आहे.”
पण आचार्य प्रशांत विचारतात—ही तहान अचानक या क्षणी निर्माण झाली का?
काही तासांपूर्वी घेतलेल्या कॉफीचा त्यावर परिणाम नाही का?
आणि कॉफी घेण्याचा निर्णयही त्यापूर्वीच्या अनेक घटनांचा परिणाम नव्हता का?
म्हणजे एका घटनेचा परिणाम दुसऱ्या घटनेत दिसतो. त्या दुसऱ्या घटनेचे कारण पुन्हा त्याआधीच्या घटनेत असते.
कारण आणि परिणामांची ही साखळी सतत मागे जात राहते.
कारण-परिणामांची अखंड साखळी
आपण म्हणतो, “मी हे केले.”
पण आपण केलेल्या कृतीमागे काय होते?
आपल्या मनातील इच्छा. त्या इच्छेमागे पूर्वीचे अनुभव. त्या अनुभवांमागे बालपण. बालपणामागे कुटुंब. कुटुंबामागे सामाजिक वातावरण. त्यापूर्वीचे संस्कार. शरीराची रचना. जैविक प्रक्रिया.
ही साखळी मागे नेत गेली तर ती आपल्या जन्मापर्यंत जाते.
आणि जन्मापूर्वी?
आपले आई-वडील. त्यांचे आई-वडील. त्यांचे पूर्वज. पुढे मानवी उत्क्रांती. एकपेशीय जीव. त्याही आधीचे जीवन. आणि शेवटी विश्वाच्या सुरुवातीपर्यंत जाणारी कारणांची साखळी.
म्हणून एखाद्या क्षणी आपण जे करतो त्याला स्वतंत्र, पूर्णपणे स्वायत्त निर्णय म्हणणे कितपत योग्य आहे?
यातून आचार्य प्रशांत एक अत्यंत मूलभूत निष्कर्ष काढतात:
यांत्रिक पातळीवर पाहिले तर सर्व काही कारण-परिणामांच्या साखळीत घडते.
जन्म, प्रेम, विवाह आणि मृत्यू
या दृष्टीने पाहिले तर आपल्या जीवनातील अनेक गोष्टींबाबत आपल्याला “मी ठरवले” असे वाटते; परंतु त्या किती स्वतंत्र आहेत?
आपला जन्म आपण ठरवत नाही.
आपली वाढ आपण ठरवत नाही.
तारुण्यातील जैविक बदल आपण ठरवत नाही.
आपल्याला कोणावर प्रेम वाटेल यामध्ये हार्मोन्स, मानसिकता, अनुभव आणि परिस्थिती यांचा सहभाग असतो.
विवाह, संतती, कुटुंब आणि इतर अनेक जीवनघटना यांमध्येही असंख्य कारणे कार्यरत असतात.
आणि शेवटी मृत्यू.
आपण मृत्यू निवडून टाळू शकत नाही.
म्हणूनच प्रश्न अधिक तीव्र होतो:
जर प्रत्येक कृतीमागे कारणांची साखळी असेल, तर माझी स्वतंत्र इच्छा नेमकी कुठे आहे?
मग या साखळीला तोडता येते का?
येथे आचार्य प्रशांत यांच्या उत्तराचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग सुरू होतो.
ते म्हणतात—ही कारण-परिणामांची साखळी आपण कृतीने तोडू शकत नाही. पण आपण तिला जाणू शकतो.
आणि जाणण्यातच परिवर्तन आहे.
जेव्हा मला कळते की माझ्या कृती कशा घडतात, माझ्या इच्छा कुठून येतात, माझ्या प्रतिक्रिया कशा तयार होतात आणि माझे “मी” त्या सर्वांवर कसा दावा करते, तेव्हा माझ्यात काहीतरी बदलते.
काय बदलते?
“मी कर्ता आहे” हा दावा.
“मी करतो” आणि “ते घडते”
आपण नेहमी म्हणतो—
“मी हे केले.”
“मी हे ठरवले.”
“मी असे बोललो.”
“मी अशी प्रतिक्रिया दिली.”
“मी हा निर्णय घेतला.”
या प्रत्येक वाक्यात एक गृहीतक असते—एक ‘मी’ आहे आणि तो कर्ता आहे.
आचार्य प्रशांत यांच्या मते आत्मज्ञानाच्या दिशेने जाणारा महत्त्वाचा बदल म्हणजे हा कर्तेपणाचा दावा सैल होणे.
ते म्हणतात:
“हे मी करत नाही; हे घडत आहे.”
ही वाक्यरचना केवळ भाषेतील बदल नाही. ती स्वतःकडे पाहण्याच्या पद्धतीतील बदल आहे.
जर एखादी गोष्ट माझ्या नियंत्रणातून स्वतंत्रपणे कारणांच्या साखळीतून घडत असेल, तर “मीच कर्ता आहे” हा दावा कुठून आला?
कर्ता नसेल तर दुःख कोणाचे?
येथे विचार आणखी एका टोकदार प्रश्नाकडे जातो.
जर “मी कर्ता” ही भावना अहंकारातून निर्माण झाली, तर त्या कर्त्यालाच यश-अपयश, मान-अपमान, अपराधगंड, भीती आणि दुःख भोगावे लागते.
“मी केले.”
म्हणून—
“मी चुकलो.”
“माझे अपयश झाले.”
“माझ्याबरोबर हे का झाले?”
“मला असे का सहन करावे लागते?”
पण जर “मी कर्ता” हीच कल्पना तपासली आणि तिचा आधारच उरला नाही, तर दुःखाचा अनुभव घेणारा स्वतंत्र कर्ताही उरत नाही.
आचार्य प्रशांत दोन स्थितींमध्ये फरक करतात.
पहिल्या स्थितीत स्वेच्छा असल्याचा विश्वास असतो, पण त्याचबरोबर कर्तेपणाची भावना आणि त्यामुळे दुःखही असते.
दुसऱ्या स्थितीत स्वेच्छेचा अभाव समजतो, पण त्याचबरोबर कर्ताही उरत नाही आणि त्यामुळे दुःखाची पकडही सैल होते.
म्हणून त्यांच्या मते महत्त्वाचा प्रश्न “स्वेच्छा आहे की नाही?” एवढाच नाही.
खरा प्रश्न आहे—
“स्वेच्छेचा दावा करणारा ‘मी’ कोण आहे?”
अहंकार म्हणजे कर्ता
“मी पाणी मागतोय; ही माझी इच्छा आहे; हा माझा निर्णय आहे”—असे आपण म्हणतो.
पण त्या “मी”ला आचार्य प्रशांत अहंकार म्हणतात.
तो अहंकार स्वतःला स्वतंत्र कर्ता मानतो.
पण त्याला हे माहीत नसते की त्याच्या कृतींच्या मागे कितीतरी पूर्वघटना आहेत.
पाणी मागणारा “मी” म्हणतो, “मीच ठरवले.”
पण कदाचित काही तासांपूर्वी घेतलेल्या कॉफीने त्या प्रक्रियेत भूमिका बजावली असेल.
म्हणजेच आपण ज्या कृतीला स्वतःची स्वतंत्र इच्छा मानतो, ती अनेकदा आधीच सुरू झालेल्या प्रक्रियेचा पुढचा टप्पा असू शकते.
पण मग आत्मज्ञान कसे येणार?
येथे एक स्वाभाविक आक्षेप येतो:
“जर काहीही माझ्या हातात नसेल, तर मला आत्मज्ञान प्राप्त करण्याची निवड तरी मी करू शकतो का?”
आचार्य प्रशांत यांचे उत्तर सूक्ष्म आहे.
ते म्हणतात—आत्मज्ञानाची निवड तुम्ही करू शकत नाही.
कारण “मी आत्मज्ञान मिळवणार” असे म्हणणारा कर्ता पुन्हा तोच अहंकार आहे.
मात्र एक गोष्ट करता येते—
आत्मज्ञानाच्या आड येणे.
आपण सत्य समोर आले की त्यापासून पळू शकतो.
आपल्याला काही ऐकायचे नसते तेव्हा आपण विषय बदलू शकतो.
एखादी गोष्ट फार खरी आणि अस्वस्थ करणारी वाटली की आपण म्हणतो—
“हा विषय नको.”
“दुसरे काही बोलूया.”
“मला हे ऐकायचे नाही.”
म्हणजे आपण सत्य निर्माण करू शकत नाही; पण सत्याच्या जाणिवेला अडथळा आणू शकतो.
आपण आत्मज्ञानाला अडथळा कसा आणतो?
आपल्या आयुष्यात ही गोष्ट अगदी प्रत्यक्ष दिसते.
कोणी आपल्याला आपल्या जीवनाबद्दल अत्यंत प्रामाणिक गोष्ट सांगू लागले आणि ती ऐकणे आपल्याला कठीण वाटले, तर आपण विषय बदलतो.
कारण सत्य नेहमी सुखद नसते.
आपण अनेकदा अज्ञानात राहणे पसंत करतो.
“मला सांगू नकोस.”
“हा विषय सोड.”
“मला हे माहीतच नको.”
ही वृत्ती म्हणजे स्वतःच्या जाणिवेला स्वतःच अडथळा आणणे.
म्हणूनच आचार्य प्रशांत म्हणतात—तुम्ही realization घडवून आणू शकत नाही; पण त्याच्या मार्गातील अडथळा होणे थांबवू शकता.
प्रश्न: “वेदांत मर्यादित आहे” की आपणच मर्यादित आहोत?
संवादात पुढे वेदांताच्या मर्यादांबद्दल प्रश्न येतो.
वेदांताला “मर्यादित” म्हणणे योग्य आहे का?
आचार्य प्रशांत येथे एक सूक्ष्म भाषिक आणि तात्त्विक मुद्दा मांडतात.
मर्यादा ही वस्तूची नसून तिच्याकडे पाहणाऱ्याची असू शकते.
समुद्राकडे जाणारा मनुष्य जर फक्त पाण्याच्या पृष्ठभागावर नजर टाकत असेल, तर त्याला समुद्राची खोली कळणार नाही.
पण त्याची मर्यादा समुद्राची नाही.
तो ज्या उद्देशाने आणि ज्या खोलीने त्याच्याकडे जातो, तितकेच त्याला दिसते.
म्हणून वेदांत स्वतःला अमर्याद असल्याचा दावा करत नाही; तुम्ही त्याच्याकडे किती खोलवर जाता यावर तुमचा अनुभव अवलंबून असतो.
जर तुम्हाला महासागराची खोली जाणून घ्यायची असेल, तर तुम्हाला तिथे खोल जावे लागेल.
फक्त पृष्ठभागावरून पाहायचे असेल तर तेही शक्य आहे.
खऱ्या स्वेच्छेचे एक वेगळे स्वरूप
आता पुन्हा दोन पर्यायांच्या उदाहरणाकडे येऊया.
समजा माझ्यासमोर दोन रस्ते आहेत.
मी एक निवडतो.
आपण म्हणतो—ही माझी free will.
पण आचार्य प्रशांत विचारतात:
हे दोन पर्याय माझ्यासमोर आले कुठून?
माझ्या इच्छा, माझी भीती, माझे संस्कार, माझे अनुभव, माझे ज्ञान, माझी मानसिक अवस्था—या सर्वांनी त्या पर्यायांना माझ्यासाठी अर्थ दिलेला नाही का?
म्हणून खऱ्या स्वातंत्र्याची त्यांची संकल्पना वेगळी आहे.
ते म्हणतात की प्रकाशित किंवा जागृत स्वेच्छेत निवडणारा स्वतंत्र “कर्ता” नसतो.
समोर पंचवीस रस्ते असतील तरी जाणिवेच्या पातळीवर तुम्हाला एकच योग्य दिशा दिसू शकते.
बाकी पर्याय अस्तित्वात असले तरी ते तुमच्यासाठी पर्याय राहत नाहीत.
पंचवीस रस्ते, पण एकच दिसणारा मार्ग
कल्पना करा—तुमच्यासमोर पंचवीस रस्ते आहेत.
अज्ञानाच्या स्थितीत तुम्ही प्रत्येक रस्त्याकडे पाहता:
“हा घेऊ का?”
“तो घेऊ का?”
“यात जास्त फायदा आहे का?”
“लोक काय म्हणतील?”
“माझे नुकसान तर होणार नाही ना?”
अशा प्रकारे मन पर्यायांमध्ये हेलकावे खात राहते.
पण एखादी गोष्ट स्पष्टपणे समजली, तर बाकी पर्यायांचे आकर्षणच नाहीसे होऊ शकते.
तेव्हा तुम्ही “पंचवीसमधून एक निवडला” असे नसते.
तुम्हाला एकच योग्य दिसतो.
हीच realizationची खूण आहे, असे आचार्य प्रशांत सुचवतात.
स्वातंत्र्य म्हणजे अमर्याद पर्यायांमधून मनाप्रमाणे निवडणे नव्हे.
कधी कधी स्वातंत्र्य म्हणजे खोट्या पर्यायांचे आकर्षणच संपणे.
आत्मज्ञान कुठे शोधायचे?
“मग realization कधी येईल?” असा प्रश्न विचारला जातो.
आचार्य प्रशांत यांचे उत्तर अत्यंत साधे आहे:
तुमच्या स्वतःच्या जीवनात.
कुठेतरी दूर जाण्याची गरज नाही.
आत्मज्ञानासाठी दुसरे जग, गूढ अनुभव किंवा अलौकिक घटना आवश्यक नाहीत.
तुम्ही आज येथे का आला आहात?
तुम्हाला प्रश्न का पडला?
तुमच्या रोजच्या जीवनात काय घडते?
हीच तुमची साधना करण्याची जागा आहे.
अध्यात्म म्हणजे आपले प्रत्यक्ष जीवन
आचार्य प्रशांत यांच्या मते अध्यात्म म्हणजे गूढ, अदृश्य आणि अलौकिक गोष्टींचा शोध नव्हे.
अध्यात्म म्हणजे—
माझे जीवन.
माझ्या वेदना.
माझे दुःख.
माझे अपयश.
माझे संबंध.
माझे प्रेम.
माझे ब्रेकअप.
माझ्या इच्छा.
माझ्या भीती.
माझी असुरक्षितता.
माझी महत्त्वाकांक्षा.
माझी तुलना.
हेच अध्यात्माचे क्षेत्र आहे.
सकाळी उठण्याची इच्छा नसणे, आंघोळ करावीशी न वाटणे, ऑफिसला जाण्याची अनिच्छा, गुणांची चिंता, इतरांच्या गुणांशी तुलना, स्वतःच्या पगाराची काळजी आणि त्याहूनही अधिक दुसऱ्याच्या पॅकेजची चिंता—हेच आपले खरे जीवन आहे.
आणि याच जीवनाकडे खोलवर पाहणे म्हणजे आत्मज्ञानाच्या दिशेने जाणे.
अध्यात्म म्हणजे चमत्कार नव्हे
यामुळेच आचार्य प्रशांत अशा अध्यात्मावर टीका करतात जे सतत गूढ आणि अलौकिक गोष्टींच्या शोधात असते.
-- कोणीतरी दुसऱ्याचे मन वाचू शकतो.
-- एखादी विशिष्ट वस्तू घरात अमूक दिशेला ठेवली, घरात ऊर्जा निर्माण होते.
-- अदृश्य, गूढ शक्ती आसपास फिरत आहेत, त्यांना प्रसन्न केले तर भाग्य मिळेल.
-- अमूक ग्रंथाचे पारायण केल्यास अमूक फळ मिळते.
अशा कल्पनांमध्ये अध्यात्माचा खरा प्रश्न हरवून जातो, असे त्यांचे म्हणणे आहे.
अध्यात्माने माझे जीवन समजायला हवे.
माझे दुःख का निर्माण होते?
माझ्या इच्छा मला कुठे नेत आहेत?
मी स्वतःबद्दल कोणत्या कल्पना करून घेतल्या आहेत?
मी दुसऱ्याशी तुलना का करतो?
मी बाह्य मान्यतेच्या मागे का धावतो?
हे प्रश्न महत्त्वाचे आहेत.
'चांगले आणि वाईट - याही कल्पना आहेत
संवादातील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा जन्म आणि परिस्थितीशी संबंधित आहे.
प्रश्न असा होता:
“मी कुठे जन्मलो हे माझ्या हातात नाही. मग माझे दुःखही माझ्या हातात नसते. गरीब घरात जन्मलो तर दुःख वेगळे, श्रीमंत घरात जन्मलो तर वेगळे—मग?”
आचार्य प्रशांत येथे “चांगले” आणि “वाईट” या संकल्पनांवरच प्रश्न उपस्थित करतात.
आपण गृहीत धरतो की श्रीमंत घरात जन्म घेणे म्हणजे चांगले आणि गरीब घरात जन्म घेणे म्हणजे वाईट.
पण हे निश्चित सत्य आहे का?
आपल्याला ते कसे माहीत?
श्रीमंत जन्म म्हणजे खरोखर चांगले जीवन?
एखाद्या अत्यंत श्रीमंत कुटुंबात जन्मलेली व्यक्ती बाहेरून सुखी दिसू शकते.
पण तिचे जीवन आतून कसे आहे?
तिच्या मनात काय चालले आहे?
तिला समाधान आहे का?
तिला स्वतःची किंमत कशात वाटते?
ती इतका पैसा, वैभव आणि दिखावा का करते?
जर एखादी व्यक्ती खरोखरच आतून परिपूर्ण आणि समाधानी असेल, तर तिला सतत बाहेरून आनंदाचे प्रदर्शन करण्याची गरज का भासेल?
भव्य लग्नासाठी प्रचंड पैसा खर्च करण्याची आवश्यकता का वाटते?
या प्रश्नांमधून आचार्य प्रशांत एक मूलभूत मुद्दा मांडतात:
“श्रीमंत जन्म म्हणजे चांगला जन्म” ही वस्तुनिष्ठ सत्यता नसून एक मानवी संकल्पना आहे.
“Better” म्हणजे काय?
“हे त्यापेक्षा चांगले आहे”—असे आपण सहज म्हणतो.
पण “चांगले” म्हणजे काय?
एखादी गोष्ट दुसऱ्यापेक्षा “better” आहे असे म्हणण्यासाठी “better”ची व्याख्या करावी लागेल.
आणि त्या व्याख्येसाठी पुन्हा दुसऱ्या एखाद्या संकल्पनेचा आधार घ्यावा लागेल.
अशा प्रकारे आपण संकल्पनांच्या एका साखळीत अडकतो.
शेवटी लक्षात येते की “चांगले”, “वाईट”, “यशस्वी”, “अपयशी”, “मोठे”, “लहान”, “सन्मानाचे”, “हीन”—या अनेक संकल्पना माणसाने तयार केलेल्या आहेत.
आणि माणसाने तयार केलेल्या संकल्पनांना माणूस प्रश्न विचारू शकतो.
वेदांत आपल्याला “अनादर” शिकवतो?
आचार्य प्रशांत यांचा येथे “disrespectful” हा शब्द विशेष अर्थाने येतो.
वेदांत माणसाला असभ्य किंवा उद्धट बनवत नाही.
परंतु तो प्रत्येक गोष्टीला आपोआप पवित्र, महान आणि अंतिम सत्य मानण्याची प्रवृत्ती कमी करतो.
जगातील प्रत्येक गोष्टीसमोर नतमस्तक व्हायचे नाही.
प्रत्येक सामाजिक संकल्पनेला अंतिम सत्य मानायचे नाही.
प्रत्येक प्रतिष्ठित व्यक्ती, संस्था, पैसा, पद, परंपरा किंवा सामाजिक मानक यांच्यासमोर भीतीने शरण जायचे नाही.
याचा अर्थ शिष्टाचार नाकारणे नव्हे.
याचा अर्थ असा—
“जगातील कोणतीही मानवी निर्मित गोष्ट इतकी महान नाही की तिच्यापुढे विचार करणेच थांबवावे.”
प्रश्न करणे म्हणजे नाकारणे नव्हे
येथे आणखी एक सूक्ष्म फरक महत्त्वाचा आहे.
एखाद्या संकल्पनेला प्रश्न विचारणे म्हणजे ती नाकारणे नव्हे.
आपण अनेकदा द्वैतात विचार करतो:
“जर हे मानायचे नसेल तर मग याच्या उलट मानायचे.”
पण आचार्य प्रशांत सांगतात—तुम्हाला एका टोकावरून दुसऱ्या टोकावर जायचे नाही.
तुम्हाला फक्त हे ओळखायचे आहे की—
“ही एक संकल्पना आहे.”
ती देवाने आकाशातून पाठवलेली अंतिम सत्यता नाही.
ती मानवी मनाने तयार केलेली समज असू शकते.
आणि संकल्पना म्हणून तिला तपासता येते.
मग जीवन विस्कळीत होणार नाही का?
या विचारावर आणखी एक आक्षेप येतो:
जर आपण प्रत्येक गोष्टीला प्रश्न विचारायला सुरुवात केली, तर मग दैनंदिन जीवन कसे चालेल?
सर्व सामाजिक संकल्पना प्रश्नांकित केल्या तर आपण निर्णय कसे घेणार?
आचार्य प्रशांत यांचे उत्तर असे आहे की संकल्पनेला प्रश्न विचारणे म्हणजे व्यवहार नाकारणे नाही.
फरक एवढाच आहे की आपण एखादी गोष्ट सत्य म्हणून स्वीकारतो की संकल्पना म्हणून वापरतो.
जाणीव म्हणजे जग सोडणे नाही.
ती जगाकडे अधिक स्पष्टपणे पाहणे आहे.
शेवटी उरते ती “न-करण्या”ची दिशा
आचार्य प्रशांत यांच्या उत्तराचा शेवट अत्यंत सूक्ष्म बिंदूवर येतो.
आत्मज्ञान ही अशी गोष्ट नाही की “मी ते करीन.”
कारण “मी करीन” असे म्हणणारा कर्ता पुन्हा तोच अहंकार आहे.
म्हणून आत्मज्ञानाच्या दिशेने जाण्याचा मार्ग अनेकदा काहीतरी नवीन करण्यापेक्षा काहीतरी थांबवण्याचा असतो.
खोट्या ओळखीला धरून ठेवणे थांबवणे.
स्वतःला कर्ता मानणे थांबवणे.
प्रत्येक सामाजिक संकल्पनेपुढे नतमस्तक होणे थांबवणे.
सत्यापासून पळणे थांबवणे.
स्वतःच्या अज्ञानाला जपणे थांबवणे.
आचार्य प्रशांत यांच्या शब्दांत याचा गाभा negation—नकार किंवा निवृत्ती असा आहे.
तुम्हाला काही महान निर्माण करण्याची गरज नाही.
कदाचित तुम्ही आधीपासूनच पुरेसे आहात.
फक्त स्वतःभोवती घट्ट पकडून ठेवलेल्या गोष्टी सोडण्याची गरज आहे.
निष्कर्ष
“स्वेच्छा आहे की नियती?” या प्रश्नाचे साधे उत्तर “हो” किंवा “नाही” असे देता येत नाही.
आचार्य प्रशांत यांची मांडणी प्रश्नालाच वेगळ्या पातळीवर नेते.
यांत्रिक जीवनात प्रत्येक कृती कारण-परिणामांच्या साखळीचा भाग आहे. माझे शरीर, माझे अनुभव, माझ्या इच्छा, माझे संस्कार, माझे वातावरण—हे सर्व माझ्या कृतींवर परिणाम करतात.
म्हणून “मी स्वतंत्र कर्ता आहे” हा दावा तपासण्यासारखा आहे.
पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे हा दावा करणारा ‘मी’ कोण आहे?
जर तो अहंकार असेल, तर त्याच्यासोबत कर्तेपणाची भावना येते आणि त्याच्यासोबत दुःखही येते.
जाणीव वाढली की कदाचित सर्व काही बदलत नाही; पण “हे मीच करत आहे” ही पकड सैल होते.
आणि इथेच स्वातंत्र्याची एक विलक्षण कल्पना समोर येते:
स्वातंत्र्य म्हणजे प्रत्येक क्षणी अनेक पर्यायांमधून मनाप्रमाणे निवड करण्याची शक्ती नव्हे.
कदाचित स्वातंत्र्य म्हणजे अशी स्पष्टता की खोटे पर्यायच पर्याय वाटेनासे होतात.
समोर पंचवीस रस्ते असतील, तरी जाणिवेला एकच मार्ग स्पष्ट दिसतो.
आणि आत्मज्ञान म्हणजे कुठेतरी दूर जाऊन मिळणारी गूढ अनुभूती नव्हे.
ते आपल्या अगदी साध्या, रोजच्या जीवनात आहे—
मी सकाळी का उठू इच्छित नाही?
मला दुसऱ्याचा पगार माझ्यापेक्षा अधिक का वाटतो?
मला मान्यता का हवी असते?
मी माझ्या दुःखाला इतके घट्ट का धरून ठेवतो?
मी सत्यापासून का पळतो?
आणि सर्वांत महत्त्वाचे—“मी” म्हणून ज्याचा मी सतत दावा करतो, तो नेमका कोण?
याच प्रश्नांकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याला आचार्य प्रशांत अध्यात्म म्हणतात.
आणि कदाचित त्यांच्या संपूर्ण प्रतिपादनाचा सार एका दिशादर्शक वाक्यात मांडता येईल:
“आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी काही महान करून दाखवण्याची गरज नाही; स्वतःच्या जाणिवेच्या आड येणे थांबवणे पुरेसे आहे.”
विडियोचा दुवा:
| लेखनविषय: | |
|---|---|
| लेखनप्रकार |
प्रतिक्रिया
स्वातंत्र्य म्हणजे अमर्याद…
स्वातंत्र्य म्हणजे अमर्याद पर्यायांमधून मनाप्रमाणे निवडणे नव्हे.
कधी कधी स्वातंत्र्य म्हणजे खोट्या पर्यायांचे आकर्षणच संपणे.
हे आवडले. मी पणासाठी अष्टावक्र गीतेचे साक्षीभावाचे तत्त्वज्ञान आवडते.