आवडलं. परवाच कुठल्यातरी प्रतिसादात शेतीच्या कामात वारीचा कोणताही अडथळा येत नाही हे पटवून देण्याचा प्रयत्न केला होता.

सारं नाही पण बहुतेक लिखाण पटतंय. सणांची निर्मिती आणि उद्देश दोन माणसांचे, परिवारांचे आणि पर्यायाने समाजाचे एकमेकांशी असलेले संबंध सुधारावेत, त्यातून एकमेकांना पूरक फायदा व्हावा हा होता आणि तो असला पाहिजे तरच तो खरा सण नाही तर सण आणि जत्रा ह्यात फरक काय राहिला. ही सारी दुर्दशा आततायी देखाव्यामुळे आलेली आहे. आपण प्रत्येक सण त्यातील देखाव्यापायी आणि पैशापायी खराब आणि फक्त खराब केलेला आहे. कशाला प्रत्येक सण विकत घेतलेल्या नव्या कपड्यांनी, मिठायानी साजरा करायाला हवा. विशेष करून प्रत्येक सणामागे जे पैशाचे जे शेपूट जोडले जाते ते आधी प्रत्येकाने बंद करायला हवे.

हा एक नवीनच व्ह्यू! रोचक आहे.

खूप नीट आणि कालक्रमाप्रमाणे लिहिल्याने अतिशय संगतवार लिहिलेला लेख आहे. आणि शेतकर्‍यांच्या दृष्टिकोनातून एक वेगळा विचारही आहे. पण अनेक गोष्टी पटल्या नाहीत. १. रावसाहेब सावकाराचा कावेबाजपणा हा एका धूर्त माणसाचा डाव आहे ज्याला चक्रधर फसला. त्यात सणाचे किंवा वारीचे कारण कितपत आहे हा चर्चेचा मुद्दा आहे. २. कापूस हे परंपरागत पीक नसावे असा अंदाज आहे. नगदी पीक म्हणून गेल्या काही दशकात वर आलेले आणि दुर्देवाने कर्जाच्या विळख्याने आणि आत्महत्यांमुळे कुप्रसिद्ध झालेले आहे. पूर्वी - अगदी दोन एकशे वर्षामागे इतक्या मोठ्या प्रमाणावर कापूस लावला जात होता का की ज्याचा शेतकर्‍याच्या आयुष्यावर परिणाम होईल आणि या सणवारांचा असा उलटा 'उपयोग' केला जाईल? ३. नागपंचमीला करंजी, लाडू, चकल्या -- बाप रे .. कल्पना नव्हती की गरीब शेतकर्‍यांकडे हा सण दिवाळीइतका मोठा असतो. पश्चिम महाराष्ट्रात कणकेचे गूळ किंवा पुरणाचे दिंड तेवढे पाटावरच्या नागोबाला पुजेला नैवेद्याला असतात. चुभुदेघे ४. राखी हे पूर्वी बहिणीला जरा माहेरवाशीण होण्याचे किंवा भावाला भेटण्याचे निमित्त होते. पंचक्रोशीतल्या नात्यागोत्यात खूप जास्त प्रवास खर्च होत नसावा. ५. बैलपोळा तीन दिवस हाही स्थानिक रिवाज असावा. ६. श्रावण व्रतवैकल्यांचा महिना. त्यात इतर खर्चिक सण कुठले असतात.. ७. दिवाळी ही सुगी साजरी करण्यासाठी असते असे पूर्वी वाचले होते. ८. संक्रांतीला सुगडात तेव्हाची पिके काही प्रमाणात ठेवून प्रतिकात्मक रित्या आलेल्या पीकाचा आनंद किंवा कृतज्ञता व्यक्त होते असे सांगतात. संक्रांतिलाही गुळाची पोळी, तिळगूळ.. काही प्रकार होतात. ज्यात खर्च होऊ शकतो! ९. होळी रे होळी पुरणाची पोळी.. इथेही साजरा करायला वाव आहे. १०. नंतर येतो गुढीपाडवा. वर्षाचा पहिला दिवस. गोडधोड करण्याची संधी.. ११. आकाशदिवे हे घरी बनवले जायचे.. खूप काही खर्चिक प्रकार २०-२५ वर्षांमागे नव्हता तर जेव्हा ही पद्धत पडली तेव्हाही नसावा. हे मुद्दे माझ्या अल्प माहितीप्रमाणे आहेत. शेतकर्‍यांच्या अडचणी / आयुष्य याचा अर्थात प्रत्यक्ष अनुभव नाही. त्यामुळे काही कमीजास्त असेल. पण एकूण मुद्दा इतकाच की सण हे बरेचदा त्या त्या ऋतूमानानुसार योजलेले आहेत. श्रावणात हवा खराब असताना वातूळ खाऊ नये याचे निर्बंध, दिवाळीत थंडी येते तेव्हा तेल लावून गरम पाण्याने शरीराची काळजी घेतली जाते, जानेवारीच्या कडाक्यात तीळ आणि गूळ शरीराला उष्णता देतात. अनेक अशा गोष्टी आहेत ज्या धर्मकर्तव्याचा / परंपरांचा मुलामा लावून दिल्या आहेत ज्यायोगे त्या पाळल्या जाव्यात आणि त्यामागचे कारण न समजताही सामान्य लोकांना त्याचा फायदा व्हावा. पण त्यात परंपरांची भर पडत पडत न पेलवणारे रुढींचे ओझे तयार होते. आणि मूळ उद्देश बाजूला राहून अशा प्रकारची विमनस्कता आणि डिटॅचमेंट (मराठी?) येते. कालमानाप्रमाणे योग्य त्या चांगल्या गोष्टी चालु ठेवून समाजाचे दडपण - peer pressure न ठेवता सण साजरे केले तर त्यातला आनंद घेता येऊ शकतो. प्रत्येक समाजघटक हा बाकी समाज माझ्यावर अन्याय करण्यासाठीच टपलेला आहे अशा विचारात राहिला तर त्यातून काहीच निष्पन्न होणार नाही. त्यामुळे लेख चांगला असला तरी हे तात्पर्य मात्र अजिबात पटले नाही : "परंतु शेतीमधल्या मिळकतीचा संचय शेतकर्‍याच्या घरात होताच कामा नये, शेतकरी कायमच कर्जबाजारी राहावा हा उद्देश स्पष्टपणे डोळ्यासमोर ठेवूनच सणांची निर्मिती आणि रीतिरिवाज अगदी प्राचीन काळापासून नियोजनबद्धरितीने आखल्या गेले आहे, हे उघड आहे. "

हुशार शेतकरी कधीच कर्जबाजारी होत नसतो ... आमच्या एकडे पश्चिम महाराष्ट्रात उस शेतकरी एकरी किमान १ -२ लाख (किमान) कमावतात !! कर्‍हाड कोल्हापुरच्या शेतकर्‍यांच्या दारात स्कॉर्पियो ...पजेरो लागल्या आहेत ... पंजाब मध्येही शेतकरी श्रीमंतच आहेत . बंगाल तमिलनाडु इथेही नक्कीच असतील ... शेतकर्‍याच्या कर्जबाजारी होण्याला इतर अनेक कारणे आहेत ... त्यातले एक हे सण आणि त्यावर होणारा पैशाचा अन वेळेचा अपव्यय हेही एक कारण असु शकेल अगदीच नाही असे नाही . "पण केवळ हेच कारण आहे" असं सुचित करणं ...एका विशिष्ठ चॅनलायझिंग पोलरायझिंग चा प्रकार वाटतो . अवांतर : शेतकर्‍यांची कर्ज बाजारी होणाची कारणे असा एक सर्वसमावेशक लेख लिहावा अशी विनंती आहे . त्यातही विशेष करुन आधुनिक शेतीविषयीचे घोर अज्ञान ह्यावर लेख अपेक्षित आहे .

गावोगाव असलेल्या बाजार समित्या शेतकर्‍याच्या वाटोळाला कारणीभूत अहे असा मत अहे

शेतकरी दारू पितात त्यात कोणता सण आडवा येतो? का शेतकरी दारू पित नाहीत?

' मढे झाकुनिया करती पेरणी ' - संत तुकाराम

सणापेक्षा लोक( शेतकरी आणि इअतर सर्व तशीच प्रवाह्पतित/ peer pressure खाली जगणारी सामान्य माणसं) लग्नसमारंभावर जास्त खर्च करतात असे निरिक्षण आहे. पण त्यासाठी लग्न्ससमारम्भ हा प्रकार सर्व्सामान्य माणसाला बुडवण्यासाठीच श्रीमंतांनी तयार केला गेलेला आहे, असं आपण म्हणणं योग्य नाही. वरच्या गोष्टीतल्या चक्रधराकडे 'विवेक' नाही याला बाकी कोण काय करणार?

मुटे साहेब - असा विचार करा, की चक्रधर सारखे मूर्ख शेतकरी आहेत त्यामुळे तुमच्या सारख्या शहाण्या शेतकर्‍यांचा फायदा होतो. मूर्ख शेतकर्‍यांमुळे उत्पादन कमी होत असेल आणि तुमच्या सारख्या शहाण्या शेतकर्‍यांच्या मालाला जास्त भाव मिळेल.

रोचक धागा. उलट-सुलट मते वाचायला मिळत आहेत, हे उत्तम. माझ्या माहितीप्रमाणे 'राखी' हा सण उत्तर भारतियांकडून आलेला असून मराठी लोकात फार पूर्वीपासूनचा नाही. माझ्या लहानपणी भाऊबीज असे, पण मध्यप्रदेशात रहात असूनही तिथल्या (इंदौरी उच्चार: 'तिथल्ल्या') मराठी लोकात राखी हा सण नव्हता. ... सिनेमा व दूरदर्शन मुळे राखीचे महत्व जास्त प्रचारित झालेले आहे.

जुन्या मराठी साहित्यात (लोकगीते, आत्मचरित्रे, धार्मिक साहित्य, आठवणी इ. सर्व) साहित्यात 'राखी' चा उल्लेख येतो का? असल्यास तो केव्हापासूनचा आढळतो, हे कुणाला ठाऊक असल्यास कळवावे. जुन्या सणांचे ठाऊक नाही, मात्र हल्लीचे अनेक 'डे' उदा. वालेंटाईन डे, फादर्स डे, मदर्स डे, एवढेच काय, 'हॅप्पी बर्थ डे' वगैरे मात्र निव्वळ गिफ्ट, कार्डे इ. विकले जावे म्हणून प्रचारित केले जात आहेत, असे वाटण्याजोगी परिस्थिति आहे. असे नित्य नवनवीन 'डे' प्रचारात येत आहेत.

"शेतकरी कायमच कर्जबाजारी राहावा हा उद्देश स्पष्टपणे डोळ्यासमोर ठेवूनच सणांची निर्मिती आणि रीतिरिवाज अगदी प्राचीन काळापासून नियोजनबद्धरितीने आखल्या गेले आहे, हे उघड आहे " अतिशय विद्वत्तापूर्ण लेख.

लेखाची मांडणी आवडली. सर्वच पटले नाही. पण लेखनातल्या काही पैलूंना दाद दिली पाहिजे. बाकी,मागे गेलेल्या चार लेखांची लेखमालिका या निमित्तानं विसरता आली. धन्स :) दिलीप बिरुटे

ब-याचश्या मुद्याशीं सहमत..

शेती करण्याशी दुरान्वये संबंध नाही पण तरीही बरेचसे मुद्दे पटतात. तथापि सणवार, अन्त्य्संस्कारातील खर्च, लग्न कार्यातील खर्च...हे ग्रामीण भागातील प्रमुख ..(top ३)मुद्दे आहेत असे ऐकतो... शेतीसाठी काढलेले कर्ज निदान येणाऱ्या उत्पन्नाशी निगडीत आहेत ... परंतु वरील गोष्टींसाठी काढलेली कर्जे पूर्णपणे अनुत्पादक खर्च आहेत तेही वार्षिक उत्पन्नाच्या कित्येक पट बाय द वे...सावकाराकडे कर्ज काढणारे शेतकरी कोण? (काही एकर) जमिनीचा मालक / काम करणारा मजूर कि आणिक कोणी?....

आमचा एक आय टी मधला मित्र सांगत होता. आपल्या घरातल्या सणांना सुटी मिळत नाही. पण परदेशी सणांना मात्र मिळते. सगळं क्लायेंटच्या मनावर. अमेरीकन, युरोपियन क्लायेंट असेल तर ख्रिसमस, बॉक्सिंग डे, थँक्सगिविंग वगैरे. आखाती देशातला असेल तर त्यांचे सण, उपास तापास, आखाती व्रतवैकल्ये वगैरे महत्त्वाचे.

गोष्टीचे तात्पर्यः नास्तिक लोक लबाड आणि श्रीमंत सावकार वगरै असतात. आस्तिक लोक बावळट आणि गरीब असतात! =))

लेखातील मुद्दे कै च्या कै आहेत. सण म्हणजे सरकारी फतवा नाही कि सगळ्यांनी पाळलाच पहिजे. एखाद्या शेतकर्याला जमा नसेल तर त्याने करू नये. उगाच शेतकरी म्हणून पुळका आणू नये.

१०००-२००० वर्षांपूर्वी निर्माण झालेले 'सामाजिक सण' आणि आजची 'शेतकीय अर्थव्यवस्था' असे शब्द एकत्र जोडले कि लोकांना रोचक वाटतील असा शेकडानी गोष्टी सांगता येतील. मुटेसाहेबांचा लेख 'गरीब' शेतकार्‍यांनी आजच्या घडीला काहीच 'मनोरंजनात्मक्/उत्सवात्मक' करू नये इतके सांगून थांबवता येतो. पण वाचकांना नसलेले ज्ञान लेखात पाहिले कि वाचक इंप्रेस होतात आणि मग त्यांना तो मुद्दाच 'काही कारण नसताना' पटू लागतो. बोनस मिळण्याची वेळ आणि नोकरदारांनी विमा/गुंतवणूक/लग्नकार्य्/पर्यटन्/जबरदस्त खरेदी करण्यावर असाच जबर्‍या लेख लिहिला जाऊ शकतो आणि वाचकांना इंप्रेस करत कंपन्या हे सगळं कसं 'गैर' वळी होत असतं हे पटवता येऊ शकतं.