जीवधन नाणेघाट - भाग २.

जीवधन नाणेघाट - भाग १

आता आम्ही निघतो ते २००० वर्षांचा इतिहास असलेल्या प्राचीन वहिवाटीच्या मार्गावर असलेल्या नाणेघाटात जाण्यासाठी.
नाणेघाट हा बहुत प्राचीन म्हणजे किती तर सुमारे दोन हजार वर्षांपासूनचा. फार पूर्वीपासून कोकणातील चेउल(चौल), शूर्पारक (नालासोपारा) इ. बंदरांतून देशोदेशीचे व्यापारी माल घेउन येत. व्यापार्‍यांच्या तांड्यांना सार्थवाह म्हणत. सह्याद्रीच्या प्रचंड भिंती त्यांच्या वाटा अडवत. सह्याद्री लंघून पुढे जाण्यासाठी ठिकठिकाणी या दुर्गम भिंतींतून घाट खोदण्यात आले. यापैकी सर्वात महत्वाचा तो नाणेघाट. कारण हा घाट जोडतो तो सातवाहनाची उपराजधानी असलेल्या जुण्णनगर उर्फ जुन्नर ला व त्यापुढे तो थेट पोहोचतो ते त्यांच्या वैभवशाली राजधानीला. प्रतिष्ठानला. आताच्या पैठणला. साहजिकच हा घाट सह्याद्रीच्या इतर सर्व घाटांपेक्षाही जास्त वहिवाटीचा त्यामुळेच सर्वोत्तम बांधणीचा. पाण्याची विपुल टाकी असलेला.
सह्याद्रीचा उभ्या कड्यातील एक घळ फोडून हा घाट तयार केला गेला. छिन्नी, हातोडा या साधनांनी इथल्या भिंती तासल्या गेल्या त्यांच्या खुणा येथे आजही स्पष्ट दिसतात. तेच दगड इकडे पायर्‍यांसारखे रचले गेले. वळणावळणांवर दगडांचेच बुरुज रचले गेले. तहानलेल्या वाटसरूंसाठी ठिकठिकाणी पाण्याची टाकी खोदण्यात आली. जकात गोळा करण्यासाठी दगडी रांजण उभारण्यात आला. घाटावर चौकीची ठिकाणे निर्माण करण्यात आली. एव्हढा महत्वाचा घाट असल्यामुळे त्याचे संरक्षणासाठी अनेक किल्ले उभारण्यात आले. जीवधन सगळ्यात जवळचा साथीदार. पुढे निमगिरी, हडसर, चावंड, हटकेश्वर, शिवनेरी, नारायणगड असे बलदंड किल्ले निर्मिले गेले. सार्थवाह, बौद्ध भिक्षू यांच्या विश्रांतीसाठी इथले अनेक डोंगर कोरून लेणी बनवण्यात आल्या. जुन्नर परिसरात महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लेण्या आहेत. तर असा हा प्राचीन अत्यंत वर्दळीचा घाटमार्ग.
आम्ही जीवधनच्या पश्चिम दरवाजाने उतरलो आणि अर्ध्या तासातच नाणेघाटापाशी पोहोचलो. नानाचा अंगठा आणि त्याशेजारील डोंगर फोडून नाणेघाट बनवण्यात आलाय. खिंडीच्या तोंडाशीच जकातीचा दगडी रांजण व बाजूलाच काही जुन्या बांधकामाचे अवशेष आहेत. जवळच एका छोट्याश्या गुहेत गणपतीची मूर्ती आहे. नाणेघाटाच्या नळीत प्रवेश केला. सुरुवातीला अतिशय तीव्र उतार आहे. दगडानींच तो बांधून काढला आहे. पुढे अतिशय खोल दरी भिववून टाकते. नळी ओलांडताच आपण एका मोठ्या गुहेपाशी येतो. नानाच्या अंगठ्याच्या पोटातच ही गुहा बांधून काढलेली आहे. शेजारीचा पाण्याची बरीच टाकी आहेत. ही गुहा म्हणजेच सातवाहनांचे देवकुल. सातवाहन सम्राट स्कंद सातकर्णी (का गौतमीपुत्र सातकर्णी?) याची पत्नी राणी नागनिका हिच्या अधिपत्याखाली नाणेघाट व इथली गुहा कोरण्यात आली. तसे ब्राह्मी लिपीतील शिलालेख या गुहेत कोरलेले आहेत. सातवाहनांच्या कुलातील व्यक्तीचे पुतळेही या गुहेत आहेत. सध्या फक्त त्यांचे पाय शिल्लक आहेत. यम, इंद्र, चंद्र, सूर्य या वैदिक देवतांचेही उल्लेख इथल्या शिलालेखात सापडतात.
गुहा सोडून थोडेसे खाली उतरून गेलो. आता नानाचा अंगठा डोके वर करून बघावा लागत होता. हा मार्ग पुढे थेट कोकणातील वैशाखरे गावाला जाउन मिळतो. मुंबईवरून येथे यायचे झाल्यास मुरबाड -वैशाखरे वरून घाट चढून वर यावे लागते.
परत घाट चढून वर आलो व नानाच्या अंगठ्यावर जाण्यास निघालो. १०/१५ मिनिटातच सोपी चढण चढून सुळक्यावर पोचलो. इथे सह्याद्रीच्या धारेला वळसा (curvature) असल्याने व त्यात नानाचा अंगठा मध्यभागी असल्याने फारच विस्तृत दृश्य दिसते. भीमाशंकर, सिद्धगड, गोरखगड, सर्वात उंच धाकोबाचे टोपीसारखे शिखर, सपाट माथ्याचा दुर्ग, जीवधन, वानरलिंगी हे डावीकडे तर उजवीकडे वर्‍हाडाचे सुळके, भैरवगड, हरिश्चंद्रगड ते घनचक्करची रांग हे सर्व दिसते. वर वावरताना जरा जपूनच कारण सर्व तिन्ही बाजूंनी हा कडा तुटलेला आहे.
नानाच्या अंगठ्याचे रौद्र सौंदर्य पाहाण्यासाठी अजून थोडे पलीकडे जाउन पाहावे लागते. इथून तो सरळसोट तुटलेला कडा दिसतो. याइथेही घाटमार्ग तयार करण्याचा प्रयत्न झालेला दिसतो पण ठिसूळ खडकांमुळे तो अर्धवट राहिलेला असावा. आता सूर्य मावळायला लागला होता. त्यामुळे आम्हीही निघायचे ठरवले. सुर्यास्त बघून आम्ही निघालो ते परत घाटघरला आलो. तिथून गाडीत स्वार व पुण्याला रात्री घरी.

नाणेघाटाची नळी

घाटातील दगडी मार्ग

गुहेतील ब्राह्मी लिपीतील शिलालेख

जकातीचा दगडी रांजण व त्यापुढील बांधकामाचे अवशेष.

नाणेघाटावरून दिसणारा विस्तृत प्रदेश

नानाच्या अंगठ्याच्या कडा डावीकडून

डावीकडे केले गेलेले घाट निर्मितीचे प्रयत्न

सूर्यास्ताच्या शेवटच्या क्षणी