अ हेरिटेज वॉक..

एक राहून गेलं. यजदानी बेकरीसमोरच्या फोटोत दिसणारी चौथी व्यक्ती, रामदासांच्या ऑफिसमधले श्री. रघू सावंत यांचाही या सफरीत वाटा आहे. प्रत्येक ठिकाणी कुठून, कसा फोटो चांगला येईल याची माझ्याहून त्यांनाच अधिक काळजी होती. लोकांच्या गर्दीत, कुणाला बाजूला होण्याची विनंती करत प्रत्येक क्लिक चांगला यावा म्हणून त्यांची जाम धडपड चालली होती. ड्रॅगनशी लढणार्‍या पुरूषाचं भित्तीशिल्प आत आहे हे त्यांनीच सांगितलं, आणि "खूप वर जाऊ नकोस, खाली यावंसं वाटणार नाही. एवढाच फोटो काढून निघूयात" हे ही वर ठेवून दिलं.

झालं? फोटो काढले, काम झालं? लिही, त्यांनी सांगितलेली स्टोरी सगळी.

मी तुला व्य. नि.तून लिहिण्याबद्दल विचारणारच होते.
सगळी छायाचित्रे छान.
एचेसबीसी ब्यांकेची इमारत फारच आवडली.
क्रोमाचीही मस्त आहे.

मस्त मस्त मस्त गो! या मुंबईच्या दर्शनासाठी ट्रेनच्या कितीही "सफरी" करायची तयारी आहे! विहिरी बुजवून टाकायचा सर्कारी प्रोग्राम मात्र आपल्याला नाय आवडला. :(

ह्म्म्म...मकमावशे, कधी गेलेलात म्हणे?

वर्णन/स्टोरी येऊ द्या अजून श्रामोंनी म्हटल्याप्रमाणे.

टाकलीत काडी?? आता क्रमशः सीरिजमधले खेळाडू होऊ नका.

जाता जाता: पारशी अग्यारीबद्दल कुणी सांगेल काय? काही फोटोज आहेत माझ्याकडचे. ते याच धाग्यात डकवू कि वेगळा धागा काढू??

हेरीटेज वॉक आवडला.
आता जायलाच पाहिजे परत अनुभवायला.

निसतेच फटू???
ष्टोरी कुट्टे गं बाय??

पारशी समाज मुंबईत फोर्ट आणि आसपासच्या भागातील रहीवासी असल्याने फोर्टमध्ये बर्‍याच ठिकाणी अग्यार्‍या आहेत. त्यापैकी मेट्रोजवळ-पारशी डेअरी समोर एक मोठी अग्यारी आहे. त्यानंतर दादाभाई नौरोजी रस्त्यावर दोन आणि पीएम रोड आणि बोराबाजारात एकेक अशा अग्यार्‍या आहेत. प्रत्येक अग्यारीसोबत एक सुखडीचे म्हणजे चंदनांच्या झिलप्यांचे एक दुकान असतेच. मी बराच वशीला लावून बघीतला पण अजूनही अग्यारीच्या आत जाता आले नाही. ह्या अग्यारीच्या बाहेर अनेक सुंदर शिल्पे बघायला मिळतात. मकताईनी जो विहीरीचा फोटो डकवला आहे तो बोरा बाजारातल्या अग्यारीच्या समोरचा आहे.
मकताईच्या इतर फोटोत थोडी भर घालतो. पहीला फोटो रहीमतुल्ला मॅन्शनचा आहे. या इमारतीच्या बाजूला बीएनपी पारीबाची फेमस फ्रेंच बँक बिल्डींग आहे. त्यानंतरचा फोटो ग्रेशमचा आहे. फोटोत जेथे स्टेट बँक दिसते तेथे आधी ग्रिंडलेज बॅक होती.
(या बॅंकेत मी काय केले ते दलाल स्ट्रीटच्या सहाव्या धाग्यात आहे.)मार्शल बिल्डींग समोरच्या कोनात आहे.
हाँगकाँग बॅक जेथे दिसते ती इमारत आधी ब्रिटीश बॅंक ऑफ मिडल इस्टची होती. त्याच्या बाजूला आहे ते ब्रॅडी हाऊस. एलफिस्टन बिल्डींग आणि एलफिस्टन सर्कल अशा या सगळ्या इमारती हॉर्नीमन सर्कलच्या सभोवताली आहेत.
या सगळ्या इमारती अजूनही बर्‍याचशा चांगल्या अवस्थेत आहेत याचे कारण म्हणजे सेव्ह बॉंम्बे नावाच्या संस्थेने अथक प्रयत्न करून या इमारती हेरीटेज म्हणून जतन करण्याचे आदेश सरकारतर्फे करवले आहेत. त्यामुळे टाईम्स ऑफ इंडीयाच्या इमारतीपासून जवळ जवळ एक मैलाच्या परीसरातल्या बर्‍याचशा इमारतींवरचे जाहीरात फलक काढले गेले आहेत. दुरुस्ती करण्यापूर्वी प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझीयमच्या कस्टोडीयनची परवानगी घ्यावी लागते. प्रेमरतन व्होरा नावाच्या गृहस्थांनी या कामात मोलाची भर घातली आहे.
उद्या आणखी माहीती विहीरींबद्दल टाकतो.

सीटीओच्या इतक्या जवळ गेल्ता होय? अन मग तिथला वडापाव बद्दल काहीच उल्लेख नाही. :-(
अजुनही मिळतात का हो काका तिथे वडापाव ?

_/\_

मला माझ्याच गावाची सफर घडली! हा भाग अक्षरशः पालथा घातलाय एके काळी! दिवसचे दिवस भटकलो आहे या भागात. अक्षरशः पडिक. या सगळ्याच इमारती बघितल्याही आहेत. सोनेरी दिवस होते ते. पण आज त्या सोन्याला परत झळाळी चढली. रामदासांमुळे. नवीन ओळख घडली माझ्याच गावाची.

रामदास / मकी, धन्यवाद!

मके, फोटो मस्तच पण सोबतच वर्णन त्रोटक झालंय... जरा टायपायचा आळस दूर कर ;)

मुंबईमधे फारच कमी वेळा जाणं झालंय आणि त्यामु़ळेच तिथल्या भागांची जास्त माहिती नाहिच. पण हे फोटो बघून फोर्ट भाग मिनी युरोप असल्यासारखं वाटतंय :)
HSBC ची इमारत तर अगदी इथल्या HSBC च्या इमारतीसारखीच दिसतेय आणि चर्चची मागची बाजूसुद्धा!

रामदास काका / श्रामो / मकी, कुणीतरी या भागाच्या इतिहासावर लेख येवू द्या.

रामदासांबरोबर मुंबैची सैर (उपनगरातले लोक अजूनही खाडीपलीकडे जाताना 'मुंबैला चाललो'च म्हणतात) हे म्हणजे (पुलंची उपमा उसनी घेऊन सांगायचं तर) जवळजवळ डायरेक्ट कृष्णाच्या* तोंडून गीता ऐकण्यासारखंच :). पूर्वी नवलकरांचे लेख वाचून जसं मुंबैतल्या परिचित जागांबद्दल नव्याने माहिती मिळायची, तेच बिवलकरांच्या लेखांबद्दलही म्हणावे लागेल.

बाकी याझदानी बेकरीचे फोटू पाहून अं.ह. झालो. मावा केकचे फोटू न टाकल्याबद्दल मकामावशींचे (आणि त्यांना 'ब्रिटानिया'त न घेऊन गेल्याबद्दल रामदासांचे आभार - नाही तर इनोचा स्टॉक कमी पडला असता :)).

*किंवा द्वारकानाथ

छान पण ही तर फोर्टची उडती झलक झाली. आमची कॉलेजेस आणि युनिव्हरसिटी, पीड्ब्युडीची इमारत, स्कुल ऑफ आरकीटेक्चर आणि इतर बर्‍याच सुंदर इमारती आणि स्मारकं तुमच्या सुंदर फोटोग्राफीची शिवाय राहीली आहेत. भारतात गेल्यावर फोर्टमधली फेरी न चुकता केवळ जुन्या आठवणींसाठीच असते. जुन्या आठवणी आल्या म्हणुन लिहीते, कॉलेजला असताना उपवासाच्या दिवशी फोर्ट मधल्या केळकर उपहारगृहातला साबुदाणा वडा आणि इतर दिवशी हायकोर्टाच्या इमारतीजवळच्या मिल्कबार मधल्या खिमा पॅटिसची चव अजुन आठवते. आता ही दोन्हीही ठिकाणं त्यांच्या पुर्वीच्या ठिकाणी नव्हती. परंतु ह्या किल्यांसारख्या अजस्र इमारतींना मरण नाही. आणखी फोटो आणि दुर्मिळ माहीती येत राहो.

धन्स मकीकाकू,

श्रा. मों.च्या लेखावर रामदासकाकांची पोतडी म्हणालो ते काही खोटं नाहीये....!

कुणीतरी म्हटल्याप्रमाणं प्रत्येक माणसामध्ये असलेलं लहान मूल त्याचं कुतूहल जागं ठेवत असतं. प्रत्येक गोष्टीमागचा इतिहास जाणून घ्यायची ओढ असते पण ती दबली जाते, दबवली जाते. काय करायच्यात नस्त्या चौकश्या? चला पळा, वेळ कमी पडतोय, ऑफिस गाठायचंय, घर गाठायचंय, पैसा मिळवायचाय ... इ.इ. एक ना अनेक गोष्टी.
या कुतरओढीत सगळं संपतं.
काही थोडेच लोक्स हे सगळं जाणून भूतकाळ नुसता जाणूनच घेत नाहीत तर तो जपतात देखील आणि नुसता जपत नाहीत लोकांसमोर पेश करतात एखाद्या जादुगारासारखा. रामदास काका त्या फार थोड्या लोकांतलेच एक.
येर्‍हवी कबूतर किंवा ससा आपण बघतोच की, जादुगाराच्या टोपीतून आला की वेगळा वाटतो ना?
तस्संच आहे हे प्रकरण!

मुंबई दर्शन मधे हे सगळे दाखवतात क ? :)

अमोल केळकर

रामदासांचं लेखन जसं निगुतीनं वाचायचं, तसंच त्यांच्याबरोबर फिरताना हे बघायचंय, ते पण बघायचंय अशी घाई उपयोगाची नाही. प्रत्येक इमारतीसमोर उभं राहाय्चं, गोष्ट ऐकायची, त्यांनी सुचवलेल्या ठिकाणी शेंगदाणे खायचे, ताक प्यायचं, खारी-केक-बन मस्का खायचा आणि त्यांच्या सोबत आपण फक्त चालायचं. सगळी सूत्रं त्यांच्या हाती द्यायची.
आम्ही फक्त निळ्या शाईनं रंगवलेला भाग फिरलो.

नकाशातला न रंगवलेला भागही असाच कधीमधी रंगून निघावा याच इच्छेने मी हे लेखन क्रमशः असावं म्हणतेय. बाकी इमारतींच्या कहाण्या मला जितक्या आठवताहेत त्या श्रामोंनी आधीच लिहिल्यात. तेव्हा हे सगळं रामदासांकडूनच ऐकण्यात खरी मजा आहे.

छान !
आयुष्यातील काही दिवस/वर्ष या भागात घालवल्याने, त्या घटनेनांही उजाळा मिळाला ..
धन्यवाद ..

बोराबाजार मधील ती विहीर .. मला वाटते अजुन ही काहीतरी आहे तेथे थोडेसे आधी..
एकदम लक्षात येत नाहिये..

पुढील लेखनाला शुभेच्छा !

या इमारतींचा इतिहास रामदासांकडून ऐकणं म्हणजे 'हरितात्यां'कडून शिवाजीचा इतिहास ऐकण्यासारखंच आहे! :)

(पुराव्यानं शाबीत) रंगा

छान. रामदास साहेबांबरोबर मुंबै फिरायचा योग कधी येईल कोणास ठाऊक........!

आमचे मित्र सहजराव यांनी अशाच काही इमारतीचा दुवा दिला आहे.

-दिलीप बिरुटे

वा वा वा

छान वृत्तांत.

नॉस्टाल्जिक व्हायला झाले.

खजिना आहे हा खजिना... रामदासकाकांसोबत पहायला मिळणं म्हणजे उत्तम नशीबच..

इथे मुंबईत रोजच्या येण्याजाण्यात दिसणार्‍या या इमारती.. पण मान वर करुन खांद्याच्या पातळीच्या वरचं काही बघायला कोणाला वेळ आणि सुकून नसतो..

अद्भुत आहे हे सगळं...

याझदानीची तर क्या बात.. लुसलुशीत ताजे बन लोणी फासून गरमागरम चहात बुडवून खावेत तर तिथेच... आता तिथे परत जाणं आलं...

धाग्याबद्दल धन्यवाद...

माझ्या अत्यंत जिव्हाळ्याच्या विषयावरील चांगला लेख, व प्रतिसादांतून रामदासांची माहितीपूर्ण टिपण्णी, दोन्ही आवडले.

ही परिक्रमा हॉर्निमन सर्कलच्या परिसरात झाली आहे. आता ती डी. एन. रोड, पी. एम. रोड, व त्याच्या उत्तरेस (टाईम्स, जे. जे; व्ही. टी)., तसेच पश्चिमेलाही इंस्टिट्यूट ऑफ सायन्स इ. कडे सरकूदे. मग त्यात अनेकानेक छान बिल्डींग्स येतील, त्यांच्यावरील माहिती येईल. वाट पहातोय.

काही वर्षांपूर्वी मटातून कुणीतरी माहितगार (बहुधा अरूण टिकेकर असावेत) मुंबईतील काही अनवट स्थळांविषयी सुंदर माहिती देणारे सदर चालवायचे. सध्या लोकसत्तेच्या पुरवणीतून अरूण पुराणिक हेही मुंबईच्या इतिहासाविषयी एक सदर चालवीत आहेत.

सध्या मी एका पूर्वी ब्रिटीश वसाहत असलेल्या शहरात रहातो. अर्थात येथे अशाच अनेक वास्तू आहेत, व कुठल्याही संवेदनशील, विकासीत देशात होते त्याप्रमाणे ह्या वास्तूंची व्यवस्थित निगा राखली जाते; त्यात ऑफिसेस, रेस्टॉररंट्स वगैरे अनेक आस्थापने असतात तरीही त्या बकाल होऊ दिल्या जात नाहीत. आपल्या येथेही असा प्रयत्न आता केला जात आहे, हे वाचून बरे वाटले.

कधीमधी मुंबईस जाणे झाले की हमखास वेळात वेळ काढून फोर्टात फेरी मारणे होतेच. तो आनंद वेगळाच आहे. त्याच्या तुलनेत खास आपण डेव्हलप केलेले नरिमन पाँईंट व बॅक बे वगैरे भाग तद्दन बकाल वाटतात.

या भागातून अनेक वेळा जाण झालय
पण हे माहित नव्हतं
आता पुढच्या वेळी जाताना हा परिसर जीवंत वाटेल

घडविलेल्या चित्रप्रवासासाठी आभार! पुढील खेपेसाठी रामदासशेठ कडे नंबर लावला आहे