भाजे लेणीतील गूढ शिल्प

छान माहीती दिली आहे वल्ली आणि लेणींचे प्रचि सुद्धा उत्तम.
मी प्रत्यक्ष अशा लेंण्या कधीच पाहील्या नाहीत, परंतु त्या दगडांमधील विभिन्न आकारात पद्धतशीर कोरलेल्या लेण्यांबद्दल मला सतत एक औत्सुक्य नक्कीच वाटत आले आहे.

वल्लीशेठ,
बारकावे आधी पकडण्‍याच्या आणि नंतर समजावून देण्याच्या शैलीला सलाम!
लेख पूर्ण होईपर्यंत मूर्तींच्या आसपासच कुठेतरी फिरतोय असे वाटले.
कृपया खूप फिरा, खूप लिहा.
हेरिटेज हेरिटेज म्हणतात तो हाच आणि त्यातलं एवढ्या नजाकतीनं समजाऊन देऊ शकणारे फार विरळा.

सुरेख चित्रे, आणि विचार करण्यासारखी मते आहेत. धन्यवाद. पण या लेण्यांत मांधाता का हे गूढ मला उलगडलेले नाही.

मला अर्थ कळला आहे असे म्हणायचे नाही. पण मला वाटते दोन्ही चित्रांमध्ये कोसलाचा राजा प्रसेनजित दाखवला आहे. राजा पासेनदी किंवा प्रसेनजित हा बुद्धाचा अनुयायी होता असे अनेक कथांमध्ये आले आहे. प्रसेनजित या लेण्यांमध्ये दाखवला असल्यास आश्चर्य वाटायला नको.

पहिले - मधल्या दाराकडे बघताना डावीकडचे - चित्र:

मधील एका शिल्पात एका राजाचे वरील पटांप्रमाणेच चार घोड्यांच्या रथावरचे काम आहे. हे प्रसेनजिताचे चित्र आहे असे समजले जाते.

http://www.ibiblio.org/britishraj/RhysDavids/img/p009Fig1KingPasenadi.j…

यात भर अशी असू शकते की

तसेच उजवीकडचे चित्रही प्रसेनजिताच्या आयुष्यातील कथेबद्दलचे आहे असे वाटते.

http://www.tipitaka.net/tipitaka/dhp/verseload.php?verse=327
कथा थोडक्यात अशी की पावेयक म्हणून एक हत्ती होता. म्हातारा झाल्यावर पाणी प्यायला गेला आणि चिखलात अडकला. हे कळल्यावर राजा प्रसेनजिताने त्याला बाहेर काढायला एक माहूत पाठवला. या माहुताने सैन्यात वीरश्री चढवण्यास योग्य अशी वाद्ये गोळा करून एकच कल्लोळ माजवला. यामुळे या हत्तीला असे वाटले की लढाई सुरू झाली, आणि त्याने सर्व शक्तीनिशी स्वत: ला चिखलातून उचलले आणि तो सज्ज झाला. बुद्धाने यावर बौद्ध भिख्खूंना असा उपदेश केला की ज्याप्रमाणे हत्तीने स्वतःला चिखलातून बाहेर काढले तसेच तुम्हीही उठा, अनैतिकतेच्या कर्दमातून बाहेर पडा.

--- पण तरी उजवीकडील चित्राबद्दल माझ्या मनात थोडा संभ्रम आहेच.
हे चित्र अजातशत्रूचेही असू शकते. मगधाचा राजा अजातशत्रू हा कोसल देशाच्या प्रसेनजिताकडून हरला, मग प्रसेनजिताने त्याला आपली मुलगी दिली. याचा ठमठमाट जास्त असल्यानेही वाद्ये, ताशे ढोल आणि सगळे असू शकते.
पण झाडाला लोंबकाळणारे नागरिक म्हटले आहेत. त्यावरून पहिली गोष्ट अधिक योग्य वाटते. प्रसेनजिताचा बुद्धाशी अधिक जवळून संबंध होता असे वाटते त्यावरून ह्या दोन्ही कथा प्रसेनजिताशी संबंधित असाव्यात असा माझा समज झाला.

छान छान माहितीपूर्ण लेख!

छान.

चान चान !!

मावळात २५ वर्षे व हवेलीत २३ वर्षे राहूनही भाजाला जाणे झाले नाही याची मनस्वी शरम वाटते. सोमनाथपूर ऐहोल, पत्तदकल, बेलूर हळेबीड
कोणार्क, पुरी खजुराहो सगळे पाहिले पण का बुबा हे राहिले ?
वल्ली बुबा कमाल आहे ! मी व्यक्ति आहे पण तू " रिअल" वल्ली आहेस राव !

वल्लींचा धागा आणि चित्राताईंचे प्रतिसाद दोन्ही ज्ञानात भर घालनारे आहे. लगे रहो!

वाह वल्लीशेठ !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
एकदा तुमच्यासोबत लेणी बघायला याव लागेल. लेणी बघण्याची नजर आणि समजुन घेण्याची थॉट प्रोसेस मिळेल आम्हाला. :)

निशब्द ... काही बोलु शकत नाही.. सुंदर लेख
अवांतरः

मागच्याच आठवड्यात केलेल्या कार्ला लेण्या येथे देण्याचे योजीले होते ..
पण आधी मनरावचा धागा आणि आता तुमचा हा सुंदर धागा त्यामुळे आता डायरेक्ट राजगडचा च वृत्तांत देतो ..

एकदम मस्त...विश्लेषण....

ज्यांना या विषयात रस आहे, त्यांनी फेसबूक वर या ग्रूपवर सभासदत्व स्विकारावे.
http://www.facebook.com/groups/331575973297/
Ancient monuments of India a Photo Journey.

वल्ली, तुझ्या शिल्पे बघण्याच्या नजरेला सलाम.
अरे जन्म गेला रे आम्चा शेजारची वेरूळची भव्य शिल्प बघण्यात अन् कार्ल्या भाज्यालाही चकरा झाल्या.
पण नाही रे बाबा, हे असले इतके बारकावे काही लावता नाही आले.
आम्ही पडलो पढतपंडित. निरिक्षणशक्ती दे रे बाबा आम्हाला थोडी.

चित्रातैंचाही प्रतिसाद वाचनीय.

आणि हो, वल्लीला औ.बदला यायचे माझे आमंत्रण, साला वेरूळ- अजिंठ्यास चल. मी स्पॉन्सर करतोय(आणि त्यानिमित्ताने फुकटाचा गाइअड मिळवतोय;) )

लई भारी माहिती अन चर्चा, वल्लीशेट धन्यवाद.

नोंदी ठेवण्यात कायम कमी पडणार्‍या भारतीयांनी शिल्पाच्या रुपात इतिहास नोंदवला आहे हे आपले भाग्य. कधीतरी कुणी ह्याची उकल करेल अशी आशा.

वल्लीशेट, कुठून मिळवली ही अभ्यासू वृत्ती? आपल्या तपश्चर्येला सलाम. तुमचे थोडेतरी गुण आमच्यात असायला हवे होते.
सुंदर लेख.

नेक्स्ट टायमाला लेणी बघायच्या वेळी आमंत्रण द्यायचं हं :) . अथवा एखादा केवळ लेण्यांसाठी असा थोडासा मोठा (७-८ दिस ? ) ऐतीहासीक ट्रेक्/ट्रीप्/कट्टा काढाच.

इंडियाना जोन्स, मस्तच लेख. ती शिल्पे आमच्यासारखे लोक बघतात, फोटो काढून गप्प बसतात, पण इतकी बारकाईने बघून त्यावर विचार करणं हे फक्त वल्लीसारखे लोक करू जाणे!

छान च रे , ईंडियाना वल्ली ! ;)

नेहमी प्रमाणेच नतमस्तक -----^---- :) अप्रतिम एकदा यायलाच हवे तुमच्या = लेणी बघायला..

छान माहिती . धन्यवाद.

मस्त ...

खूपच अभ्यासु लेख वाटला ..
विश्लेषण अतिशय स्पष्ट...

खूप छान ..
पूढच्या लेखनाला शुभेछा.

वल्ली मित्रा,

चित्राताईंच्या या लेखामुळे हा धागा गवसला आणि तुझ्या अजून एका करामतीचे वाचन-नेत्र सुख मिळाले
सुंदर व माहितीपूर्ण लेख आणि तितकीच सुंदर छायाचित्रे :)

तबल्याचा "जन्म " भारतीय आहे हे वाचून बरे वाटले.
तुमच्या "दृष्टी" सलाम.

एकदा हंपीला चला म्हणतो .

वल्लीशेठ, जबर लेख. तबल्याचा फोटो ८ नं ला टाकलात तो विशेषत्वाने आवडला. नरहर कुरुंदकरांनी त्यांच्या "मागोवा" मध्ये भारतीय संगीताच्या इतिहासात स्पष्ट लिहिले आहे की अमीर खुसरोने तबल्याचा शोध लावला हे साफ चुकीचे आहे. त्यांनी बरेच ग्रांथिक पुरावे दिलेत, पण त्याला आज अगदी निर्विवाद शिल्परूपी पुरावा मिळाला तुम्ही टाकलेल्या फोटोच्या रूपाने!!!ही घ्या टाळी:)*