भटकंती

वितंडगड (तिकोना) - भाग १

By दशानन  · 
लोहगडावरून नेहमी खुणवणारा तिकोना मागच्या वर्षी राहून गेला होता, पण काल योग होता, अगदी मागच्याच रवीवारी राजमाचीची सफर झाली असल्यामुळे शरीर जरी थकलेले होते तरी तिकोना म्हणाल्या म्हणाल्या परत शरीरात उत्साह संचारला व सकाळ सकाळीच स्वामी व मी बाईक वरून तिकोनाकडे वाटचाल चालू केली. इ.स.१६५७ मध्ये शिवाजीराजेंनी हा गड आपल्या साम्राज्यात घेतला, व नेताजी पालकर (इ.स.१६६०) येथील सर्वेसर्वा होते. या गडाची निर्मिती व त्याचा गतकाळासंबधात काहीच माहीती उपलब्ध नाही असे दिसते आहे. समोर तुंग तर, उजवीकडे दिसणारे लोहगड आणि विसापूर! व मध्ये पवनाचा भलामोठा जलाशय! अत्यंत रम्य असे ठिकाण असून तिकोनापेठ गावातून चालत जरी गेले तरी गडावर पोहचण्यासाठी एक तास पुरेसा आहे. गड चढण्यास खूपच सोपा आहे (पावसाळ्यात तेवढाच धोकादायक देखील). गडावर पाहण्यासारखे खूप काही आहे व गडाची निगा राखण्याचे काम शिवदुर्ग संवर्धन ही संस्था अतिशय उत्तम प्रकारे करत आहे. Image removed. लांबून दिसणारा तिकोना, याच्या अगदी समोर तुंग आहे. Image removed. तिकोनावर चढाई मार्ग. Image removed. चढाईच्यावेळी डावीकडे येणारी खोलवर दरी, येथे पाऊलवाट थोडी धोकादायक आहे,मुरूम असल्यामुळे निसरडी आहे ही वाट. Image removed. पहिल्या टप्पातील प्रवेशद्वार (भुयारी मार्ग असे देखील याचे नाव आहे.) Image removed. वेताळ दरवाजाच्या वरील भाग. Image removed. वेताळ दरवाजा Image removed. वेताळ मंदिर अवशेष Image removed. "पनवती"वर पाय देऊन उभा असलेला चपेटदान मारूती. Image removed. Image removed. गडावर ५ लेणी आहेत, त्यातील एक लेणं अपुर्ण असून ४ पुर्ण आहेत. आता तेथे तुळजाभवानी मंदिर आहे. समोर स्वच्छ पाण्याचं टाकं देखील आहे. Image removed. सुस्थितीतील चुन्याचा घाना. Image removed. बालेकिल्ला चढाईमार्ग Image removed. Image removed. Image removed. गडावर प्रवेश क्रमशः
पियुशा

फोटो सुरेख :)
चुन्याचा घाणा काय प्रकार आहे ?

५० फक्त

पुर्वीच्या काळी दगदी बांधकामे करताना, जोड देण्यासाठी , जिथे हल्ली सिमेंट वापरतात, त्या ऐवजी, चुना व गुळाचे मिश्रण वापरत. असा चुना अतिशय मुलायम मळुन घ्यावा लागत असे, आणि अर्थात हे येरागबाळ्याचे काम नव्हे.

या साठी, या फोटोत दाखवल्याप्रमाणे चुन्याचा घाणा असे, सर्व साधारणपणे शेतातले खळे ज्याप्रकारे काम करते तसेच हा घाणा देखील काम करीत असे.

याच्या मध्यभागी एक लाकडी / दगडी खांब असे, आणि त्याच्या पासुन एक आडवा लाकडाचा ओंडका असे, ज्याला वर फोटोत दाखवलेले दगडी चाक लावलेले असे, ते चाक त्याच्या खालच्या चाकोरीट बैलाच्या साहाय्याने फिरवले जात असे. व चाकोरीत चुना मळला जात असे.

पावसाळा वगळता वर्षभर हे काम चालु असे, उत्तम प्रतीचा १० पाट्या चुना तयार होण्यासाठी साधारणपणे एक दिवस लागत असे. किल्याचे बांधकाम सुरु करायचे निश्चित झाले की, पायाभरणी बरोबरच किंवा त्याआधीच चुन्याचा घाणा बांधला जात असे.

गावातील किंवा आसपासच्या परिसरातील मस्तवाल बैलांना / रेड्यांना / वळुंना शिक्षा म्हणुन, मस्ती उतरवण्यासाठी अशा चुन्याच्या घाण्यांना जुंपले जात असे. त्यांच्यासाठी, तेलाचा घाणा म्हणजे न्यायालयीन कोठडी तर चुन्याचा घाणा म्हणजे अंडा सेल असं समजु शकता.

चौकटराजा

चुन्याचा घाणा हा मी निदान १९६५ पर्यंत तरी पाहिलेला आहे. सिमेंटचे दुर्भिक्ष्य त्यावेळी ही होते. आता खेडेगावातही मोठ्या प्रमाणावर सिंमेट मॉर्टर वापरीत असल्याने घाणा ही मुद्दाम माहिती करून देण्याची चीज झाली.

चौकटराजा

दशानना दशानना करतो तुजसी प्रार्थना
भ्रमंती कर सर्वथा, असेच पुनः येउ दे ना !

पैसा

राज, फोटो सुपर्ब! माहिती जरा थोडक्यात आटपलीस पण आवडली!

बॅटमॅन

मस्तच फोटोज. आम्ही गेल्तो तेव्हा एक कुत्रं इमानेइतबारे गडाच्या माथ्यापर्यंत आल्तं आमच्या मागेमागे :) त्याला दिलं मग थोडं खायला. बाकी तिकोन्याला वितंडगड हे नाव कुठल्या ऐतिहासिक साधनात दिलेले आहे याबद्दल वाचायला आवडेल.

किसन शिंदे

मस्त काढले आहेत फोटो.

अजुन थोडी जास्त माहिती हवी होती.

दिवाळीपुर्वी एकदा जाऊन यायला हरकत नाही.

'वल्ली',
ऐकतोयस ना? ;)

प्रचेतस

मस्त फोटो पण वर्णन अगदी थोडक्यात आटपलेत राजे.

तिकोनाच्या मध्यातल्या त्या लेणी ब्राह्मणी शैलीतल्या असून सातवाहन व शिलाहार यामधील काळात कधीतरी खोदल्या गेल्या. किल्ल्याचा काळ तेव्हाचाच असावा. तिकोना हे टेहळणीचे एक ठाणे म्हणून बांधले असावे.

बालेकिल्ल्यातल्या दरवाजाच्या पोटात थंडगार पाण्याचे टाके आहे. त्याची चव अजूनही जिभेवर रेंगाळतेय.

jaypal

आवडलाच आता पुढिल भागाच्या प्रतिक्षेत

नाना चेंगट

पुढचा भाग कधी ???

चौकटराजा

आम्ही आपले काल तिकोना पाहून आलो .( गुगल अर्थ जिंदाबाद) पूर्वेच्या बाजूच्या रिजवर
पातळशी वाट दिसतेय त्या बाजूने चढाईचा मार्ग आहे काय ?