पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास : ०८ : युरोप आणि आशियातील पुढची वाटचाल आणि अमेरिकेत शिरकाव (४०,००० ते २२,००० वर्षांपूर्वीपर्यंत)

=====================================================================

पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास : ०१... ०२... ०३... ०४... ०५... ०६... ०७... ०८... ०९... १०... ११(समाप्त)...

=====================================================================

...अशा तर्‍हेने आशियाचा (अतीउत्तरेकडचा सायबेरिया सोडता) बहुतेक सगळा भाग मानवाने पादाक्रांत केला.

पुढचा प्रवास सुरू करण्याअगोदर जरा दोन नैसर्गिक आश्चर्ये पाहून पुढे जाऊया.

वॉलेस रेखा

आल्फ्रेड रसेल वॉलेस या चार्ल्स डार्वीनच्या समकालीन शात्रज्ञाने एक फार आश्चर्यकारक सत्य नोंदवून ठेवले आहे. त्याने मलाय आणि इंडोनेशियन व्दीपसमुहामधे नकाश्यावर बोर्निओ आणि सेलेबेस बेटांच्या मधून जाणारी आणि बालीच्या पूर्वेकडे असणारी एक रेषा आखली, तिला वॉलेस रेखा असे म्हणतात.

या रेषेच्या जवळची बेटे जरी एकमेकापासून अगदी जवळ असली तरी... या रेषेच्या पश्चिमेस असलेल्या बेटांवर फक्त आशियन प्राणी आणि पूर्वेस असलेल्या बेटांवर फक्त ऑस्ट्रेलियन प्राणी आहेत. त्यांच्यात सरमिसळ झालेली नाही. हिमयुगाच्या अगदी कडाक्यातही हे दोन भूभाग पाण्याने विभागले होते त्यामुळे हे झाले असावे इथपर्यंत ठीक आहे. पण गमतीची गोष्ट अशी की काही थोडेसे अपवाद सोडता बहुतेक सगळ्या पक्षी जमातीही ही रेखा ओलांडून ओलांडून थोडेसे दूर असलेल्या रेषेपलीकडच्या बेटावर उडून जात नाहीत !

ही रेखा दाखवणारा इंटरअ‍ॅक्टिव्ह नकाशा येथे पहा.

=====================================================================

होमो फ्लोरेसिएन्सिस (Homo floresiensis) अथवा हॉबिट्स

इंडोनेशियाच्या फ्लोरेस नावाच्या बेटावर सन २००३ मध्ये सापडलेल्या काही मानवी अवशेषांनी शात्रज्ञांत मोठी खळबळ उडवली. या सांगाड्यांवरून असे दिसत होते की ती पूर्ण वाढीच्या मानव / मानवसदृश प्राण्याची हाडे होती... पण त्यांची उंची साधारण १.०६ मीटर म्हणजे साडेतीनफूटीच होती !

या भागात फार काळापासून बुटक्या जमातीचे तुरुतुरु धावणारे लोक बधितल्याच्या अनेक दंतकथा पसरलेल्या होत्या. त्यांच्यामुळे चर्चेला अगदी उधाण आले. पण येथे सापडलेल्या सांगाड्यांची वये ९४,००० ते १३,००० वर्षांमध्ये होती. त्यामुळे त्या मानवांना किंवा हॉबिट्सना प्रत्यक्ष धावताना बधितल्याच्या कथा केवळ मानवी कल्पनेचा आविष्कार होता हे नक्की झाले.

हे क्रॅनिओस्टेनॉसिस / मायक्रोसेफॅली (एका आजार, ज्याच्यात कवटीची हाडे सामान्य वेळेच्या अगोदर एकमेकाला कायम सांधली जातात आणि त्यामुळे कवटीचा आकार खूप लहान राहतो) या रोगाचे शिकार असलेले आधुनिक मानव होते असाही एक सिंद्धांत मांडला गेला. मात्र आता बहुतेक शास्त्रज्ञांचे असे एकमत झाले आहे की ते Homo floresiensis या स्पेसिजचे वेगळे मानव व आधुनिक मानवाचे चुलत भाऊ होते आणि साधारण १३,००० वर्षांपूर्वी नष्ट झाले.

नॅशनल म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी (वॉशिंग्टन, डी सी) मधील Homo floresiensis च्या अवशेषांच्या आधारे बनवलेला डोक्याचा पुतळा (आंतरजालाच्या सौजन्याने)...

=====================================================================

या थोड्याश्या गमतीदार अवांतरानंतर आपला प्रवास परत सुरू करूया.

४०,००० वर्षांपूर्वी मध्य आशियातील काही धाडसी मंडळी उरल पर्वताच्या उत्तरेकडे आर्क्टिक सर्कल ओलांडूनही अधिक उत्तरेला पोहोचली होती !

मात्र ३०,००० वर्षांपूर्वीपर्यंत मध्यउत्तर आशियात मानवाने बर्‍यापैकी बस्तान मांडले होते. हा मुख्यतः दक्षिण रशियातील अल्ताय (Altai) पर्वत आणि बैकल तळ्यापासून (Lake Baikal) ते पूर्वेकडच्या अल्दान (Aldan) नदीपर्यंतचा भाग त्या काळी जंगलाने भरलेला आणि प्राण्यांनी समृद्ध होता. त्याच्या मोहाने पूर्व युरोपातीलही काही टोळ्यांनीही या भागात शिरकाव करण्याचा प्रयत्न केल्याचे पुरावे सापडतात. पण त्यांचा प्रभाव खोलवर मध्य अथवा दक्षिण चीनपर्यंत पोहोचलेला दिसत नाही.

या काळात या मानवांचा नियांडरथाल आणि होमो इरेक्टस यांच्याशी संपर्क आला. जरी हे दोन मानव एकमेकाबच्या बाजूला हजारो वर्षे राहिले तरी त्यांचा संबद्ध फार जवळचा होता असे दिसत नाही. कारण आधुनिक मानवात नियांडरथालची फक्त १ ते ४ % जनुके आहेत.

साधारण ३०,००० वर्षांपूर्वीपर्यंत नियांडरथाल नष्ट झाले होते... ते का? याचे नक्की उत्तर अजून माहीत झाले नाही. पण जास्त सुधारलेल्या होमो सेपियन बरोबरच्या चढाओढीत ते हरले किंवा कोण्या रोगाच्या साथीचे बळी ठरले असे दोन मुख्य सिद्धांत आहेत. यातला पहिला सिद्धांत जास्त योग्य वाटतो... नियांडरथाल तुलनेने बुटके पण जाड्या बांध्याचे होते त्यामुळे त्यांना अधिक अन्नाची गरज असे. त्यांची हत्यारे तुलनेने खूपच बोथट आणि जुनाट प्रकारची होती त्यामुळे त्यांची शिकार करण्याची पद्धत धोकादायक आणि कुवत कमी होती. त्यामानाने आधुनिक मानव उंच आणि सडपातळ होते व त्यांची अन्नाची गरज तुलनेने कमी होती. त्यातच शारीरिक चपळपणामुळे, सुधारलेल्या मेंदूमुळे आणि सुधारलेल्या हत्यारांमुळे त्यांची शिकारीची क्षमता बरीच जास्त होती. अर्थात आधुनिक मानवापुढे नियंडरथालचा टिकाव लागला नाही.

आतापर्यंत जास्त अनुभवी झालेले आणि अन्नाच्या मुबलकतेने संख्या वाढलेल्या चुळबुळ्या मानवांना एका जागेवर फार काळ थांबता आले नाही. त्यातले काहीजण मॅमथ स्टेप्पे पासून वेगवेगळ्या दिशांनी दूर भटकायला लागले होते...

१. मध्य आशियाच्या पूर्वेकडच्या भागातले मानव हिमयुगाच्या थोडासा कमी होणार्‍या कडाक्याचा फायदा घेत पश्चिमेकडे निघाले आणि पूर्व युरोपात पोहोचले. त्यातले काहीजण थंडीला न जुमानता सरळ उत्तरेकडे निघाले आणि आता ज्याला आपण स्कँडिनेव्हिया म्हणतो त्याच्या अतीउत्तर टोकापर्यंत पोहोचले... हेच ते आर्क्टिक किंवा उत्तर धृवप्रदेशीय किंवा उत्तर टंड्रा भागात राहणार्‍या सामी अथवा लाप लोकांचे पूर्वज.

२. वरच्या लोकांच्या पूर्वेकडे असणारे मध्य आशियन पूर्वेकडे निघाले आणि बरीच मजल दरमजल करत सायबेरीयाच्या अतिपूर्व टोकाला पोहोचले.

३. व ४. चार महानद्यांच्या काठाने मध्य आशियात पोचलेले मानव आणि समुद्रकाठाने चीनमार्गे सायबेरियात पोहोचले मानव हे दोघेही उत्तरपूर्वेस जात जात वरच्या दुसर्‍या क्रमांकाच्या जथ्याच्या जवळपास सायबेरीयाच्या अतीपूर्व टोकावर पोहोचले.

=====================================================================

अमेरिकेत प्रवेश (२५,००० ते २२,००० वर्षांपूर्वी)

आजच्या घडीला सायबेरिया आणि अलास्का बेरिंग समुद्राने / खाडीने (Bering Strait) विभागले गेलेले आहेत. त्या काळात चालू असलेल्या शेवटच्या हिमयुगाच्या कडाक्याने (Last Glacial Maximum, LGM) समुद्राच्या पाण्याची उंची १०० मीटरपर्यंत खाली गेल्यामुळे तेथे उघड्या पडलेल्या जमिनीचा बेरिंगिया नावाचा १३ लाख चौरस किलोमीटर आकाराचा खंडप्राय भूभाग होता आणि त्याने सायबेरिया आणि अलास्काला जमिनीने जोडले होते.

सायबेरियाच्या पूर्व भागात अनेक ठिकाणाहून मानवी टोळ्या आल्या असल्या तरी तो भूभाग बराच मोठा असल्याने आणि प्रत्येक टोळीची पोचण्याची वेळ वेगळी असल्याने त्यांच्यात फार थोडीशीच सरमिसळ झाली. त्यामुळे अमेरिकेत अनेक विभिन्न जनुकीय (A, B, C, D आणि X ) आणि सांस्कृतिक वंशावळी स्वतंत्रपणे शिरल्या आणि विस्तार पावल्या. अमेरिका खंडाच्या प्रचंड आकारामुळेही या वंशावळींना एकमेकापासून दूर राहणे आणि स्वतंत्रपणे विस्तारणे शक्य झाले.

मानवाचा अमेरिकेत प्रवेश मुख्यतः दोन प्रकारे झाला...

एक जथा पूर्वीचा बीच कोंबींगचा अनुभव वापरत किनारपट्टीने जात प्रथम अलास्का आणि नंतर अमेरिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावरून खाली जात राहिला. पाण्यातून होणारा हा प्रवास जास्त वेगाने झाला असे दिसते. एक विशेष म्हणजे हे होडकी वापरणारे बीच कोंबर ज्या जमातीतून पुढे आले त्यातले पूर्व इंडोनेशियात मागे राहिलेले मानवही दर्यावर्दी होते. त्यांनी १७,००० वर्षांपूर्वीपर्यंत दक्षिण आणि दक्षिणपूर्व प्रशांत महासागरातील बेटे (पॉलिनेशिया) काबीज केली होती.

दुसरा मार्ग पहिल्याच्या उत्तरेकडून आणि पूर्णपणे जमिनीवरून अथवा बर्फावरून प्रथम सरळ पश्चिमेकडे गेला आणि नंतर खाली वळून १९,००० ते १६,००० वर्षांपूर्वी अमेरिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर पेन्सिल्वानिया आणि दक्षिण कॅरोलायना येथे पोहोचला.

(क्रमशः )

=====================================================================

महत्त्वाचे दुवे

१. https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_sapiens
२. https://genographic.nationalgeographic.com/
३. http://www.smithsonianmag.com/
४. http://en.wikipedia.org/wiki/Human_migration
५. http://www.bradshawfoundation.com/

=====================================================================

पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास : ०१... ०२... ०३... ०४... ०५... ०६... ०७... ०८... ०९... १०... ११(समाप्त)...

=====================================================================