असा(गेलो) मी आसामी.

अलीकडेच कामरूप देशातील प्राग्ज्योतिषपूर ऊर्फ गुवाहाटी येथे जाणे झाले. नरकासुराच्या राजधानीत चारपाच दिवस होतो पण मोकळा वेळ दीडेक दिवस असेल नसेल. तस्मात बघावयास कमी वेळ मिळाला. तरी तेवढ्यात काही गोष्टी पाहता आल्या. कामाख्या मंदिर अन वसिष्ठ मंदिर पाहता आले नाही :( कारण वेळही मिळाला नै अन शिवाय कामाख्या मंदिरात गर्दी सोडूनही बळी देणे खुंदल खुंदल के चालू असते असे तेव्हाच तिकडे गेलेल्या एका प्राण्याकडून कळाले. मग म्हटले मरो तेच्यायला. एरवी एशी हाटलात बसून समोर मस्त सजवलेले, मसालेदार गिरवीत न्हालेले मांसाचे तुकडे चापावयास काही वाटत नाही पण ते प्राणी मारताना पाहून नै म्ह्टले तरी पोटात अंमळ ढवळतेच.

तर आसामदर्शनाची सुरुवात झाली ती ब्रह्मपुत्रा नदी पाहून. लैच मोठी नदी, पैलतीर दूर म्हणजे लैच दूर.

ते सर्व पाहता पाहता मुक्कामावर पोचलो आणि आन्हिके आटपल्यावर पोटाने आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून दिली. मग म्हटले जरा "अथातो मत्स्यजिज्ञासा" करूया. आधी पाहिल्याप्रमाणे फिश टेंगा नामक फिश करी मागवली. याचा फटू काढणे तेव्हा सुचले नाही, तस्मात हा जालावरून घेतलेला फटू इथे चिकटविला आहे. चव छान होती. मोहरी होती पण अंमळ आंबटपण असल्याने उत्तम लागली. बाकी मसालेदारपणा नव्हता फारसा. हे बंगाली आणि आसामी जेवणाचे वैशिष्ट्यच आहे. तेवढं ते भूत जलोकिया नामक मिर्चीचं काय करतात हे बघायला मिळालं नाही पण. असो, नेक्ष्ट टैम नक्की.

पोटपूजा आटपल्यावर शहरात जरा फिरलो. आपल्याला ठाऊक असलेला बंगाल घ्यावा, त्यात अधूनमधून दोनचार टेकड्या टाकाव्यात अन लोकांमधील मंगोलॉइड चेहर्‍याचे प्रमाण जरा वाढवावे की आसाम होतो. शहर बाकी फार काही मोठे वाटले नाही. पण जेवढे आहे त्यातला मुख्य भाग हा खचितच टुमदार म्हणवून घेण्यास पात्र आहे. फिरत फिरत गेलो, मेन रोडवर लायब्ररी, कॉटन कॉलेज,इ. अनेक इमारती एकमेकांना लागून आहेत त्यांची कंपाउंडची भिंत रस्त्याच्या बाजूने अतिशय सुंदरपणे सजवली आहे. तर्‍हेतर्‍हेची पॅनेल्स अन त्यांवर अनेक प्रकारची कलाकुसर. कुठे योद्धे दिसताहेत, कुठे ड्रॅगन्स तर कुठे आसामी लिपीत काही लिहिलेले. कुठेही रिपीटिशन नसलेले अन सुंदर कलाकुसरीने नटलेले हे पॅनेल्स पाहता पाहता रस्ता कधी संपला ते कळालेच नाही.

रस्ता संपल्यावर तिथे आसामचे स्टेट म्यूझियम लागले. आधी नेटवर पाहिले त्यात हे मुख्य आकर्षणांपैकी एक होते. तिथे गेलो तर अपेक्षेपेक्षा बरेच उत्तम निघाले. भरभक्कम १० रुपये फी घेऊन फोटोग्राफीला परवानगी दिली, मग अजून काय पाहिजे! मोग्यांबो खुष जाहला. पण प्रथमग्रासात मक्षिकापतन जाहले कारण वेळ थोडाच होता. वट्ट पाऊण तास शिल्लक होता म्यूझियम बंद व्हायला. तस्मात तपशीलवार जास्त काही पाहता आले नाही. पण मग हिय्या केला आणि धावतपळत जमेल तितक्या गोष्टींचे फटू काढलो. हे म्यूझियम सोमवारी बंद असते, बाकी कायम खुले असते एक्सेप्ट शासकीय हॉलिडेज. वेळ आहे सकाळी १० ते दुपारी ४.

मेन बिल्डिंगच्या आवारात आहोमकालीन काही तोफा ठेवल्या होत्या. ही तोफ इ.स. १७ व्या शतकातली.

आहोम राजसत्ता ही आसामातली एक प्रदीर्घ काळ चाललेली
(इ.स. १२२८ ते १८२६ पर्यंत जवळपास ६०० वर्षे) राजवट होती. या राजवटीशी संबंधित सर्वांत फेमस माणूस म्हणजे लाछित बडफुकन. औरंगजेबाच्या कारकीर्दीत याने मुघल-आहोम संघर्षात मोलाची कामगिरी बजावली. विशेषतः इ.स. १६७१ च्या सराईघाट येथील लढाईत गाजवलेल्या शौर्याबद्दल याचे नाव गाजलेले आहे. खडकवासला येथील एनडीएच्या आवारात या साहेबांचा एक अर्धपुतळा देखील आहे. गुवाहाटीपासून १२ किमी दूर गडचुक नामक लाछित साहेबांच्या काळी बांधलेल्या किल्ल्याचे अवशेष आहेत असे कळाले होते पण तिथेही जाणे जमले नाही...असो आता अजून रडगाणे न गाता जेवढे बघायला मिळाले ते पाहू.

तोफा ओलांडून आत गेल्यावर एक दगडी खांब आपले स्वागत करतो. साधारण ६ फूट तरी उंची असावी याची. उभ्या खांबाला सापांनी वेटोळे घातल्यागत दिसते आहे. यावर एक शिलालेखही आहे-आहोम लिपीत. त्याचा अर्थ बाजूला लिहिला होता तो असा: "मिसिमी नामक टोळीने आहोमांना चार बुट्ट्या भरून सापाचे विष दिले तर त्या बदल्यात आहोम लोक मिसिमी टोळीवाल्यांना डोंगरांत सुखाने जगू देतील". विषाचे प्रोक्युअरमेंट अग्रीमेंटच हे. याआधी अशा प्रकारचे काही प्रत्यक्ष पाहिले मात्र नव्हते, फक्त ऐकले होते. खरेखोटे देव जाणे, च्यायला दर वर्षी चार बादल्या विष म्हणजे किती साप पकडावे लागत असतील अन तितके साप सापडणे शक्यतेच्या कोटीत तरी आहे की नाही कुणास ठाऊक. सर्पमित्र जॅक डॅनियल्स यांचे मत वाचण्यास उत्सुक.

पुढे गेलो तर तलवारी ठेवलेल्या होत्या. काहींची फिगर कामातून गेली होती पण बर्‍याच तलवारी अजून टकाटक होत्या.

दुसर्‍या महायुद्धात वापरलेले काही बाँब्स ठेवले होते. दणदणीत काम होते- ४-५ फूट तरी उंची असेल.

मग गेलो मॅन्युस्क्रिप्ट ग्यालरीत. पाऊल ठेवताक्षणी डोळे अंमळ पाणावले. आजवर इतकी म्यूझियम्स पाहिली पण अन्यत्र कुठेही असं बघायला मिळालं नव्हतं. भूर्जपत्र अन ताडपट्टी शेप्रेट ठेवले होते लोकांना दिसतात कसे आननी हे कळावे म्हणून.

ते एकदा नीट पाहिलं आणि पुढे पाहू लागलो. अतिशय सुंदर हस्ताक्षरात लिहिलेली रामायण-महाभारतादि ग्रंथांची कितीतरी हस्तलिखिते होती. कैक ठिकाणी चित्रेही होती. एक अमरकोशाचे हस्तलिखितही होते. पण बुरंजी नामक प्रकार कुठे दिसला नाही. आपल्याकडे जशा बखरी असतात तशा आसामात बुरंजी असतात.

ते झाल्यावर नाणी, ताम्रपट आणि शिलालेख विभागात गेलो. उत्तमोत्तम नाणी, कितीक ताम्रपट अन तितकेच अखंड शिलालेख ठेवले होते. त्यांपैकी एका शिलालेखाचाच फोटो काढता आला. काय सुंदर अक्षर होते पण त्यावरचे!! सगळीकडे हे नेटकेपण दिसले. म्यूझियमच्य व्यवस्थेतही एक क्वचित जाणवणारा नेटकेपणा होता.

नंतर आदिवासी विभागात गेलो. आसामातील आदिवासी लोकांशी संबंधित मोठे दालन होते. कोलकात्यातील इंडियन म्यूझियमची आठवण झाली अंमळ.
शेवटी मूर्ती विभागात पोचलो. इथेही बुद्धापासून विष्णूपर्यंत व्हाया तीर्थंकर अशा अनेक प्रकारच्या मूर्ती होत्या. विष्णुमूर्तींची व्हरायटी अन संख्या सर्वांत जास्त होती. खाली काही विशेष उल्लेखनीय विष्णुमूर्तीचा फोटो डकवत आहे. ज्या पाषाणातून घडवली तो पाषाणही नरम आहे असे जाणवत होते पाहून. त्याला बहुतेक शिस्ट का कायतरी म्हणतात. गुंतागुंतीची गिचमीड कलाकुसर करावयास हा दगड लै उपयोगी असतो असे दिसते.

पुढे म्यूझियम बंद झाल्यावर तिथून निघालो. वाटेत आर्ट ग्यालरी नामक प्रकार लागला. छोटीशी इमारत होती, आत कुणाच्या तरी चित्रांचे प्रदर्शन चालू होते. पिकासोचे बाप असल्याच्या थाटात आत गेलो खरा पण सुदैवाने डोक्शाला जास्त त्रास झाला नाही. बहुतेक चित्रे साधी सरळ होती, मला तरी आवडली.

चित्रांचे फटू काढून तिथून निघालो. दुसर्‍या महायुद्धात जे जपानी सैनिक भारतात कामी आले त्यांपैकी काहींची थडगी इथे गुवाहाटीत आहेत. अतिशय सुंदरपणे मेंटेन केलेले आहे. पुण्यात खडकी येथेही अशी थडगी आहेत. या दोहोंची अन अजून अनेक ठिकाणच्या थडग्यांची देखरेख करणारी एक कॉमन संस्था आहे इंग्लंडमधील- कॉमनवेल्थ ग्रेव्ह्ज असोसिएशन म्हणून. त्या संस्थेतर्फे याचे काम पाहिले जाते. अतिशय सुरेख प्रकार आहे. तितकाच गंभीर करणाराही. तिथे काही भारतीय शिपाईदेखील चिरनिद्रा घेत आहेत त्यांपैकी एकाचे हे थडगे.

या सर्व जागा एकमेकांपासून १-२ किमीच्या परिघात आहेत सबब लौकरच बघून झाल्या. आता मला वेध लागले होते गेंडा बघायचे! लहानपणी भूगोलाच्या पुस्तकात वाचले होते की आसाम राज्यात काझीरंगा नामक अभयारण्यात टनावारी गेंडे सापडतात म्हणून. मेरे ब्रदर की दुल्हन मध्ये "यूपी आये और भांग नही पी तो क्या खाक यूपी आये?" प्रमाणे "आसाम आये और गेंडा नही देखा तो क्या खाक आसाम आये?" तस्मात गेंडे पाहणे तर होतेच. पण काझीरंगाला जाण्याइतका वेळ तर नव्हता-ते गुवाहाटीपासून दोनेकशे किमी दूर आहे. मग आली का पंचाईत? इथे कामानिमित्त भेटलेल्या एका मराठी माणसाने मदत केली. त्याने सुचविले, कि 'पोबितोरा' ऊर्फ 'पवित्रा' नामक अभयारण्य गुवाहाटीपासून वट्ट ४० किमी दूर आहे. मग हुरूप आला. टॅक्सी ठरवली, तिथल्या रेसॉर्टवाल्याला जीप राईडबद्दल फोन केला अन पोबितोरावर कूच केले.

जाताना ब्रह्मपुत्रा नदीचे दर्शन झाले म्हणण्यापेक्षा मोठ्या वाळवंटाचे दर्शन झाले.वाटेत पेट्रोल भरायला गाडी थांबली तिथला हा डूज अँड डोंट्स चा बोर्ड पहा. हा व अन्य बोर्ड पाहून एका मोठ्या गूढाचा उलगडा झाला. यात बॉक्समधील शब्द म्हणजे आपण वाचला तर "चुइच" असा वाचू. पण ते पूर्ण वाक्य पाहिले तर "मोबाईल फोनर चुइच बन्ध करिबो" असे आहे. म्हणजे तो शब्द स्विच असा आहे. बंगाली पद्धतीने "सुइच" असा लिहायचा होता पण लिहिताणा स चा च केलाय. त्यामुळे उच्चारताना सुतिया म्हणतात आणि लिहिताना....वेल, वेगळे सांगणे न लगे ;) तर मुद्दा असा की या 'सुतिया' आडनावाचे लोक आसामात लै आहेत. फेसबुकवर आपली अकौंट उघडताना स्पेलिंगच्या विशिष्ट पद्धतीमुळे फेसबुकला वाटले की ती शिवी आहे तस्मात त्यांना अकौंट उघडू देईना =)) मग त्यांनी निदर्शने केली, फेबुची प्रतिमा करून जाळली वैग्रे वैग्रे बरंच लडतर झालं होतं २०१२ साली. त्यासंबंधी इथे व इथे वाचता येईल. त्याचा निर्णय काय झाला हे ठाऊक नाही. असो.

तर तासाभरात पोबितोराला पोचलो. हे अभयारण्य टुमदार आहे, ४० स्क्वे.किमी क्षेत्रफळात १०० तरी गेंडे आहेत असे तिथला रेंजर म्हणाला. अन्यत्र कुठे गेंड्यांची पैदास करायची असेल तर इथून गेंडे नेले जातात ही नवीन माहितीही एका मित्राकडून पुढे कळाली. इथे १९ स्क्वे.किमी भागात जीप राईड अन हत्ती राईड होतात. उरलेल्या भागात जाणे अलाउड नाही. हत्ती राईड मला करायला आवडली असती पण तेव्हा हत्ती रविवार असल्याने बुक होते तस्मात जीपच केली झालं. मी, ड्रायव्हर अन आमच्याबरोबर एक हत्यारबंद रक्षक होता. तासभर हिंडलो अन तेवढ्यात ४-५ गेंडाबाई बघावयास मिळाल्या. मजा आ गया. गेंडास्वामी मात्र कुठे दिसले नाहीत. चाळिसेक फुटांवरून मी गेंडे पाहिले पण त्याच दिवशी सकाळी आमच्या रक्षकाने त्याहीपेक्षा जवळून गेंडे-नर गेंडे टु बी प्रिसाईज- पाहिले त्यांचाही फटू दिलेला आहे.

अभयारण्यात गेंडे पाहिले. काही हंस, एक लै मोठा पेलिकनसदृश पक्षी, हंस, अन गायीम्हशी अन बाहेर पर्यटनार्थ कल्ला करणारे मनुष्यप्राणी वगळता , अन्य प्राणी फारसे दिसले नाहीत. टूर खतम झाली मग त्यांचे आभार मानून परत निघालो. चारेक तासात आटोपलं सगळं. त्याच दिवशी संध्याकाळी गुवाहाटी सोडले नि ब्याक टु पॅव्हेलियन आलो. प्रवास सुफळ संपूर्ण :)