देहबोली...

मलाही काही मजेशीर किस्से ऐकायला मिळाले किंवा अनुभवताही आले.
आमचा एक पूर्वीचा शेजारी (ह्याचा मुलगा माझ्या वर्गात होता) जपानला गेला होता. ही गोष्ट असेल वीसेक वर्षांपूर्वीची! त्याच्याबरोबर एक जपानी माणूस होता, भाषांतरात मदत करायला. राजनदादाला थोड्या वेळानी नैसर्गिक हाकेला ओ देण्याची वेळ आली, याने आपल्या सवयीप्रमाणे करंगळी वर केली. हा जपानी माणूस भलताच गोंधळला. शेवटी अथक प्रयत्नांनंतर राजनदादा इष्ट स्थळी पोहोचला. काही दिवस गेले आणि एक दिवस हा दुभाष्या धावतधावत आला आणि राजनदादाला ओढतच एका ठिकाणी नेलं. तिथे लग्नविधी सुरू होते आणि याने दादाला नववधू दाखवली आणि मोडक्यातोडक्या ईंग्रजीत म्हणाला, "तुला बघायची होती ना नववधू?" आणि करंगळी वर करून दाखवली. बिच्चारा राजनदादा लाजून लाल झाला होता, नववधूच्या ऐवजी!

पण दक्षिण भारतात बर्‍याच ठिकाणी विशेषतः केरळ मधे त्याच अर्थाने मान आडवी (डावी-उजवी) हलवतात. आपल्याकडे त्याचा अर्थ नेमका उलटा होतो.
आत्ता मला समजलं, इंग्लंडात असताना भारतीय लोकं असंच करतात हे (जवळजवळ) जबरदस्तीनी माझ्याकडून का मान्य करुन घेतलं ते! मी किंवा माझ्या आजूबाजूच्या लोकांनी असं केल्याचं मला आठवतच नाही असं मी शपथेवर सांगूनसुद्धा! ;-)

अतिअवांतरः बिपीनभौ, तुम्ही मस्त लिहिता हे वेगळं सांगायला नको, नाही का?

http://vipravani.wordpress.com/
एकदम डीफरन्ट स्ट्रोक ४-२० बिपीन

मस्त लेख

बिपिनभौ, लेख आवडला..

देहबोली व्यवहारात अतिशय महत्वाची असतेच.
माझ्या सोबत घडलेला किस्सा.. मी स्कूटीवरून पौडरोड ला लागणार होते आणि एकदम समोर एक रिक्षावाला आला. ट्रॅफिक तसं जरा जास्तीच होतं. त्याला मी नजरेनेच "तू जा आधी" अशी खूण केली. तर त्यानेही मला तशीच खूण केली. म्हणजे "तू आधी जा" अशी. पण त्या रिक्षाच्या पलिकडे एक मोठी बस असल्याने मला रिक्षाला क्रॉस करून जाणे शक्य नव्हते.. मी लगेच त्याला "पलिकडे बस आहे ... तेव्हा तूच आधी जा" अशा अर्थाची पुन्हा नजरेनेच खूण केली. रिक्षावाल्याने वळून एकदा बस कडे पाहिले आणि मग "ठीक आहे" अशा अर्थी मला पुन्हा नजरेनेच सांगितले. तिथून बाहेर पडल्यावर मात्र माझं विचार चक्र सुरू झालं. की केवळ देहबोलीच्या माध्यमातून एकही संवाद न करता आपण किती सहजपणे अनेक गोष्टी बोलून जातो..
प्रसंग छोटासाच होता . पण कायमचा लक्षात राहिला.
तेव्हा माझ्या मनांत जे विचार आले तेच विचार बिपिनदा तू इथे मांडले आहेस. मस्तच लेख एकदम.
- (सर्वव्यापी)प्राजु
http://praaju.blogspot.com/

आवडला. इकडच्या राष्ट्राध्यक्षाच्या निवडणुकीतील डिबेटनंतर दोन्ही उमेदवारांची देहबोली कशी होती, याचेही विश्लेषण बातमी देणार्‍या वाहिन्या करतात.

बाकी गोरेगाव-अंधेरी अगदी पटले हो. विरारमध्ये बोरिवलीला चढून दहिसरला उतरायचे असले की असेच शिव्याशाप खावे लागतात :)

नंदनमराठी साहित्यविषयक अनुदिनी

माझ्या नवर्‍याच्या म्यानेजरच्या घरी जेवायला बोलावले होते (म्यानेजर भारतीय पण त्याची सौ. झेक आहे.). मी अमेरीकेत अतिनविन होते. आम्ही गेल्यागेल्या तीने माझ्या नवर्‍याला स्वागतपर मीठी मारली आणि मी मनातल्यामनात आधी भयंकर आश्चर्यचकीत व नंतर रागावले. घरी आल्यावर मला समजावताना नवर्‍याच्या नाकी नऊ आले. आता सौ. झेकच्या अश्या वागण्याची मला सवय झालीये ( नवर्‍याला तसाही काही प्रॉब्लेम नव्हता);). त्यांनंतर तिचे वडील अमेरीकावारीला आले होते, त्यांना भारतीय फूड चाखायचे होते म्हणून घरी जेवायला बोलावले. घरी परत जाताना त्यांनी थँक्यूपूर्वक माझ्या गालाला किस् केले. मी मनातल्यामनात येत असलेले सगळे पवित्र शब्द म्हणून घेतले. नंतर दर दहा मिनिटंनी गाल धुण्याचा कार्यक्रम चालला होता.

रेवती

देहबोली - हावभाव यावरचा लेख उत्तमच झाला आहे. सध्या हे एक शास्त्र म्हणूनच अभ्यासले जाते.

मुख्य म्हणजे आपल्या मनाचा आणि शरिराच्या बोलीचा सहजासहजी कोणाला थांगपत्ता लागला नाही पाहिजे.

बर्‍याच वेळेस कोणाचे प्रमोशन ( पदोन्नती झाली नाही) तर त्याच्या शरीरबोली वरुन ते लक्षात येतेच येते. माझ्या मते सुखद भावना लपविणे सोपे असते पण दुखद / निराशेचे विचार लपविणे अवघड असते.

आपण ही याचा अभ्यास थोड्यशा सरावाने साधू शकतो.

लेख आवडला,
देहबोली आणि योग्य ठिकाणी मौन बरेच काही बोलुन जाते. :)

बिपिनदा एकदम फॉर्मात आहात राव... काय भन्नाट लिहलंय... मस्तच...

सतीश गावडे
आम्ही इथेही उजेड पाडतो -> मी शोधतो किनारा...

सहज सोप्या भाषेत महत्त्वाचा विषय मांडणारा लेख आवडला.
(वाचक)बेसनलाडू

देह्बोलि लेक अव्द्लुअ. देह्लोतुन आन्किकहि अर्थ मन निगु शक्तो हे म्हि]त्स अहेत क?

बिपिनशेठ तुम्ही आता सिद्धहस्त झालात. त्यामुळे जे काही लिहाल ते उत्तमच असेल ह्याबाबत खात्री झालेय. हा लेखही अगदी मस्त झालाय. अनवधानाने देहबोलीचा असाही अनुभव येतो.

बिपिन -- खूप चांगल्या विषयावर लिहिलंयस.
देहबोलीबद्दल वाचायला आवडत असेल तर अंजली पेंडसेंचे 'देहबोली' नावाचे खूप छान पुस्तक आहे. तसे इंग्लिशमधे 'जेस्चर्स' नावाचेही छान पुस्तक आहे .
आजच मॉलमधे गेलो होतो. माझा साडेतीन वर्षांचा मुलगा एका स्पॅनिश (दिसणार्‍या) साधारण चार वर्षांच्या मुलीबरोबर मस्तपैकी खेळत होता. ती स्पॅनिश (किवा तशाच कुठल्यातरी) भाषेत बोलायची आणि हा पठ्ठ्या मराठी / इंग्लिशमधे .. पण भाषा समजत नाही म्हणून त्यांचे काही एक अडले नव्हते. एकमेकांना फॉलो करत जवळपास अर्धा तास तरी मस्तपैकी खेळले :) मधेच ती मुलगी मलाही काहीतरी सांगायची आणि मी पूर्ण ब्लँक असायचो की ही काय म्हणतेय :(

देहबोली ह्या विषयावरचे लिखाण मी पहिल्यांदाच वाचले.

फार मस्त.

वा.. छान विषयावरचा छान लेख....
तुम्ही वर मान हलवण्याबद्दल म्हणलात याचा मला सुद्धा इथे आल्यावर अनुभव आला..

देहबोलीवरची तुमची मते सुद्धा योग्यच आहेत.
मनात जे असते देहबोलीतून दिसतेच..

आपल्या मानात आनंदी भावना निर्माण झाल्या की हसू उमटते... तेच जर आपण मुद्दमून हसलो तर मन आनंदित होते.. असे मत काहिंचे आहे.. म्हणजेच देहबोलीचा मनावर परिणाम होतो..
--लिखाळ.

देहबोली वर एलन पीज चे ही खूप छान पुस्तक आहे.

बिपिनभौ तुमच्या साहित्यिक प्रतिभेच्या तेलविहिरीला भरपूर तेल लागलेले असून त्यातून उत्तम प्रतीच्या (म्हणजे तैलबुद्धीच्या असे म्हणले तर चालेल नाही?) लेखांची निर्मिती होते आहे हे स्पष्ट आहे त्याबद्दल तुम्हाला धन्यवाद!
देहबोली ही बघणार्‍यावर अतिशय परिणाम करते हे नक्की. मुलाखती, समूह चर्चा, सादरीकरण, बढतीच्या संदर्भातली बोलणी, कामातल्या त्रुटीबद्दल हजेरी घेणे ह्या सारख्या संवादात तर ह्याचे महत्त्व अपरंपार आहे. कित्येकदा एकही वाकडा शब्द न बोलता प्रतिकूल भावना पोचवणे आवश्यक असते त्यावेळी ह्याचा खूप उपयोग होतो.

आमच्या क्लायंट्सपैकी जपानी लोकांबरोबर मीटिंग असेल तर अक्षरशः डोळ्यात तेल घालून प्रत्येक हालचालीकडे लक्ष ठेवणे भाग असते. होकार किंवा नकार अशा दोन्हीला जपानी लोक शांत बसतात!
आत्ताची "शांतता" ही कोणत्या प्रकारची शांतता आहे हे त्यांच्या देहबोलीवरुन ओळखावे लागते. तुमच्याकडे बघणारे डोळे आणि हलकेच वरखाली हलणारी मान म्हणजे "हो". नजरेला नजर न देता हलकेच बाजूला बघणे किंवा मान हलवणे म्हणजे "नाही" हे सरावाने समजत जाते.
आणि इथे अमेरिकेत म्हणजे थेट हो आणि नाही शिवाय पान हलत नाही त्यामुळे हे सगळे एकत्र जमायचे म्हणजे तारेवरची कसरत. अमेरिकन माणसाचा मीटिंग दरम्यानचा एक माणूस बोलणे संपवून दुसरा बोलायच्या दरम्यानचा शांततेचा काल हा फक्त ४ सेकंद असतो असे स्टॅटिस्टिकल ऍनालिसिस मधून सिद्ध झालेले आहे. अशा वेळी २०-२५ सेकंदाचे पॉजेस म्हणजे मरण असते. टेलीकॉन्फरन्स असेल तर विचारुच नका! ;)
चिनी किंवा जपानी माणसे थेट "नाही" असे कोणत्याच गोष्टीला म्हणत नाहीत कारण ते असभ्य समजले जाते.
एखादा प्रश्न विचारला आणि ह्या पौर्वात्य देशातल्या माणसाने किंचित डोके खाजवत "बघायला हवे", "मला विचार करावा लागेल", "आताच ही माहीती हवी का" अशी बगल दिली तर समजायचे की हे "नाही" आहे!

चतुरंग

आवडला लेख. बिपीन भौ, चौकार लगावताय एकसे एक! मस्त!

छान लेख.

तुमची निरीक्षण शक्ती आणि लेखनाची शैली आवडली.

वेगवेगळ्या देशांत कामे करणार्‍या कंपन्या आजकाल आपल्या कर्मचार्‍यांसाठी क्रॉस कल्चरल ट्रेनींग देतात ते असे गोंघळ होऊ नयेत यासाठीच!

Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

बिपीन भौ
लेख क्लास. मजा आली. अनेक प्रसिद्ध व्यक्तिमत्वासोबत त्यांच्या देहबोलीसुद्धा आठवतात. बाळासाहेब किंवा राज यांच्या देहबोली काढून टाकल्या तर कदाचित त्यांच्या व्यक्तिमत्वात जितकी मजा जाणवते तेवढी वाटणार नाही.

(भोचक)
आमचा भोचकपणा इथेही सुरू असतो...
http://bhochak.mywebdunia.com/

बिपिन, देहबोलीवरचा लेख आवडला.
स्वाती

लेख. निरिक्षण बारकाईचे.

गोरेगाव एका बाजूला येते आणि अंधेरी दुसर्‍या बाजूला. म्हणजे काय प्रकार ते मुंबईत राहणार्‍या लोकांना सांगायला नकोच.
हो ना....

लेख खुप छान आहे अगदी बारीक निरिक्षण आहे ह.. तुमचे
-जया

वाचायला उशीर झाला - पुढे अधिक लिहिण्यासाठी ५०च्या आदला प्रतिसाद क्रमांक आरक्षित करून ठेवतो आहे.

मोठी मजेदार असते देहबोली. कुठल्या नवीन देशात गेल्यावर त्यांची देहबोली कळायला खूप वेळ लागतो - त्याचा शब्दकोश कुठे भेटत नाही. त्यामुळे चटके खाऊन शिकायचे.

बिपिनकाका,

देहबोली या महत्वाच्या विषयावरचा लेख मस्तच!

मान गये आपको...

तात्या.

बिपिनराव,
फार चांगला विषय त्याहून चांगल्यापद्धतीने हाताळला आहे.
देहबोली शिकण्याचे अनेक फायदे असतात.
कुठे ओल्या पार्टीला गेल्यावर बायकोच्या साध्या नजरेतही 'आता बाऽस!' हे वाचता येते. 'आता निघुया' हा निरोप बुबुळांच्या सूक्ष्मदर्शी हालचालीतूनही समजतो. असो.
व्यावसायिक चर्चांमध्ये आपण गिर्‍हाईक आणि समोरचा विक्रेता असेल तर त्या चर्चेत चुकूनही (किंचितही) होकारार्थी (वर-खाली) मान हलवायची नाही. हे त्याचा मुद्दा मान्य केल्यासारखे होऊन त्याला मानसिक बळ मिळते. आपली बाजू कमकुवत होते.
माणूस नजरेला नजर मिळवून बोलण्याचे टाळत असेल तर तो 'खोटं' बोलत आहे असे समजावे. किमानपक्षी त्याला स्वतःच्याच भूमिकेवर विश्वास नाही, म्हणजेच त्याचे दावे पोकळ आहेत असे समजावे.
शेजारी शेजारी गुडघ्यावर गुडघा ठेवून बसलेल्या दोन व्यक्तींमध्ये त्यांची लटकती पाऊले एकमेकांच्या दिशेने (आतल्या बाजूस) असतील तर त्यांची परस्परांची 'स्वीकृती' आणि पाऊले एकमेकांविरूद्ध (बाहेरच्या बाजूस) असतील तर ती परस्परांची 'अस्वीकृती' समजावी.
खांदे पाडणे, मिळमिळीत हस्तांदोलन, नजर खाली झुकविणे आत्मविश्वासाचा अभाव दर्शविते. तर कधी समोरचे व्यक्तिमत्त्व आपल्यापेक्षा भारी असून आपण त्याच्या 'प्रभावा'खाली आहोत असे संकेत समोरच्याला देते.
सतत असंबद्ध (एकाच प्रकारची) हालचाल मनाची अस्वस्थता दर्शवते. (राज ठाकरे सारखा स्वतःच्या नाकाला स्पर्श करतो.)
वादावादीत कमरेवर हात ठेवून भांडणारी माणसं 'आक्रमक' असतात तर हाताची घडी घालून बोलणारी माणंसं 'जोखिम' उचलू इच्छित नसतात. (डिफेंसिव्ह असतात.)

आजचाच माझा अनुभव सांगतो.
मी एकाला माझ्या उपहारगृहाच्या कामासाठी एक लाख रुपये आगाऊ रक्कम दिली होती. त्याची रितसर पावती होती माझ्याजवळ. पण आमचे काम डिझाईनिंग पातळीवर असतानाच काही कारणाने मला ते पूर्ण कामच रद्द करावे लागले. त्यामुळे त्या आगाऊ रकमेतला काही भाग तो कापून घेणार हे मला ठावून होते. तो होता पंजाबी. अंगयष्टी माझ्या दिडपट. माझ्या कामा मुळे त्याने १-२ इतर व्यवहार रद्द केले असे तो मला सांगत होता. तेंव्हा ते जे काही नुकसान झाले ते माझ्यामुळे झाले आणि त्याचा (त्या कामातला) फायदा तो माझ्या आगावू रकमेतून कापू इच्छित होता. ती रक्कम होत होती ५८०००/- रुपये. मी ह्या रकमेला अजिबात तयार नव्हतो. इथे वादविवाद सुरू झाला. त्याची पहिली चाल होती की चर्चा त्याच्या विभागात व्हावी. मी तयार झालो. त्याने पूना क्लब हे उच्चभ्रूंचे ठीकाण निवडले होते. मी गेलो तिथे. तिथल्या थाटमाटाचा माझ्यावर काय परिणाम होतो आहे हे पाहात तो तिथला 'आजन्म सदस्य आहे' हे त्याने ऐकविले. तसेच मुंबई-पुण्यातली इतरही अशीच उच्चभ्रू क्लबांचे आजन्म सदस्यत्व त्याच्याकडे आहे, असे त्याने मला ऐकवले. माझ्या चेहर्‍यावर 'कुत्ता जाने, चमडा जाने' असे भाव. त्याने नाश्त्याच्या आग्रह केला. मी फक्त चहा (बिनसाखरेचा) मागवला. माझ्या निर्विकार चेहर्‍याला कंटाळून त्याने विषयाला हात घातला. माझा पहिला विजय.
बर्‍याच वादावादीत तो नजरेला नजर मिळवत नव्हता. दूर पाहायचा. योग्य शब्द सापडत नव्हते. माझी नजर त्याच्या चेहर्‍यावर, भाव निर्विकार. तो ५८०००/- मागत होता मी १००% परतावा हक्काने मागत होतो. शेवटी आम्ही दोघेही अडून बसल्यावर मी उठलो. (तो पर्यंत बिनसाखरेचा चहा संपवला होता). म्हंटले, 'ह्यावर तोडगा निघणार नाही, मी निघतो'. मी माझ्या एक लाखाचे काय असा प्रश्न चुकूनही विचारला नाही. तो गोंधळला. मला म्हणाला,' तुझी इच्छा काय आहे?' मी म्हणालो, 'जास्तीत जास्त ५०००/- रुपये देईन, त्याहून एक रुपया जास्त देणार नाही.' हे वाक्य बोलताना मी मुद्दाम उठून उभा राहीलो होतो. तो बसलेलाच होता. पातळीत फरक करून जास्त प्रभावाच्या माणसावरही नियंत्रण आणु शकतो. तो म्हणाला,' नाही. हे मी स्वीकारू शकत नाही.' पण हे वाक्य माझ्या डोळ्यात बघून तो बोलू शकला नाही. मी बाजी मारली होती. मी म्हणालो, 'ठीक आहे.मी माझ्या वकिलाचा सल्ला घेतो आणि उद्या फोन करतो' आणि त्याला 'गुड डे', 'गुड नाईट' न म्हणता शांतपणे (माझ्या मनातला राग न दर्शविता) निघून गेलो. जाता-जाता वेटरला हात हलवून अभिवादन केले. संपूर्ण छन्न विभाग (कॉरीडोर) ओलांडून जाईपर्यंत काही झाले नाही. आता मी अगदी दरवाज्यातून बाहेर पडणार तेवढ्यात त्याने हाक मारली. आम्ही एकमेकांना दिसत नव्हतो पण हाक ऐकू आली. मी थांबून वळलो. पण जागीच उभा राहीलो. तो त्याची जागा सोडून उठून धावत आला मला बोलवायला. तो हरला होता. चर्चा पुढे सुरू झाली. त्याचे पहिले वाक्य, 'कायद्याची भाषा करायची झाली तर तुला काहीही मिळणार नाही. आगावू रकमेवर माझा १०० टक्के अधिकार आहे.' मी काही बोललो नाही. पुन्हा उठून उभा राहिलो. दोन हात जोडून नमस्कार केला आणि निघालो. परत त्याने स्वतः उठून मला बसविले. मी त्याला म्हणालो, '५०००/-. हो किंवा नाही.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे. देतो उद्या.' मी जिंकलो.
ह्या संपूर्ण वादात देहबोलीचा वापर मी अनेकदा केला आणि त्याची देहबोली सतत वाचत राहिलो. त्यामुळेच त्याच्या धमक्यांना न घाबरता बाजी मारू शकलो.

जांभया टाळण्याचा जालीम उपाय.....झोपा

बिपिन शेठ
तुम्ही मागे एका अनुभव कथनात एका वाघिणीच्या डोळ्यात हिरवेगार काही पाहिल्याचे म्ह्टले होते. त्यावेळी तुमची देहबोली कशी होती आठवते का? त्या बद्द्ल काही टिप्पणी वाचायला जरूर आवडेल!

मागे robinson crusoe च्या कादम्बरीत एक मजेशीर अनुभव विदित होता. लेखकाने म्ह्टले होते की क्रूसो ला एक दिवस एक बकरा गावला. त्याला त्याने साखळीला अडकवून ठेवले. मात्र सन्ध्याकाळी त्याच्याकडे त्याला पाहावेना अशी त्या बक्र्याची भयानक नजर होती. क्रूसोने घाबरून म्हणे त्याला सोडून दिले. पुढे अनुभवाने त्याला कळले की बक्र्याला दोन दिवस उपाशी ठेवला असता की तो आपोआप शरण आला असता! असो.
(तर मुद्दा काय, की तुमचा लेख तर उत्तमच आहे!) याच विषयाच्या सन्दर्भात प्राण्यान्विषयी ही तुम्हाला जे काही अनुभव आहेत ते ही जरा विशद करावेत!