भटकंती-लेण्याद्री, नाणेघाटाच्या परिसरात

पावसाळी वातावरण अद्भुत. हिरवेगार दृश्य. नितळ स्वच्छ पाण्याचा तो ओढा तर अतीव सुंदर. जियो वल्लीशेठ.

ते स्फिंक्स म्हणजे काही भारतीय प्रतीक असण्याची कितपत शक्यता? यावनी कामगार अशा ठिकाणी नियुक्त होत असतील का? काही धार्मिक बंधने?

व्वा.
काय ती लेणी, काय ते डोंगार, काय त्या मूर्ती, काय ती स्फिंकं, काय ते शिलालेख, काय ते लिखाण .... अद्भुत सगळं.
अर्ध्याहून जास्त आयुष्य आम्ही दिल्ली परिसरात (वाया-) घालवण्यातून काय काय गमावलं, याची बोचरी जाणीव असे काही वाचले- बघितले की पुन्हा पुन्हा घायाळ करत असते.

शनिवार रविवार सोडून इथे गेल्यास सगळे डोंगर नद्या परिसर फक्त आपल्यासाठीच असतो.
मोजक्याच फोटोंसह लेख छान झाला आहे.

आम्हीपण लेण्याद्री पाहिला,एकदा नाही अनेकदा.
लहान होतो,शाळेतून सहलीला गेलो.माकडांबरोबर मजा केली.

तरुणपणी गेलो तर बरोबर च्या माकडांबरोबर मस्ती केली.

लग्नानंतर गेलो,गणपतीला हे माग ते माग यातच वेळ गेला.

आता पैलतीर दिसताना शिखराला नमस्कार करतो आणी परत येतो.

आता कबीराच्या दोह्या सारखी परीस्थीती,

ते दिन गए अकारथ ही, संगत भई न संग । प्रेम बिना पशु जीवन, भक्ति बिना भगवंत ।

पण आता तुमचा लेख वाचला तर आसे वाटतयं,

तीरथ गए से एक फल, संत मिले फल चार । सतगुरु मिले अनेक फल, कहे कबीर विचार ।

सध्या याच परिसराची माहिती लिहीत असल्यामुळे थोडी माहिती इथे पोस्ट करतो.
जुन्नर परिसरातील लेण्याद्री व त्याच्या शेजारील टेकडीवरील प्रसिद्ध थेरवाद (हीनयान) पंथीय लेणी-समूह. जुन्नरपासून ५ किमी. उत्तरेस कुकडी नदी ओलांडून या समूहास जाता येते. मध्ययुगीन काळात सध्याच्या गणेश लेणी-समूहातील लेणे क्र. ७ मध्ये गणेशाची स्थापना झाल्याने या संपूर्ण टेकडीलाच ‘लेण्याद्री’ किंवा ‘गणेश टेकडी’ (गणेश पहाड) या नावाने ओळखले जाऊ लागले. या लेणींचे मूळ नाव “कपिचित बुद्ध लेणीं” असे होते. त्याचे मूळ कारण म्हणजे या लेणींवर असलेल्या वानरांचा वावर होय!
या लेणी-समूहात एकूण ३० लेणी असून, त्यांत दोन चैत्यगृहे व बाकीचे विहार व साध्या खोल्या आहेत. या लेण्यांत एकूण सहा ब्राह्मी शिलालेखही कोरण्यात आले आहेत. लेण्यांचा क्रम साधारणतः ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे आहे.
लेणे क्र. ६ हे चैत्यगृह दक्षिणाभिमुख असून याचा चैत्यगवाक्ष पूर्णपणे बंद आहे. लयन स्थापत्यानुसार हे चैत्यगृह इ. स. दुसऱ्या शतकाच्या पहिल्या दशकात खोदल्याचे सांगितले जाते. हा टप्पा लेणी कोरण्याच्या पध्दतीतील बदल सुचवतो. या टप्प्यात चैत्यगृहाचा सभामंडप आणि मुखमंडपाच्या कोरीवकामातील बारीक सारीक तपशील मागे पडत गेले. चैत्यगृहाच्या आत जे गजपृष्टाकार छत होते ,ते मागे पडून सपाट छत असा बदल झाला.
या लेण्याच्या आतील बाजूस अर्धस्तंभ व त्याच्या मागे, डावीकडे व उजवीकडे एकूण सोळा स्तंभ आहेत. स्तूपाच्या मागील सहा स्तंभ साधे अष्टकोनी आहेत; तर बाकीचे मुखमंडपातील स्तंभांसारखेच अलंकृत असून वरती पशुशीर्ष आहेत. डावीकडील दुसरा व उजवीकडील चौथा यांत स्त्रीमुखे असलेले ‘स्फिंक्स’ कोरले आहेत. त्यांचे शरीर घोड्यासारखे दिसते. अशाच प्रकारची स्त्रीमुखे असलेले स्फिंक्स पितळखोरे व कार्ले लेण्यांतही आढळून येतात. यवन किंवा ग्रीकांच्या प्रभावामुळे वरील प्रकारचे स्फिंक्स महाराष्ट्रातील लेण्यांत कोरले असावेत, असे सुरेश जाधव यांचे मत आहे.इ.सन 2 र्या शतकातील एक शिलालेख व्हरांड्यातील आतल्या भिंतीवर द्वारकमानिवर कोरलेला आहे. या शिलालेखात ‘सुलसदत्त, ह्या कल्याण येथील सोनाराच्या मुलाने दिलेल्या दानाचा उल्लेख केला आहे.
लेणे क्र. ७ ही जुन्नर तालुक्यातील सर्वात मोठी गुंफा(विहार) आहे. विहारात मध्यभागी प्रशस्त मंडप असुन तीन बाजुला वेगवेगळ्या आकाराचे 20 निवासकक्ष आहेत. या विहारात प्रवेशासाठी दगडात कोरलेल्या पायर्यांचा जीन आहे. जिन्याच्या शेवटी स्तंभ असलेल्या व्हरांड्यातील मधल्या दारातून विहार प्रवेश करता येतो.विहाराच्या प्रांगणात व डावीकडे पाण्याची टाकी खोदली आहेत, तर दर्शनी भागावर दगडी बाकांवर आधारित सहा स्तंभ आणि दोन्ही बाजूंच्या कडेस अर्धस्तंभ कोरले आहेत.
दगडी बाकांस कक्षासने व त्याच्या बाहेरील बाजूस वेदिकापट्टीचे नक्षीकाम केलेले दिसते. स्तंभांवर वरील बाजूस पाठीला पाठ टेकून बसलेले सिंह, हत्ती व बैल कोरले आहेत. विहाराचा सभामंडप १७.३९ मी. खोल, १५.५५ मी. रुंद व ३.३८ मी. उंच असून मंडपात कोठेही खांबांचा आधार नाही. याच्या तिन्ही बाजूंस दगडात कोरलेला अखंड बाक असून बाजूंच्या भिंतींत एकूण २० खोल्या भिक्षूंच्या निवासासाठी कोरल्या आहेत. लेण्यात मध्यभागी गणेशशिल्प असून मंडपाच्या भिंतींवर सतींचे हात कोरले आहेत. गर्भगृहाच्या डावीकडील खोलीत अठराव्या शतकातील हिंदू देव-देवतांची भित्तिचित्रे आहेत.
हि गुंफा महाराष्ट्रातील भाविक आणि गणेश भक्तांच्या दृष्टीने फार महत्वाची आहे. मध्ययुगातील मागील भिंतीतील दोन निवासकक्ष एकत्र करून तिथे “गिरीजात्मज” गणपतीची स्थापना करण्यात आली आहे. हा गणपती अष्टविनायकांपैकी एक असुन “गिरीजात्मज “नावाने जगप्रसिद्ध आहे. गुंफा क्र.१४ ही एक चैत्यगृह आहे. पण त्याचा मंडप आयताकार असुन छत सपाट आहे. चैत्यगृहाला व्हरांडा असून व्हरांड्यात एक शिलालेख कोरलेला आहे. हा शिलालेख ‘कपिलाचा नातू व तपसाचा पुत्र असलेल्या आनंद’ या भक्ताने चैत्यगृसाठी दिलेल्या दानाविषयीचा आहे. या गुंफांचा काळ साधारण इ.स 2 रे शतक आहे.
या लेणी समुहातील सर्व लेण्यांचा कालखंड पहिले शतक ते तीसरे शतक असाच गणला गेला आहे.
फ्रायरचे निरीक्षण :-
प्राचीन भारत अर्थात हिंदुस्थानाला अनेक परकीय प्रवासांनी भेटी दिल्या.त्यांनी त्यांचे निरिक्षण आणि अनुभव लिहून ठेवले.त्यामुळे आज आपल्याला त्याकाळच्या अनेक गोष्टींची कल्पना येते.या परकीय प्रवाशांपैकी एक म्हणजे 'जॉन फ्रायर'.( १६५०–३१ मार्च १७३३ ).त्याच्या भारतभेटीत काही काळ सुरतेत वास्तव्य केल्यावर फ्रायर एप्रिल १६७५ मध्ये मुंबईस आला. तेथून त्याला जुन्नरच्या मोगल सरदाराकडे पाठवण्यात आले.
जुन्नरच्या या मुक्कामात फ्रायरने काही आजुबाजुची ठिकाणे देखील पाहिली.यात त्याने गणेश लेणी बघीतल्याचा उल्लेख सापडतो.मात्र त्यावेळी लेण्यात वटवाघळे आणि मधमाश्या असल्याचे त्याने लिहीले आहे.याचा अर्थ त्यावेळी लेण्याद्री गणपतीची मुर्ती लेण्यात होती कि नव्हती ते समजत नाही, कदाचित नसावी,कारण गणेश मुर्ती असती तर निदान इथे भाविकांची वर्दळ निश्चितच असती. या लेण्याचे त्याला मुंबई मुक्कामात पाहिलेल्या कान्हेरी लेण्याशी साधर्म्य वाटते.
त्याच्या भारत व पर्शिया भेटीचा पत्ररूपी वृत्तांत अ न्यू अकाउंट ऑफ ईस्ट इंडिया अँड पर्शिया बिइंग नाइन यिअर ट्रॅव्हल्स १६७२-१६८१ या ग्रंथात प्रसिद्ध आहे.पुढे लंडन येथे त्याचे निधन झाले.

दोन डोंगरांची दिसणारी जोडगोळी म्हणजे हडसर उर्फ पर्वतगड

हा बहुधा निमगिरी आणि हनुमंतगड असावा.हडसरची टेकडी छोटी तर मुख्य गड त्रिकोणी आकाराचा असून प्रशस्त माथा आहे.हडसर असा दिसत नाही.

इथून निघालो ते शिवनेरीच्या पायथ्यालाच एक पेशवेकालीन शिवमंदिर आहे, तेथे गेलो, येथे पाण्याची कुंडे, दोन वृंदावने आणि भग्न झालेले बुरुज आहेत, येथीलच एका बाहेरच्या कुंडापाशी मावळतीपर्यंत बसलो आणि मग घरच्या वाटेला लागलो.

याच्याविषयी अधिक माहिती देतो.
याविषयी पहिली दंतकथा अशी सांगतात कि बाळाजी जर्नादन भानु उर्फ नाना फडणवीस यांचा मेहुणा बळवंतराव मुंढे यांनी .इ.स.१७७७ मध्ये कोळ्यांचे बंड मोडून काढले तेव्हा यात सामिल असलेले पाच कोळी पळून गेले.बळवंतरावांनी शिपाई पाठवून त्यांना कैद करुन शिवनेरीवर आणले व त्यांना ठार मारले.परंतु मृत्युनंतर कोळ्यांना सदगती प्राप्त न होता त्यांची भुत झाली.आणि त्या भुतांनी आपल्यावरचा अन्यायाचा बदला म्हणून बळवंतरावाला छळायला सुरवात केली.त्यावर उपाय म्हणून बळवंतरावांनी अनेक पंचाक्षरी ( म्हणजे मांत्रिक) बोलावून दानधर्म केले.पुजा,अनुष्ठाण केली.पण भुतबाधेतून सुटला होईना.म्हणून अखेर शिवनेरीच्या पायथ्याशी त्यांच्या नावाची पाच लिंगे स्थापन करुन देवालय बांधले. यानंतर त्या भुतांनी बळवंतरावांचा पिच्छा सोडला.
दुसर्‍या एका दंतकथेनुसार मुसलमानी आमदनीत जुन्नर येथे कोणी ब्राम्हण सुभेदार होता.पुढे काही कारणामुळे बादशहाची त्याच्यावर इतराजी झाली.त्याने जुन्नरच्या सुभेदाराला दरबारात बोलावून घेतले आणि त्याला आरोपी ठरवून कैदेत टाकले. तेव्हा त्या ब्राम्हणाने देवाला नवस केला, 'मी या संकटातून मुक्त होउन आलो तर पंचलिंगाचे मंदीर बांधीन' नंतर चौकशी अंती तो निर्दोष होता हे सिध्द झाले.मग बादशहाने कैदेतून त्याची सुटका केली.केवळ देवाची कृपा म्हणून आपली सुटका झाली असे त्या ब्राम्हणाला वाटले.जुन्नरला परत आल्यावर त्या सुभेदाराने शिवनेरीच्या पायथ्याशी पंचलिंग मंदीर बांधले आणि बोललेला नवस फेडला.
या दुसर्‍या कथेत थोडे तथ्य निश्चितच आहे.कारण सवाई माधवराव पेशव्यांच्या काळात शिवनेर व चास तालुक्यात कोळ्यांनी बंड केले होते.यावेळी जुन्नरचे सुभेदार होते बाळाजी महादेव नावाचे ब्राम्हण गृहस्थ. कोळ्यांच्या बंडाचे पारिपत्य होउन बंदोबस्त झाला कि श्रींचे देवालय बांधीन म्हणुन त्यांनी नवस केला होता.जेव्हा कोळ्यांचा पुंडावा मोडून शांतता प्रस्थापित झाली तेव्हा पेशव्यांनी २० मार्च १७८७ रोजी सनद पाठवून दोन हजार रुपयात मंदीर बांधावे अशी आज्ञा केली. याविषयीची तपशीलवार सनद सवाई मधावराव पेशवे यांच्या रोजनिशीत १०३७ ( ९४३) पृष्ट क्रमांक २०२ वर प्रकाशित करण्यात आलेली आहे.

केवळ अप्रतिम छायाचित्रे!

वल्लीदांचे लेख म्हणजे पर्वणीच असते
त्याला दुर्गविहारींची पुरवणी म्हणजे आज का दिन बन गया.
पैजारबुवा,

अप्रतिम वर्णन आणि छायाचित्रे.

खूप छान माहितीपूर्ण लिखाण आणि अप्रतिम फोटो..

सुंदर पावसाळी प्रवास !

स्फिंक्स, अथेना, सेंटॉर, पॅगेसस... यवनी शिल्पे इथे असल्याचे पहिल्यांदाच वाचले. तुमचा व्यासंग दांडगा आहे प्रचेतस _/\_

अप्रतिम लेख आणो फोटो
शेवटचा फोटो सगळ्यात आवडला.
नाणेघाटचा पण लोहगड होऊ लागला की काय?

सगळंच अप्रतिम. आपल्या व्यासंगाला नमस्कार!
त्या काळच्या लोकांनी जी निर्मिती करून ठेवली आहे, ती पाहिली, की आत्ताचे आपले स्थापत्यविज्ञान पुढे गेले आहे, की मागे आले आहे असा प्रश्न पडतो. केवळ अद्वितीय निर्मिती.

खूप सुंदर चित्रे आणि त्याहून सुंदर वर्णन

बाकी नेहमी प्रमाणे ...

काय तो लेख ... काय ती प्रकाशचित्रे आणि काय ते प्रतिसादातील दुवि यांचे किस्से आणि माहिती ....

एकदम ओक्के ....

चांगलीच झालेली दिसतेय वर्षा सहल प्रचेतस तुमची. कधी तरी आम्हालाही न्या की राव लेण्याद्रीला. आम्ही येतो म्हटले की तुम्ही फक्त नाणेघाट म्हणता. 😀

अष्टविनायक यात्रावाल्यांची गर्दी मधल्या वारीही असते.

जेमतेम २०/२५ मिनिटे गणेशलेणीत पोहोचायला लागत असलेली तरी ही पायर्‍यांची चढाई अगदी उभी असल्याने खूप दमछाक करते.

अगदी सहमत, अनुभवाचे बोल. :)
लेख आवडला. छायाचित्रेही सुंदर...
तळ्यातील झाड, परतीच्या प्रवासातील पहिला फोटो,जीवधन किल्ला हे फोटो फारच आवडले.

सुंदर माहिती आणि वर्णन!
सगळे फोटोजही भन्नाट 👌

अप्रतिम छायाचित्रे. लिहिते राहा मालक.

-दिलीप बिरुटे

नेहमीप्रमाणेच माहितीपूर्ण लेख!

तिथला निसर्ग जसा आहे तसाच वल्ल्याने त्याच्या फोटोत कैद केलाय यात काही शंकाच नाही. जुन्नरचे 'फॅब फाईव्ह' कंप्लिट करताना या संपूर्ण परिसरात वारंवार फिरणे झाले असल्यामुळे ही भटकंती रिलेट झाली आहे.

फिरते रहा आणि लिहीते रहा वल्लीशेठ!

मस्त !

वल्लींचा हा लेख कसा काय नजरेतुन सुटला काय माहित. आज पहिले आधाशासारखा लेख वाचला. मग परत स्क्रोल करुन निवांतपणे फोटो बघितले.
वा गुरु वा!! माळशेज परीसर आणि किल्ले या आधी फिरलोय (एक्सेप्ट चावंड). पण हे फोटो फारच सुंदर!!
आणि त्यात तुमच्या लेण्यांबद्दलच्या खास टिपा म्हणजे चेरी ऑन द केक.
रच्याकने- ते मधे मधे लोक्स पुस्तकाविषयी विचारतात तुम्हाला. झाले का लिहुन?

अप्रतिम माहिती प्रचेतस , खूपच सुंदर , फोटो पण खूप छान

नाणेघाटला जायचे खूप दिवसांपासून मनात आहे . बघूया कधी योग येतो ते.
आपल्या लेखातून फोटोंसोबत खूप नवीन माहितीही मिळते.